Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
Башҡорт телендәге мәҡәләләр һаны — 86088РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Сталино ҡалаһындағы суд процесы

Ста́линолағы (Доне́цк) суд процесы — Икенсе донъя һуғышы осоронда хәрби енәйәттәр ҡылыуҙа ғәйепләнгән сит ил хәрби хеҙмәткәрҙәренә ҡарата ойошторолған һуғыштан һуңғы совет асыҡ судтарының береһе. Вермахттың 46-сы пехота дивизияһы командиры генерал Курт Рёпке етәкселегендәге 12 немец хәрби әсире хөкөм ителә. Һөҙөмтәлә бөтә хәрби әсирҙәр ҙә ғәйепле тип таныла: 10 кеше — 25-әр йылға, 1 кеше — 20 йылға, ә 1 кеше 15 йылға каторга эштәренә хөкөм ителә. 1955 йылда СССР менән Германия Федератив Республикаһы араһында мөнәсәбәттәр урынлаштырыла, унан һуң 1956 йылда иҫән ҡалған немец хөкөм ителеүселәре ГФР-ға репатриациялана.

Процестың атамаһы

1947 йылғы совет гәзиттәрендә процесс төрлөсә атала. «Известия Советов депутатов трудящихся СССР» уны «Сталино ҡалаһындағы суд процесы» тип атай[1]. «Правда» гәзите башҡаса атаған: «Донбасста немец-фашист енәйәтселәренең яуызлыҡтары буйынса суд процесы»[1]. Был исем дөрөҫ түгел, сөнки судта бөтә Донбасс территорияһында ҡылынған енәйәттәр ҡаралмағанлыҡтан, был атамала хата бар тип әйтелә[2]. Мәҫәлән, процеста оккупанттарҙың Көнсығыш Донбасс ҡалаларындағы (Ростов өлкәһенең Шахта иҡтисади районы) енәйәттәре тураһында һүҙ бармай[2].

Тарихи тикшеренеүҙәрҙә башлыса ике атама файҙаланыла: «Сталино ҡалаһындағы суд процесы» һәм «Донецк суд процесы»[1][3].

Тарих башы

Шулай уҡ ҡарағыҙ: Открытые судебные процессы в отношении иностранных военных преступников в СССР (1943—1949)
undefined

1941 йылдың октябрендә Сталин өлкәһе баҫып алына. 1941 йылдың 21 октябрендә Сталино ҡалаһын немец-итальян ғәскәрҙәре баҫып ала[3]. Һуңынан, 1941 йылдың ноябрь-декабрендә Миус-фронтҡа тиклем Сталин өлкәһенең бер өлөшө азат ителә. 1942 йылдың июлендә немец ғәскәрҙәре Сталин өлкәһенең ҡалған ерҙәрен баҫып ала. 1943 йылдың февралендә совет ғәскәрҙәре немецтарҙы ҡабаттан Миус-фронтҡа ташлап, был биләмәләрҙе азат итә. 1943 йылдың сентябрендә Донбасс операцияһы барышында бөтә Сталин өлкәһе азат ителә. 1943 йылдың 9 сентябрендә Сталин азат ителә[3]. Сталинда азат ителеү мәленә оккупация башланыуға ҡарағанда ике тапҡырҙан ашыуға кәмерәк — 175 мең кеше була[3],

Сталин өлкәһе оккупация осоронда немец хәрби хакимиәте идаралығы аҫтында булған һәм «Украина» рейхскомиссариаты составына инмәгән[4].

ЧГК — Ғәҙәти хәлдәр дәүләт комиссияһы мәғлүмәттәренә ярашлы, Сталин өлкәһе территорияһында 174 416 совет гражданы һәм 149 367 совет хәрби әсире юҡ ителә. Һәләк булғандарҙың кәүҙәләре шахталарға ырғытылған. Мәҫәлән, Сталинола эшләмәгән 4/4-бис шахтаһына 75 меңдән ашыу кеше (бер өлөшө — тере килеш) мәйете ташланған[3]. Һәләк булғандарҙың күбеһе газенвагендарҙа язалана[4]. Халыҡтың бер өлөшө шурфтар ситендә атыла, шунан уларҙың мәйеттәре шурфтарға ташлана[4]. Мәйеттәрҙе һелте ярҙамында тарҡатҡандар. Макеевка (30 меңгә яҡын) һәм Горловка (14 мең) шахталарында мәйеттәр күп булған[3]. Сигенгәндә немецтар шахта өҫтөндәге ҡоролмаларҙы шартлата, һөҙөмтәлә һәләк булыусыларҙың (бер өлөшө тарҡалған) кәүҙәләре төҙөлөш сүп-сары аҫтында ҡала. Бер генә кеше — атырҙан алда шурфҡа ташланып өлгөргән, унда штольняла йәшенеп, ике тәүлектән һуң өҫкә күтәрелә алған тау инженеры Положенцев ҡотола[4]. Һәләк булғандар араһында йәһүдтәр ҙә була. Йәһүдтәрҙең күбеһе оккупанттар килгәнсе эвакуацияланған була, ә тороп ҡалғандарының күбеһе оккупация осоронда ҡотола алмай[4].

undefined

ЧГК мәғлүмәттәренә ярашлы, оккупанттар Сталин өлкәһендә йәшәгән 252 мең кешене мәжбүри хеҙмәткә ебәргән[3]. Сталиндағы күп кенә биналар емерелгән[4].

