Моссовет исемендәге театр

Моссовет исемендәге дәүләт академия драма театры — Мәскәүҙәге драма театры, Ленин ордены һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнгән. 1923 йылда яҙыусы һәм режиссёр Сергей Иванович Прокофьев тарафынан Мәскәү губерна хеҙмәтсәндәр советының (МГСПС) профессиональ союздар театры булараҡ ойошторолған[3]. Әлеге заман исемен 1938 йылда алған[4][5].

Тарих

1901—1903 йылдарҙа Триумфальная майҙанындағы «Аквариум» баҡсаһына инеү

Моссовет исемендәге театрҙың 50 йыллығына арналған почта маркаһы, 1973 йыл

2011 йылда Мәскәүҙәге «Аквариум» баҡсаһы ҡоймаһындағы театр афишаһы Театрҙың барлыҡҡа килеүе 1923 йылда баш ҡаланың пролетариаты инициативаһы буйынса донъялағы беренсе Мәскәү губернской советының профессиональ союздар хеҙмәтсәндәр театры ойошторолған. Ул мобиль театраль труппа булараҡ МГСПС Культотделы янында Мәскәү һәм Мәскәү губернаһының эшсе райондарына, фабрик театрҙарына һәм клубтарына хеҙмәт күрһәтеү өсөн ойошторолған. Мобиль ансамбле менән — театрҙың үҙ бинаһы булмаған — энтузиаст режиссёр Сергей Прокофьев етәкселек иткән. Труппа туғыҙ кешенән торған, ә репертуар Мәскәүҙең эшсе клубтары өсөн ике арзан спектакльдән торған: Сергей Прокофьевтың «Париж» һәм Леонид Андреевтың «Савва». «Савва» спектакле Союздар йортоноң Колонный залында күрһәтелгән һәм тамашасыларҙың ҙур ҡыҙыҡһыныуын уятҡан. Коллектив Мәскәү профсоюздарының мәҙәниәт бүлеге тарафынан хупланғанлыҡтан, МГСПС Президиумының 1923 йылдың 3 март ҡарары буйынса труппа рәсми статус алған — МГСПС исемендәге Театр[3][4][5].

Өҙөлөклө бинаһы булмағанға тиклем, труппа баш ҡаланың төрлө сәхнәләрендә 350 тамаша үткәргән. Тәүге йыл эсендә коллектив бер нисә тапҡырға артҡан һәм элекке Корш театрының филиалы менән берләшкән. 1924 йылда МГСПС исемендәге Театрға «Эрмитаж» йәйге баҡсаһында театраль бина бүленгән[3].

1925 йылда яңы етәксе итеп тәжрибәле театр эшмәкәре, актёр һәм элекке Корш театрының режиссёры Евсей Любимов-Ланской тәғәйенләнгән. Башта берләштерелгән труппа миҙгелгә бер көнлөк спектаклдәр күрһәткән: «Картон геройҙары», «Проститутка», «Балалар урлаусы», ләкин аҙаҡтан театр ошондай репертуарҙан алыҫлашҡан. Ярлы эшсе тамашасыһы менән бәйләнеш табыу өсөн театр Владимир Билль-Белоцерковский, Фёдор Гладков, Владимир Киршон, Александр Афиногенов, Николай Погодин һәм башҡа йәш драматургтар менән ижади хеҙмәттәшлеккә ингән. Элекке матрос Владимир Билль-Белоцерковский революция темаһындағы «Шторм» пьесаһын тәҡдим иткән — ул башҡа театрҙар тарафынан бер нисә тапҡыр кире ҡағылған, МГСПС исемендәге Театр актёрҙары уҡыу ваҡытында ла ҡаршы булған, әммә режиссёр спектакльде пьеса буйынса ҡуйырға тигән ҡарарында торған. Труппаның борсолоуҙарына ҡарамаҫтан, спектакль шаҡ ҡатырыусы уңыш менән үтеп, театрҙы популяр иткән[3].

