Хор Вирап

Монастырь ер аҫты төрмәһе өҫтөндә урынлашҡан, унда риүәйәт буйынса, әрмән батшаһы Трдат III 301 йылдар тирәһендә 15 йыл дауамында изге Мәғрифәтсе Григорийҙы христианлыҡҡа күскәнгә тиклем тотоҡонлоҡҡа бикләгән. Бөтә Әрмәнстан 301 йылда христианлыҡ ҡабул итә, шулай итеп ул христиан динен ҡабул иткән беренсе дәүләт була^[3]

Монастырь Әрмән Апостол сиркәүенең рухи үҙәге булып тора, унда бөтә әрмәндәр Католикосының резиденцияһы урынлаша.

Хор Вирап убаһы боронғо Әрмәнстандың баш ҡалаһы Арташатта урынлашҡан, беҙҙең эраға тиклем 180 йылда Арташесидтар династияһынан батша Арташес I тарафынан төҙөлгән. Башта сиркәү Мәғрифәтсе Григорий бикләнгән ер аҫты ҡыуышлығы өҫтөндә төҙөлә. Ул бер нисә тапҡыр яңынан төҙөлә. Беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған 1661 йылда төҙөлгән зинданға инеү урыны изге Григорий сиркәүендә урынлашҡан. Ер аҫты төрмәһенең тәрәнлеге 3 м алып 6 м тиклем.

Монастырь биләмәһендә, шулай уҡ уның. үҙәк өлөшөнә ҙур Сурба Аствацацин сиркәүе урынлашҡан (Пресвятая Богородица), ул XVII быуат уртаһында төҙөлгән. Шул уҡ ваҡытта монахтар хөжрәһе һәм монастырь үҙе төҙөлә. Хәҙер был урын әрмәндәрҙең иң билдәле ғибәҙәт ҡылыу урыны булып тора. Сиркәүҙә даими ғибәҙәттәр үткәрелә.

Сиркәү

Сиркәү V быуатта Мәғрифәтсе Григорий ер аҫты ҡыуышлығы тирәләй эзбизташтан төҙөлгән^[4]. Аҙаҡ монастырь сиркәү харабалары тирәләй төҙөлә. Сиркәү өҫтөндә ун ике мөйөшлө барабан, унда көмбәҙ урынлашҡан. Миһраб апсидаһының биҙәлеше бай. Күп әрәмн сиркәүҙәрендә миһраб көнсығышта урынлашып, сиркәү үҙе көнсығыштан көнбайышҡа табан йүнәлһә лә, был сиркәү төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа йүнәлгән.

Зиндан

Мәғрифәтсе Григорий интеккән зиндан төп сиркәүҙән көньяҡ-көнбайышта, изге Григорий сиркәүе аҫтында урынлашҡан. Сиркәү ярым түңәрәк апсида менән бәләкәй базиликанан ғибәрәт. Ике ер аҫты ҡыуышлығынан, Мәғрифәтсе Григорий бикләнгән ҡыуыш алыҫыраҡ. Тәрәнлеге — 6 метр, киңлеге — 4,4 метр. Бәләкәй бүлмә һәм бормалы баҫҡыстар ер аҫтына алып бара.