Процесты әҙерләү

undefined

Сталинолағы хәрби енәйәттәр тураһында мәғлүмәт йыйыу ҡала азат ителгәндән һуң башлана —(СССР-ҙың башҡа азат ителгән биләмәләрендәге кеүек үк) комиссия ойошторола, улар шаһиттарҙан һорау ала, материалдар йыя һәм акттар төҙөй. 1943 йылдың 16 октябренән алып Ғәҙәттән тыш дәүләт комиссияһы 4-4-бис шахтаһы биләмәһендә енәйәттәрҙе өйрәнеү эштәре алып бара[5].

Шахтаға ырғытылған ҡорбандарҙың иҫәбен иҫәпләү проблемаға әүерелә. 1943 йылдың көҙөндә шурфҡа ташланған кәүҙәләрҙең бер өлөшө эксгумациялана, әммә кәүҙәләрҙе танып булмағанлыҡтан, артабанғы эксгумация маҡсатҡа ярашлы түгел тип таныла[4]. Шуға күрә һәләк булыусылар һанын мәйеттәр менән тултырылған шахтаның күләмен тарҡалыу стадияһындағы бер мәйеттең күләме менән сағыштырып, математик ысул менән иҫәпләйҙәр[4]. Мәрхүмдәрҙең кәүҙәләрен тарҡатыуҙы тиҙләтеү өсөн каустик сода һибелгәнлеге асыҡлана[5]. 1944 йылдың ғинуарында енәйәт күләме яҡынса аңлашыла башлай[5].

1943 йылдың 13 ноябрендә «Красная звезда» гәзитендә Ғәҙәттән тыш дәүләт комиссияһының «О разрушениях, причиненных немецко-фашистскими захватчиками промышленности, городскому хозяйству, культурно-просветительным учреждениям Сталинской области» («Сталин өлкәһенең сәнәғәтенә, ҡала хужалығына, мәҙәни-ағартыу учреждениеларына немец-фашист илбаҫарҙары килтергән емереүҙәр тураһында») белдереүе баҫыла. Был хәбәрҙә Ғәҙәттән Тыш дәүләт комиссияһы составындағы комиссияларҙың Сталин өлкәһенең түбәндәге тораҡ пункттары буйынса һығымталарынан өҙөктәр бар[1]:

undefined

ЧГК составындағы комиссиялар эшен һуңғараҡ та дауам итә. Мәҫәлән, 1944 йылдың ғинуарында ЧГК составында комиссияның Горловка районы халҡын Германияға көсләп ҡыуыу тураһында акты төҙөлә[6].

Сталинола яһалған хәрби енәйәттәрҙең береһен Нюрнберг процесында ла ҡарайҙар. Сталинградта 1943 йылдың 5-6 сентябрендә, сигенер алдынан, оккупанттар, шунда йәшәгән кешеләрҙе аяп та тормай, Профессура йортон яндыра[4]. Был хәл тураһында Нюрнберг процесында ла әйтелә[4].

1945—1946 йылдарҙа СССР-ҙың төрлө ҡалаларында сит ил хәрби әсирҙәрен хәрби енәйәттәрҙә ғәйепләү буйынса асыҡ суд процестары уҙҙы. Ике процеста — Киев һәм Минск процестарында — Сталин өлкәһендә ҡылынған ҡайһы бер енәйәттәр ҡаралды.