Бөйөк, шәфҡәтһеҙ һәм ҡарарлы революция көндәренең ҡот осҡос нафасы тамашасыларҙы яндырҙы. Улар саф шторм хакимиәтендә ине, ул быуаттар буйына йыйылған ҡатламдарҙы юҡ итте һәм ҡатып ҡалған традициялар һәм төшөнсәләр ҡәлғәләрен ҡомға әүерелдерҙе. Гәзит «Комсомольская правда»[3]

Артабанғы спектаклдәр булып Владимир Билль-Белоцерковскийҙың «Шторм» пьесаһы тора — көндәлек һәм ғәҙәти тормошта героиклыҡты күреү тураһында; «Ржавчина» — драматург Владимир Киршон һәм А. Успенскийҙың пьесаһы буйынса — революция алдынан ирешкән батырлыҡтарға таянып йәшәүсе гражданлыҡ һуғышы ҡатнашыусыһы тураһында; «Мятеж» — Дмитрий Фурмановтың пьесаһы авторҙың үлеме арҡаһында тамамланмаған була, пьеса өҫтөндә эште труппа тамамлай. Театрҙа заман темаларына спектаклдәр ҡуйыла: «Даёшь паровозы!» лозунгына яуап итеп «Рельсы гудят» пьесаһы, «Даёшь уголь!» лозунгына — «Голос недр» спектакле, «Даёшь нефть!» лозунгына — «Город ветров» спектакле һәм башҡалар. Шулай уҡ «Чапаев» фильмы пәйҙә булыуға бер нисә йыл алда театрҙа шул уҡ исемле спектакль үтә[3].

Кризис һәм Завадскийҙың етәкселеге 1930 йылда театр Мәскәү өлкәһе советының профессиональ союздары исемендәге Театр тип атала башлай[4][5]. Уның булыуҙың тәүге ун йылы публицистик булды, хатта спектаклдәрҙең исемдәре лә шундай: мәҫәлән, «Луна с правой стороны» спектакленә яуап итеп театр «Луна слева» ҡуйылмаһын тамашасыларға тәҡдим итте, «Мглу»ға яуап итеп «Солнечная сторона» спектакле барлыҡҡа килде. Шул уҡ ваҡытта театр репертуарға берҙәм ҡарашҡа эйә түгел иде һәм боронғо актуаллеген юғалта башланы, спектаклдәр үтеп китерлек булды. 1930-сы йылдар урталарында театр заман темаларына спектаклдәр ҡуйыуҙан туҡтаны: 1935-тән 1938 йылға тиклем берҙән-бер пьеса — «Сыновья» ҡуйылған, әммә ул иғтибарға лайыҡ булманы. Театрҙа кризис башланды. Хәлде үҙгәртеү өсөн Евсей Любимов-Ланской элекке МХАТ 2-се актёрҙарын саҡыртҡан. Шунан һуң Максим Горькийҙың «Васса Железнова» һәм Александр Афиногеновтың «Салют, Испания!» спектаклдәре барлыҡҡа килгән[3].

1938 йылда театрға әлеге заман исеме бирелгән[4][5]. 1940 йылға тиклем саҡырылған актёрҙар һәм режиссёрҙар төрлө сәбәптәр арҡаһында театрҙан киткән. Ижади кризис көсәйгән, һәм 1940 йылдағы йәйге Дальний Восток гастролдәренән һуң Евсей Любимов-Ланской баш режиссёр итеп Юрий Завадскийҙы саҡырған, ул Константин Станиславский, Владимир Немирович-Данченко һәм Евгений Вахтанговтың шәкерте булған, уларҙың театр менән юлдары әле 1936 йылдағы гастролдәр ваҡытында киҫешкән ине. Яңы режиссёрҙың тәүге спектакле — «Трактирщица» — театрҙың визит карточкаһы булды. Спектаклдәрҙә төрлө мәктәп оҫталарын берләштереү өсөн Александр Афиногеновтың «Машенька» пьесаһы ҡулланылған[3].

