Рычаг

Ричаг иң ябай механизмдарға ҡарай. Аҫылма нөктәһе тирәләй әйләнеү мөмкинлеге булған ҡаты балканан ғибәрәт. Балканың терәк нөктәһенән көстәрҙе ҡулланыу нөктәһенә тиклемге өлөшөн рычаг иңбашы тип атайҙар. Аҫылма нөктәһе тирәләй көс ҡулланыу төрлө яҡтан (I төр рычаг) йәки бер яҡтан (II төр лепест) булырға мөмкин^[3].

Рычаг оҙон иңбашынан бәләкәйерәк көс менән ҡыҫҡа иңбашына ҙурыраҡ көс ҡулланыу өсөн ҡулланыла (йәки ҡыҫҡа иңбашынан бәләкәйерәк хәрәкәт ярҙамында оҙон иңбашында ҙурыраҡ хәрәкәт алыу өсөн). Рычагтың иңбашын етерлек оҙонлоҡҡа еткереп, теоретик яҡтан, теләһә ниндәй көсөргәнеште алырға мөмкин.

Дифференциаль ҡапҡа һәм Блок рычагтың айырым осрағы булып тора.

Кеше рычагты тарихҡа тиклемге замандарҙа уҡ ҡуллана башлаған, уның принцибын интуитив аңлаған. Кешеләр көс ҡулланыуҙы кәметеү өсөн тәпке йәки ишкәк кеүек ҡоралдар ҡулланған. Беҙҙең эраға тиклем бишенсе мең йыллыҡта Месопотамияла тигеҙлек торошон тикшереү өсөн рычаг принцибын ҡулланған үлсәүҙәр ҡулланылған.^[4][5] Һуңыраҡ, Грецияла, үлсәүҙең иңбаштары төрлө булған бизмән уйлап табалар. Б. э. т. 1500 йылдар тирәһендә Мысырҙа һәм Һиндостанда, хәҙерге крандарҙың ата-бабаһы, һыу һауыттарын күтәреү өсөн ҡоролма шадуф («торна»лы ҡоҙоҡ)барлыҡҡа килә.^[6]

Ул ваҡыттағы аҡыл эйәләренең рычагтың нисек эшләүен аңлатырға тырышыуы билдәһеҙ. Беренсе яҙма аңлатманы б.э.т. III быуатта көс, йөк һәм иңбаш төшөнсәләрен бәйләп Архимед бирә. Уның тарафынан төҙөлгән тигеҙлек законы әле лә ҡулланыла һәм былай яңғырай: «Көс ҡулланыу иңбашына ҡабатланған көс, көс ҡулланыу иңбашына ҡабатланған көсөргәнешкә тигеҙ, бында көс ҡулланыу иңбашы — көс ҡулланыу нөктәһенән терәккә тиклемге ара, ә йөк ҡулланыу иңбашы — йөк ҡулланыу нөктәһенән терәккә тиклемге ара». Легенда буйынса, үҙенең асышының әһәмиәтен аңлап, Архимед: "Миңә терәк нөктә бирегеҙ, һәм мин Ерҙе әйләндерермен!" тип ҡысҡырған.^[6].

Хәҙерге заманда рычагтың эш итеү принцибы бөтә ерҙә лә ҡулланыла. Механик хәрәкәтте үҙгәрткән һәр механизм тиерлек теге йәки был формала рычагтар ҡуллана. Күтәреү крандары, двигателдәр, яҫы ирендәр, ҡаҡҡыстар, шулай уҡ меңләгән башҡа механизмдар һәм инструменттар үҙ конструкцияһында рычагтарҙы ҡуллана.

Рычагтың эш принцибы энергия һаҡланыу законының туранан-тура эҙемтәһе булып тора. Рычагты алыҫлыҡҡа күсереү өсөн ${\displaystyle \Delta h_{1}}$ йөккә тәьҫир иткән көс:

${\displaystyle \ A_{1}=F_{1}\Delta h_{1}}$ эш башҡарырға тейеш.

Икенсе яҡтан ҡараһаң, икенсе яҡтан ҡулланылған көс эште башҡарырға тейеш

${\displaystyle \ A_{2}=F_{2}\Delta h_{2}}$,

бында ${\displaystyle \Delta h_{2}}$ — көс тәьҫир иткән рычаг осо күскән ара ${\displaystyle F_{2}}$. Ябыҡ система өсөн энергия һаҡлау законы үтәлһен өсөн, ғәмәлдәге һәм ҡаршы тороусы көстәрҙең эше тигеҙ булырға тейеш, йәғни:

${\displaystyle \ A_{1}=A_{2}}$,

${\displaystyle \ F_{1}\Delta h_{1}=F_{2}\Delta h_{2}}$.