1946 йылда Киев процесында Донбаста үлтереүҙе ойоштороусы генерал-лейтенант К. Буркхардт (1946 йылдың 29 ғинуарында Киевтағы Калинин (Бойондороҡһоҙлоҡ) майҙанында аҫып үлтерелә) һәм башҡарыусы обер-ефрейтор И. Лауэр (20 йыллыҡ каторга эштәренә хөкөм ителгән), ә Минск процесында 1943 йылдың тәүге яртыһында Сталино полицияһы етәкселәренең береһе СС бригаденфюреры Герф (1946 йылдың 30 ғинуарында аҫып үлтерелә) хөкөм ителә[7][8]. К. Буркхардт Сталин өлкәһендә уға ышанып тапшырылған тыл районы биләмәһендә Макеевкала 8 мең, Краматорскиҙа 6 мең самаһы кешене атып үлтереүҙә, Сталинола 4-4-бис шахтаһына 75 мең самаһы кешенең үле кәүҙәләрен ырғытыуҙа ғәйепләнә[5]. Буркхардт, совет граждандары Германияға мәжбүри ҡыуыу, ә сигенгәндә, һаҡ аҫтындағы Сталино, Артёмовск, Константиновка һәм башҡа тораҡ пункттарын юҡ итеү тураһында бойороҡ биргән[5]. Киев процесында дәлилдәр сифатында Сталин өлкәһе халҡының, шул иҫәптән 4-4-бис шахтаһына ырғығандан һуң берҙән-бер иҫән ҡалған тау инженеры А. Положенцевтың (1942 йылдың 6 июлендә шурфҡа ырғытыла, ләкин өҫкә сыға ала) шаһитлыҡ күрһәтмәләре файҙаланыла[5]. Киев процесында шулай уҡ Киев процесында шулай уҡ гитлерсыларҙың Сталинола аҙыҡ ҡалдыҡтарын һибеүе, һәм шуны ашарға ташланған ас балаларҙы атып үлтереүҙәре тураһында мәғлүмәт яңғырай[5].

Бер үк ваҡытта оккупанттарға хәрби енәйәттәр ҡылырға ярҙам иткән коллаборационистар өҫтөнән суд бара. 1946 йылдың 16-24 сентябрендә Сталинола оккупант ярҙамсылары өҫтөнән асыҡ суд процесы үтә, улар араһында ҡала бургомистры Андрей Андреевич Эйхман да була [9]. Эште Сталин өлкәһе буйынса Эске эштәр Халыҡ Комиссариаты ғәскәрҙәренең хәрби трибуналы ҡарай[10]. Был процеста Эйхман Украина ССР-ы Енәйәт кодексының 54-1а статьяһы буйынса атыуға хөкөм ителә[11].

1947 йылда СССР-ҙа сит ил хәрби әсирҙәре өҫтөнән яңы асыҡ суд процестары серияһы үткәрелә. 1947 йылдың 18 майында эске эштәр министры С. Н. Круглов СССР Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары В. М. Молотовҡа 9: Севастополь, Кишинев, Чернигов, Витебск, Бобруйск, Сталин, Полтава, Гомель, Новгород ҡалаларында асыҡ суд процестарын үткәреү тураһындағы хөкүмәт ҡарары проектын тәҡдим итә[12]. Проект ғәйебен танымағандарҙы ла хөкөм итеү ихтималлығын фаразлаған[12].

1947 йылдың сентябрь башында Круглов һәм сит ил эштәре министры урынбаҫары Вышинский И. В. Сталинға хатында Эске эштәр министрлығы хеҙмәткәрҙәренең 136 хәрби енәйәтсе, шул иҫәптән 19 генерал, 68 офицер һәм 49 һалдатты судҡа тапшырыу өсөн материалдар йыйғанлығын билдәләй. Шуның менән бәйле Круглов һәм Вышинский суд процестарын ойоштороу буйынса ведомство-ара комиссияны киләһе составта тәҡдим итә[12]:

1947 йылдың 10 сентябрендә СССР Министрҙар Советы Круглов тәҡдим иткән туғыҙ ҡалала асыҡ суд процестарын ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул итә[12]. Баштан уҡ Сталино ҡалаһындағы процесты 257-се пехота дивизияһы хәрбиҙәре енәйәттәре буйынса үткәреү планлаштырыла[4]. Был дивизия партизандарға ҡаршы көрәшә һәм граждандарҙы, күкрәктәренә рус, украин һәм немец телдәрендә «партизан» тип яҙылған табличка тағып, елкәләренә атып йәки аҫып үлтереү буйынса инструкция ала[8]. Һорау алыу барышында ир-егеттәргә ҡарата резина күҫәктәр, ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата — шлангтар ҡулланырға ҡушыла. 1945 йылдың авгусынан Первоуральскиҙа хәрби әсирҙәр өсөн лагерҙа совет тотҡонлоғонда булған дивизия командиры К. Загсты суд процесына йәлеп итеп тормайҙар[8].