Театр һуғыш ваҡытында Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, театр Ҡаҙағстанға эвакуацияланған, унда эшен тәүҙә Чимкенттә (1941 йылдың 5 декабренән), артабан Алма-Атала (1942 йылдың 25 майынан) дауам иткән. 1943 йылдың 1 ғинуарына тиклем театр Мәскәү репертуарынан «Надежду Дурову» А. Кочетковтың, «Трактирщицу» К. Гольдониның, «Машеньку» А. Афиногеновтың спектаклдәрен ҡабаттан күрһәткән һәм яңыларын ҡуйған — А. Островскийҙың «Не всё коту масленица», А. Афиногеновтың «Накануне», «Каннибалы» (антифашистик кисә бер актлы пьесалар) һәм башҡалар, шулай уҡ А. Пушкин һәм В. Маяковский әҫәрҙәренән концерт кисәләре уҙғарған. Театр Ҡыҙыл армия частары өсөн 119 концерт, фронтта туғыҙ шефлы спектакль үткәргән, госпитальдәрҙә эш алып барған[6]. Һуғыш йылдарында Юрий Завадский театрҙың бурыстарын былай билдәләгән[3]:

Һуғыштың үткән ваҡиғаларында ла, әле алдағы ваҡиғаларҙа ла, сәнғәт өсөн иң мөһим, иң аңлы тема бар — был совет кешеһенең рухи ҙурлығы темаһы, уның патриотизмының тәрәнлеге һәм фиҙаҡәрлеге, үҙ халҡының хаҡлығына һәм еңеүенә сикһеҙ ышанысы, уның юғары героизмы… Беҙҙең сәнғәт был теманы уның бөтә киңлегендә һәм тәрәнлегендә асырға бурыслы. Ул тамашасыға һәм уҡыусыға беҙҙең заман геройын, уның характерын, биографияһын, психологияһын күрһәтергә тейеш.

1942 йылда Евсей Любимов-Ланской Малый театрға күсте, ә театрҙы Юрий Завадский етәкләй башланы. Шул уҡ йылда ул РСФСР-ҙың халыҡ артисы титулын алды, ә актриса Вера Марецкая Надежда Дурова роле өсөн Сталин премияһына эйә булды. 1943 йылда театр баш ҡалаға ҡайтты һәм һуғыш аҙағына тиклем спектаклдәр күрһәтеп кенә ҡалманы, ә заводтарҙа һәм госпиталдәрҙә концерттар бирҙе. Шул уҡ йылда Вера Марецкаяға РСФСР-ҙың халыҡ артискаһы титулы бирелде, ә 1945 йылда «Нашествие», «Отелло» һәм «Встреча в темноте» спектаклдәрен ҡуйыу өсөн Юрий Завадский Сталин премияһы менән наградланды[3].

Театр коллективы ун көн эсендә Лиинахамариға барып өлгөргән, унда театрҙы төньяҡ диңгеҙ осоусылары самолетта алып килгән. Ошо осорҙа бер спектакль элекке әсирҙәр лагерында уҙған. «Барак № 2» тип яҙылған ҡуйы телгәле ҡойма һаман һаҡланған. Немецтар Лиинахамарила булған, һәм ошо баракта фашист ҡыйнаусыларының ҡулына төшкән совет кешеләре һәләк булған. Немецтарҙы ҡыуып сыҡҡандар һәм монда йәнә тормош ҡайтҡан. Спектакль көнөндә барак бөтөнләй совет һалдаттары менән тултырылған. Улар спектакльгә ике көн әҙерләнгән: систәрәк ҡуйғандар, ҡырынғандар, йыуынғандар. Был — мәҙәниәтте, цивилизацияне варварлыҡтан һәм емерелеүҙән һаҡлаусылар өсөн, тормошто, шатлыҡлы һәм бәхетле булыуын танытҡан кешеләр өсөн саф байрам булған.

— «Североморский лётчик» гәзите[3]

Һуғыштан һуңғы эш 1947 йылдың көҙөндә театр бинаһында ремонт эшләргә ҡарар ителде, ләкин бина шул тиклем туҙған булған, ул бөтөрөлөргә тотонған. Шунан һуң театр 12 йылға Журавлёв майҙанындағы Мәҙәниәт һарайы бинаһына — элекке Введенский халыҡ йортона күскән. Театр янындағы «Электрозаводская» метро станцияһын театрҙың даими ҡунаҡтары «Электрозавадская» тип йөрөткән. Әммә урын уңышлы булмай сыҡҡан — яңы урында тамашасылар бик аҙ булған. Шуға күрә театр репертуарын үҙгәрткән — заман авторҙарының пьесаларын ҡуйырға башлаған, һуңыраҡ «Шторм» һәм Михаил Лермонтовтың "Маскарад"ына ҡайтҡан. Һуғыштан һуңғы ун йылда труппа ҙур үҫеш кисергән: театр студияһынан күп кенә йәш артистар килгән, ә спектаклдәр ике сәхнәлә: Журавлёв майҙанындағы төп сәхнәлә һәм филиал сәхнәһендә күрһәтелгән[3][5].