undefined

1947 йылдың 16 майындағы Хәрби әсирҙәр һәм интернирланғандар эштәре буйынса баш идаралыҡтың белешмәһендә 257-се пехота дивизияһында хеҙмәт иткән 14 хәрби әсирҙән торған исемлек бирелгән[13]. Был хәрби әсирҙәр эшен Сталино ҡала судына тапшырыу ҡаралған була[13]. Белешмәнән билдәле булыуынса, был эш 11 кешегә ҡарата берләштерелгән енәйәт эше, уның буйынса тикшереү Татар АССР-Ы Эске Эштәр Министрлығы тарафынан тамамланған һәм 3 кешегә ҡарата енәйәт эше буйынса тикшереү Силәбе өлкәһе буйынса Эске Эштәр Идаралығы тарафынан алып барылған. 6 ғәйепләнеүсе (шул иҫәптән Силәбе өлкәһе буйынса Эске Эштәр Идаралығы алып барған өс кеше) үҙҙәрен ғәйепле тип, 2 кеше үҙен өлөшләтә ғәйепле тип таный, ә 6 хәрби әсир үҙҙәрен ғәйепле тип танымай, тип билдәләп үтелә. Белешмәлә хәрби әсирҙәрҙең ғәйебе уларҙың шәхси күрһәтмәләре, Ғәҙәттән тыш дәүләт комиссияһы акттары менән дә, шулай уҡ «257 дивизияһының элекке руханийы Штайнбауэр» шаһитлығына нигеҙләнеп иҫбатланған, тип күрһәтелә[13].

Суд процестарын үткәреү алдынан Кругловтың тәҡдиме буйынса СССР прокуратураһы, Эске эштәр министрлығы һәм СССР Дәүләт именлеге министрлығы вәкилдәренән СССР юстиция министры Рычков рәйеслегендә ғәйепләүҙәрҙең нигеҙлелеген тикшерергә тейеш булған махсус комиссия төҙөлә[14]. Һөҙөмтәлә киләсәк Сталин процесы хөкөм ителеүселәренең тәүге исемлегенән автотранспорт инженеры, сапёр батальоны штабы офицеры, ылау батальоны командиры, штаб офицеры, рота командиры, сапёр батальоны адъютанты, взвод командиры, штабтың I-Ц контрразведка бүлеге тәржемәсеһе, ялан жандармерияһының взвод командиры вазифаларын биләгән хәрби әсирҙәрҙе сығаралар[15].

Шуға күрә 257-се пехота дивизияһында хеҙмәт итмәгәндәргә лә ғәйепләү белдереүҙәр башлана. Ғәйепләнеүселәрҙе Ворошиловград һәм Сталин өлкәләрендәге лагерҙарҙа асыҡлайҙар, ә 2 хәрби әсирҙе Киевтан алып киләләр[4]. Һөҙөмтәлә процесс өсөн 12 ғәйепләнеүсе һайлап алына, улар буйынса тикшереү тамамлана. Тәүге 14 ғәйепләнеүсенән (1947 йылдың 16 майындағы белешмәлә күрһәтелгән) Густав Цандерд, Рейнгольд Ягов һәм Вальтер Гааргаузға йомғаҡлау ғәйепләүе белдерелә. 1947 йылдың 16 майындағы белешмәгә ярашлы, ошо өсәүҙең икәүһенең — Цандер һәм Гааргауздың ғәйебен танымаған[13]. Ошо өсәү араһынан (1947 йылдың 16 майындағы белешмәгә ярашлы) икеһенә ҡарата тикшереүҙе Татар АССР-ы Эске эштәр министрлығы алып барған, ә Ягов Рейнгольдҡа ҡарата Эске эштәр министрлығының Силәбе өлкәһе буйынса идаралығы алып барған[13].

Суд составы

Эште Киев хәрби округының хәрби трибуналы ҡарай. Составы[16]:

  • Рәйесе — Ф. Ф. Каравайков, юстиция генерал-майоры;
  • Суд ағзалары — Дубинин (Юстиция подполковнигы) һәм Котенко (Юстиция майоры).

Дәүләт ғәйепләүсеһе

Дәүләт ғәйепләүен юстиция полковнигы И. Ф. Семашко һәм юстиция подполковнигы Чубаров хуплай[16]. Семашко 1946 йылда Николаев суд процесында дәүләт ғәйепләүсеһе була.

Сталино процесында ғәйепләнеүселәр һәм уларға белдерелгән ғәйепләүҙәр

undefined

Процеста түбәндәге ғәйепләнеүселәр булды[17][18][13][19]:

Крач лично расстрелял 15 советских военнопленных;

  • Рёпке Курт, пехота генералы, 46-сы пехота дивизияһы командиры. 1943 йылдың сентябрендә Донбасс торама пункттарын таларға һәм юҡ итергә («сүл зонаһы» ойошторҙо), Германияға 10 мең кешене ҡыуырға бойороҡ бирә. 1943 йылдың ноябрендә совет һалдаттарын әсирлеккә алмаҫҡа, ә урында атырға бойороҡ бирә;
  • Лео Крач, полковник. Рёпке бойороҡтарын үтәп, Германияға 20 мең самаһы кешене ҡыуып, 20 тораҡ пунктҡа ут төрткән. Халыҡты мәжбүри ҡыуып алып китеүгә ҡаршы тороусыларҙы атҡандар. Крач үҙе 15 совет хәрби әсирен атҡан;
  • Георг Вильгельм, Константиновка ҡалаһының ортскомендатураһы коменданты, 1937 йылдан алып НСДАП ағзаһы. Тыныс кешеләрҙе күпләп ҡулға ала һәм ата. Бынан тыш, Константиновкалағы лагерҙа совет хәрби әсирҙәрен һайлап алыуға етәкселек иткән[4]. Г. Вильгельм бойороғо буйынса, Константиновка егеттәре һәм ҡыҙҙары хеҙмәт биржаһына килтерелә һәм улар конвой аҫтында вокзалға алып китеп, вагондарҙа Германияға оҙатыла (бер көн эсендә шулай итеп 2400 кеше мәжбүри күсерелә)[20];
  • Герман Рех, жандарм, 1937 йылдан НСДАП ағзаһы, Г. Вильгельмдың ярҙамсыһы. Г. Вильгельм менән бергә 200-гә яҡын кешене атып үлтерә, 2000-гә яҡын кешене немец ҡоллоғона ҡыуып алып китә һәм Константиновканы яндыра;
  • Отто Цехендорф, мейстер-полицай, Артёмовск һәм Артёмовский районы жандармерияһы начальнигы, 1933 йылдан НСДАП ағзаһы. Йыл дауамында күләмле тотоу һәм ҡулға алыуҙар ойошторорға бойороҡ бирә;
  • Густав Цандер, 1906 йылда тыуған, обер-лейтенант, 257-се пехота дивизияһының 1-ц штабы бүлек начальнигы. 1937 йылдан алып НСДАП ағзаһы, I һәм II дәрәжә тимер Тәре менән билдәләнәә. Шәхсән рәүештә лагерҙарға 1000 хәрби тотҡон ебәрә, шуларҙың 250-һе вафат була;
  • Рейнгольд Ягов, 1914 йылда тыуған,I и II Славянск-курорттың ортскоменданты. 1932 йылдан алып НСДАП ағзаһы, 1933 йылдан «СА» ағзаһы, Абвер обер-лейтенанты. 120 кешене атып үлтергән яза биреү командаһын етәкләгән;
  • Вольфганг Леснер, взвод командиры. 1942 йылдың 13 октябрендә оберфельдкомендатуралағы 120 гражданды 4/4-бис шахтаһына өс автомашина менән алып килә. 40-шар кешенән торған өс партия ҡорбан атып үлтерелә һәм үле кәүҙәләре шахтаға ташлана;
  • Вильгельм Лоренц Роттер, Одесса, Николаев, Горловка һәм Никитовкала тиҫтәләгән кешене атып үлтергән 18-се дивизия махсус тәғәйенләнештәге батальон зонадеркомандаһының взвод командиры. Роттер хеҙмәт иткән зондеркоманда Дондағы Ростовта һәм Кубанда енәйәтселек менән шөғөлләнгән;
  • Вальтер Гааргауз, 1904 йылда тыуған, 1933 йылдан алып НСДАП ағзаһы, полковник, ул "үле ер"гә әйләәәндереп, ун тораҡ пунктын яндырған;
  • Генрих Лукас, 1937 йылдан алып НСДАП ағзаһы, хәрби әсирҙәр лагерҙары ҡарамағында булған Абвер офицеры. Г. Лукас 1943 йылда хәрби әсирҙәрҙе Запорожьеға ҡыуып алып килгән: шуларҙың 1500 хәрби әсирҙән 500-ҙән ашыуы һәләк булған[20];
  • Виллибальд Регитчинг, 1931 йылдан алып НСДАП ағзаһы, СС гауптштурмфюреры, СС махсус мәктәбен тамамлаған, концлагерҙарҙы һаҡлау менән етәкселек иткән СД ярҙамсы полицияһының 23-сө батальоны командиры. Лукас менән Регитчинг ҡулға алыуҙарҙа, атыуҙарҙа, аҫыуҙарҙа һәм талауҙарҙа ғәйепләнә. Атап әйткәндә, Регитчинг Киев өлкәһе һәм Белорус ССР-ы территорияларында яза биреү операцияларында ҡатнашыуҙа ғәйепләнә[4].

Процесҡа йәлеп ителгән 8 кешенең өсәүһе — кадр хәрбиҙәре, ҡалғандары төрлө тыл структураларының язалау органдары хәрбиҙәре була.

Ғәйепләнеүселәрҙең ғәмәлдәрен хоҡуҡи квалификациялау

Бөтә ғәйепләнеүселәр ҙә СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 19 апреле указының 1-се статьяһы буйынса хөкөм ителә.