1949 йылда театр Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградландырылған[4]. 1952—1953 йылдарҙа театр сит илгә гастролдәргә беренселәрҙән булып сыҡҡан — Польшаға, Болгарияға һәм Румынияға, спектаклдәр ҙур ҡалаларҙа (Варшавала, Софияла, Бухарестта, Пловдивта, Варнада, Плоештила) һәм бәләкәйҙәрендә лә уҙған. Театр даими рәүештә заман проблемаларына мөрәжәғәт иткән һәм шулай уҡ беренселәрҙән булып производство темаһын эшкәрткән, уның үҫешенең сағыу осоро 1970-се йылдарға тура килгән[3].

1954 йылда архитектор Михаил Жировтың проекты буйынса «Аквариум» баҡсаһында яңы театр бинаһы төҙөлөшө башланды. Баштағы вариантта бина төрлө архитектура элементтары менән биҙәлгән булған, әммә Иосиф Сталин үлеменән һуң ошондай артыҡлыҡтарға ҡаршы көрәш башланды һәм бина ябайлаштырылған план буйынса ҡайтанан төҙөлдө. Шул уҡ ваҡытта бинаның интерьерҙары нигеҙҙә тәүге проект буйынса тамамланды[7]. Яңы бина 1959 йылдың ноябрь башында театрға тапшырылды, һәм дә 5 ноябрҙә төҙөүселәр өсөн махсус рәүештә труппа беренсе спектаклен күрһәтте[3].

1964 йылда театрға академик статусы бирелгән, 1973 йылда театр Ленин ордены менән наградландырылған[4]. 1960-сы йылдар урталарында эксперименталь ҡуйылмалар һәм кескәй форма спектаклдәрен күрһәтеү өсөн «Театр в фойе» булдырылған[5], 1978 йылда театрҙа «Малая сцена» асылған[5].

Заманса Рәсәйҙә 1990 йылда яңы «Под крышей» сәхнәһе барлыҡҡа килде, унда тәүге спектакль булып «Калигула» күрһәтелде[5].

1993 йылда Мәскәү хөкүмәтенең ҡарары менән театрға 70 йыллығына 25 миллион рубль төп сәхнәне капиталь ремонтлау өсөн һәм ҡушымта төҙөлөш эштәрен тамамлау өсөн бүленгән, театрҙы модернизациялау өсөн 6,5 миллион бүленгән, саҡырылған ижади эшселәр өсөн ваҡытлыса йәшәү өсөн фатирҙар бирелгән, студия өсөн яҙма ҡорамалдарын һатып алыу өсөн аҡса бүленгән, юбилей альбомын баҫтырыу өсөн 20 тонна мелованная ҡағыҙ һәм театрҙың күптән эшләп килгән хеҙмәткәрҙәренә бер нисә «ВАЗ» автомобиле бирелгән[8].

1973 йылда театрҙа режиссёр-ҡуйыусы Павел Хомский эшләй башлай[9], ул 1985 йылда баш режиссёр була[9], ә 2000 йылда — сәнғәт етәксеһе[9]. Хомский 2016 йылдың 6 сентябрендә вафат булған[9].

2016—2020 йылдарҙа театрҙың сәнғәт етәкселеген Юрий Ерёмин, Андрей Кончаловский һәм Сергей Юрскийҙан торған триумвират алып барған[10].

2020 йылдың 8 сентябрендә театрҙың сәнғәт етәксеһе итеп Евгений Марчелли тәғәйенләнгән[11].

2022 йылда, Мәскәү ҡалаһы Мәҙәниәт департаментының 2022 йылдың 29 мартындағы № 215/ОД «Мәскәү ҡалаһының „Моссовет исемендәге дәүләт академия театры“ дәүләт бюджет культура учреждениеһын ҡабаттан ойоштороу тураһында»ғы бойороғона ярашлы, Моссовет театрына МОСТ театры ҡушылған[12].