Ғәйепләү дәлилдәре

Хөкөм ителеүселәрҙең ғәйебен иҫбатлау сифатында түбәндәгеләр файҙаланылған:

  • Шаһиттарҙың шаһитлыҡ күрһәтеүе. Атап әйткәндә, ҡотолған тау инженеры Положенцевтың күрһәтмәләре[4]. Кешеләрҙе шахтаға ырғытыу тураһында шаһиттар Д. М. Бутырский, Г. Д. Тищенко (ремонт базаһы ҡарауылсыһы), И. П. Задолеев (ул 1943 йылдың июнендә эшселәр төркөмө оставында шахтаның тәрәнлеген үлсәп, уның ҡайһы өлөшө кешеләрҙең мәйеттәре менән тулғанлығын билдәләй) һөйләй[21]. Лагерь табибы Н. И. Перепичаенко һөйләүенсә, Горловка концлагерында (Киров исемендәге машиналар эшләү заводы биләмәһендәге лагерҙа 2158 кешенең һәләк булыуы асыҡлана, әсирҙәргә (икмәк бирмәйҙәр) сөгөлдөр һәм картуф ҡалдыҡтары ашаталар[20]. Шаһит И. Д. Кравцов (1941 йылдың ноябренән 1943 йылдың февраленә тиклем оккупация осоронда Новоэкономическое ҡасабаһында 378-се концлагерҙа хисапсы булып эшләгән, лагерҙағы 10 мең кешенең 2 меңе һәләк була) һөйләүенсә, күп әсирҙәр иҙәндә йоҡлай, дизентериянан яфалана, көн һайын 7 кешегә тиклем үлә, бер тапҡыр 30 градуслы һыуыҡта урман келәтендә эшләгәндә яҡынса 4 сәғәт эсендә 20 кеше үлә[20]. 1943 йылдың февралендә Ҡыҙыыл Армия Доброполье һәм Красноармейскиға яҡынлаша, ул саҡта, юлға сыға алмаған 600-ләгән кешене ҡалдырып, лагерь һәм бөтә һаҡсылар эвакуациялана. Һаҡсылар киткәндән һуң урындағы халыҡ лагерь ҡапҡаһын аса һәм хәрби әсирҙәрҙең бер өлөшө аҙыҡ эҙләп ауылдарға таралыша, һуңынан килгән немец һалдаттары лагерҙа ҡалған 50 кешене атып үлтерҙе[20];
  • Хөкөм ителеүселәрҙең үҙҙәренең шаһитлығы. Атап әйткәндә, В.Гааргауз полктың 10 ауылды яндырыуын таный[22]. Л. Роттер һөйләүенсә, Первомайскийҙа фатирға туҡталған команда даими рәүештә «профилактика» сараларын уҙғарыу маҡсатында Сталиноға килгән: аулау барышында (тәүгеһе 1942 йылдың 20 июнендә үткәрелгән) кешеләрҙе ҡулға алғандар, уларҙың бер өлөшөн атҡандар һәм аҫҡандар, ҡайһы берҙәрен концлагерға ебәргәндәр, мәйеттәрҙең өҫ һәм аяҡ кейемдәрен сискәндәр, бер үк ваҡытта гестапо ҡушыуы буйынса үҙәк концлагерь тотҡондарын юҡ иткәндәр[23]. Л. Крач әйтеүенсә, К. Рёпкеның бойороғон үтәп, 20 ауылды яндырған, мәжбүри рәүештә Германияға 10 мең самаһы кешене ҡыуып алып киткән[20];
  • Хөкөм ителеүселәрҙең бер-береһенә ҡарата шаһитлығы. Атап әйткәндә, полковник Л. Крач К. Рёпке буйынса күрһәтмәләр биргән[3];
  • Ғәҙәттән тыш дәүләт комиссияһы составындағы комиссия акттары;
  • Суд-медицина акттары;
  • Фотоһүрәттәр (атап әйткәндә, атылған һалдаттар мәйеттәре);
  • Башҡа документтар.

Судта медицина эксперты, рухани, атыуҙар шаһиты күрһәтмәләр бирә[22].

Яҡлау линияһы һәм ғәйепләнеүселәрҙең адвокаттары

Хөкөм ителгәндәрҙе тәғәйенләнеше буйынса 3 совет адвокаты яҡланы: А. Ф. Мишустин, С. Е. Мелитов һәм А. Я. Заярный[22]: А. Ф. Мишустин, С. Е. Мелитов и А. Я. Заярный[24]. Курт Рёпке енәйәт факттарын таный, ләкин бойороҡтарҙы үтәүен күрһәтеп, үҙ ғәйебен танымай[22]. Рёпке, тыныс халыҡты юҡ иткәндәре өсөн яуаплылыҡты СС, СД командаларына, зональдеркомандаларға йөкмәтә[20].

Суд процесы үткән бина

undefined

Сталин процесы А. Б. Соловьяненко исемендәәге опера һәм балет театрында үткәрелә[25]. Был сигенгәндә немецтар юҡ итмәгән бик аҙ биналарҙың береһе булған[4]. Суд залы 1,5-2 мең кеше һыйҙырған[4]. Суд ултырыштарында Сталин өлкәһе һәм Ворошиловград ҡалаларында йәшәүселәр — 2 мең самаһы кеше ҡатнаша[26].

Суд барған бинала «фашист йыртҡыстарының енәйәттәре төшөрөлгән фотодокументтарҙан торған киң витрина» урынлаштырылған[27]. 1947 йылда Новгород һәм Севастополь ҡалаларында үткән башҡа процестарҙа ла фотокүргәҙмәләр ойошторолған.

Хөкөм ҡарары һәм уның үтәлеше

1947 йылдың октябрендә суд хөкөм ҡарарын иғлан итә[22]:

  • К. Рёпке, Г. Вильгельм. Г. Лукас, Г. Цандер, Р. Ягов, В. Леснер, О. Цехендорф, В. Роттер, Г. Рех и В. Регитчинг — 25 йыл каторга эштәре;
  • Л. Крач — 20 йыл каторга эштәре;
  • В. Гааргауз — 15 йыл каторга эштәре.

К. Рёпке (1954 йылдың февраленә ҡарата) Свердловск өлкәһендә язаһын үтәй[28]. Бынан һуң (эшелон исемлегенә ярашлы) язаһын үтеү өсөн К. Рёпке Ивановоға күсерелә[28].

1955 йылдың сентябрендә СССР ФРГ-ны таный, ә канцлер Конрад Аденауэр Мәскәүҙә дипломатик мөнәсәбәттәр булдырыу һәм 10 мең немец хәрби әсирен азат итеү тураһында килешеү төҙөй. 1955—1956 йылдарҙа Сталино процесында иҫән ҡалған хөкөм ителгәндәр ФРГ-ға репатриациялана. Атап әйткәндә, генерал К. Рёпке 1956 йылдың 7 ғинуарында ФРГ-ға ебәрелә һәм 10 йылдан Һуң Гёттингенда вафат була[22].

Освещение процесса в СМИ

undefined

Сталинский процесс освещался в центральных советских газетах: «Известиях» (4 публикации) и «Правде» (5 публикаций). Из Сталино информацию о процессе передавали собственный корреспондент «Правды» А. Ионов и П. Харченко для «Известий». «Известия» опубликовали два репортажа о Сталинском процессе на одной полосе с сообщениями о Бобруйском процессе и о рассмотрении дела о военных преступлениях в концлагере Заксенхаузен.

Артабанғы суд процестары

Сталинский судебный процесс не осудил всех военных преступников. В Акте о совершенных преступлениях в Сталинской области, подготовленном Чрезвычайной государственной комиссией по в Сталинской области были названы фамилии 80 немецких преступников. Из этого списка на Сталинском процессе не было ни одного подсудимого[26].

Һылтанмалар

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 Сталинский (Донецкий) процесс. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 сентябрь 2021. Архивировано 8 сентябрь 2021 года.
  2. ↑ 1 2 Агапов В. Л. Открытый судебный процесс 1947 г. на Донбассе в г. Сталино о зверствах немецко-фашистских захватчиков // Идеология будущего. — 2023. — № 8. — С. 65.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Асташкин Д. Ю. Процессы над нацистскими преступниками на территории СССР в 1943—1949 гг. Каталог выставки. — М.:Б.и., 2015. — С. 54.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Сталинский процесс 1947 года. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 сентябрь 2021. Архивировано 17 сентябрь 2021 года.
  5. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Агапов В. Л. Открытый судебный процесс 1947 г. на Донбассе в г. Сталино о зверствах немецко-фашистских захватчиков // Идеология будущего. — 2023. — № 8. — С. 66.
  6. ↑ Опыт нацистской оккупации в Донбассе: свидетельствуют очевидцы. — Донецк: Свiт книга, 2013. — С. 316.
  7. ↑ Асташкин Д. Ю. Процессы над нацистскими преступниками на территории СССР в 1943—1949 гг. Каталог выставки. — М.:Б.и., 2015. — С. 43 — 44, 54.
  8. ↑ 1 2 3 Агапов В. Л. Открытый судебный процесс 1947 г. на Донбассе в г. Сталино о зверствах немецко-фашистских захватчиков // Идеология будущего. — 2023. — № 8. — С. 68.
  9. ↑ Титаренко Д. А. А. Эйхман — председатель городской управы г. Юзовки (Сталино) во время немецко-фашистской оккупации // Немцы СССР в годы Великой Отечественной войны и в первое послевоенное десятилетие 1941—1955 гг. — М.: ГОТИКА, 2001. — С. 255—256.
  10. ↑ Титаренко Д. А. А. Эйхман — председатель городской управы г. Юзовки (Сталино) во время немецко-фашистской оккупации // Немцы СССР в годы Великой Отечественной войны и в первое послевоенное десятилетие 1941—1955 гг. — М.: ГОТИКА, 2001. — С. 251.
  11. ↑ Титаренко Д. А. А. Эйхман — председатель городской управы г. Юзовки (Сталино) во время немецко-фашистской оккупации // Немцы СССР в годы Великой Отечественной войны и в первое послевоенное десятилетие 1941—1955 гг. — М.: ГОТИКА, 2001. — С. 256.
  12. ↑ 1 2 3 4 Волков Е. В., Сибиряков И. В. Севастопольский судебный процесс 1947 года по делам о военных преступлениях: символические практики власти // Новый исторический вестникъ. — 2020. — № 4 (66). — С. 27.
  13. ↑ 1 2 3 4 5 6 Справка Главного управления по делам военнопленных и интернированных МВД СССР на немецко-фашистских карателей, подлежащих преданию суду военного трибунала в г. Сталино. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 ғинуар 2023. Архивировано 8 ғинуар 2023 года. Өҙөмтә хатаһы: <ref> тег дөрөҫ түгел: «справка» исеме бер нисә тапҡыр, икенсе йөкмәткегә билдәләнгән
  14. ↑ Агапов В. Л. Открытый судебный процесс 1947 г. на Донбассе в г. Сталино о зверствах немецко-фашистских захватчиков // Идеология будущего. — 2023. — № 8. — С. 68 — 69.
  15. ↑ Агапов В. Л. Открытый судебный процесс 1947 г. на Донбассе в г. Сталино о зверствах немецко-фашистских захватчиков // Идеология будущего. — 2023. — № 8. — С. 69.
  16. ↑ 1 2 Ионов А. Судебный процесс по делу о злодеяниях немецко-фашистских захватчиков в Донбассе // Правда. 26 октября 1947 года.
  17. ↑ Асташкин Д. Ю. Процессы над нацистскими преступниками на территории СССР в 1943—1949 гг. Каталог выставки. — М.:Б.и., 2015. — С. 54 — 55.
  18. ↑ Харченко П. Приговор произнесен Архивная копия от 8 сентябрь 2021 на Wayback Machine // Известия Советов депутатов трудящихся СССР. 1 ноября 1947 года.
  19. ↑ Агапов В. Л. Открытый судебный процесс 1947 г. на Донбассе в г. Сталино о зверствах немецко-фашистских захватчиков // Идеология будущего. — 2023. — № 8. — С. 69 — 70.
  20. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Агапов В. Л. Открытый судебный процесс 1947 г. на Донбассе в г. Сталино о зверствах немецко-фашистских захватчиков // Идеология будущего. — 2023. — № 8. — С. 74.
  21. ↑ Агапов В. Л. Открытый судебный процесс 1947 г. на Донбассе в г. Сталино о зверствах немецко-фашистских захватчиков // Идеология будущего. — 2023. — № 8. — С. 72 — 73.
  22. ↑ 1 2 3 4 5 6 Асташкин Д. Ю. Процессы над нацистскими преступниками на территории СССР в 1943—1949 гг. Каталог выставки. — М.:Б.и., 2015. — С. 55.
  23. ↑ Агапов В. Л. Открытый судебный процесс 1947 г. на Донбассе в г. Сталино о зверствах немецко-фашистских захватчиков // Идеология будущего. — 2023. — № 8. — С. 73 — 74.
  24. ↑ Харченко П. Судебный процесс в гор. Сталино Архивная копия от 8 сентябрь 2021 на Wayback Machine // Известия Советов депутатов трудящихся СССР. 30 октября 1947 года.
  25. ↑ Родина. — 2021. — № 1. — С. 35.
  26. ↑ 1 2 Агапов В. Л. Открытый судебный процесс 1947 г. на Донбассе в г. Сталино о зверствах немецко-фашистских захватчиков // Идеология будущего. — 2023. — № 8. — С. 71.
  27. ↑ Харченко П. Суд начался Архивная копия от 26 октябрь 2021 на Wayback Machine // Известия Советов депутатов трудящихся СССР. 26 октября 1947 года.
  28. ↑ 1 2 Проблемы истории общества, государства и права: Сборник научных трудов / Глав. ред. проф. А. С. Смыкалин. Вып. 17-й: К 70-летию со дня рождения профессора Владимира Павловича Мотревича. — Екатеринбург: Уральский государственный юридический университет имени В. Ф. Яковлева, 2022. — С. 290.

Ҡалып:Судебные процессы над военными преступниками Второй мировой войны

Категориялар