Тис
Тис (лат. Táxus) — тистар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек төрө. Тис - яй үҫә торған ағас йәки ҡыуаҡ, бейеклеге 1-ҙән 10 метрға тиклем. Олононоң диаметры 4 метрға етеүе ихтимал. Тистың үҙағасын күп быуаттар йәйә һәм һөңгө һабы өсөн ҡулланғандар.
Башҡорт теленә урыҫ теленән ингән, ә урыҫ телендәге этимологияһы билдәле түгел[10]. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа «тисс» тип яҙыу ҡулланыла [11] , һүҙ аҙағында ике «с» яҙыла.
Төрҙәре
2013 йылдағы The Plant List мәғлүмәттәре буйынса тистың туғыҙ төрө бар[12]:
- Taxus baccata L. (1753) typus — Еләкле тис, йәки Европа тисы
- Taxus brevifolia Nutt. (1849) — Ҡыҫҡа япраҡлы тис, йәки Тымыҡ океан тисы
- Taxus canadensis Marshall (1785) — Канада тисы
- Taxus cuspidata Siebold & Zucc. (1846) — Осло тис, йәки Алыҫ көнсығыш тисы
- Taxus floridana Nutt. ex Chapm. (1860) — Флорида тисы
- Taxus fuana Nan Li & R.R.Mill
- Taxus globosa Schltdl. (1838) — Шар кеүек тис, йәки Мексика тисы
- Taxus sumatrana (Miq.) de Laub. — Суматра тисы
- Taxus wallichiana Zucc. (1843) — Валлих тисы
- Taxus ×hunnewelliana Rehder (1925) [= Taxus canadensis × Taxus cuspidata]
- Taxus ×media Rehder (1906) — Урталыҡ тис [= Taxus baccata × Taxus cuspidata]
Культуралы төрҙәр
Күпселек төрҙәренең һәм сорттарының һыуыҡҡа сыҙамлылығы: 6b һәм 5b-нан йылыраҡҡа тиклем [13].
Иҫкәрмәләр
- ↑ 1 2 Линней К. Genera plantarum eorumque characteres naturales, secundum numerum figuram, situm, & proportionem omnium fructificationis partium — 5 — Стокгольм: 1754. — бит 462. — doi:10.5962/BHL.TITLE.746
- ↑ Linnæi C. Species Plantarum (лат.): Exhibentes plantas rite cognitas ad genera relatas — 1753. — т. 2. — бит 1040.
- ↑ 1 2 Maarten J.M. Christenhusz, Reveal J. L., Farjon A., Gardner M. F., Mill R. R., Chase M. W. A new classification and linear sequence of extant gymnosperms (ингл.) // Phytotaxa: A rapid international journal for accelerating the publication of botanical taxonomy — Magnolia Press, 2011. — Vol. 19, Iss. 1. — P. 55–70. — ISSN 1179-3155; 1179-3163 — doi:10.11646/PHYTOTAXA.19.1.3
- ↑ United States Department of Agriculture Plants Database (ингл.)
- ↑ Flora Reipublicae Popularis Sinicae, volume 7 / под ред. Ч. Ваньцзюнь, Ф. Лиго — 1978. — т. 7. — бит 438.
- ↑ 彭莳嘉, 罗源, 蔡宏宇, 张晓玲, 王志恒 全球变化情景下的中国木本植物受威胁物种名录, A new list of threatened woody species in China under future global change scenarios (ҡыт.) // 生物多样性 — 2022. — т. 30, сығ. 5. — бит 21459. — ISSN 1005-0094 — doi:10.17520/BIODS.2021459
- ↑ 肖翠, 刘冰, 吴超然, 马金双, 叶建飞, 夏晓飞, 林秦文 北京维管植物编目和分布数据集, A dataset on inventory and geographical distributions of vascular plants in Beijing, China (билдәһеҙ) // 生物多样性 — 2022. — т. 30, сығ. 6. — бит 22064. — ISSN 1005-0094 — doi:10.17520/BIODS.2022064
- ↑ https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/cis;3886795.html
- ↑ Энглер А. Die natürlichen Pflanzenfamilien, 13. Band: Gymnospermae: nebst ihren Gattungen und wichtigeren Arten insbesondere den Nutzpflanzen — 1926.
- ↑ Этимологический словарь русского языка Макса Фасмера
- ↑ История: тиссы — растения-долгожители, пришельцы из далекого прошлого
- ↑ TPL
- ↑ Трейвас Л.Ю. Атлас определитель. Болезни и вредители хвойных растений.. — М.: ЗАО «Фитон+», 2010. — 144 с. — ISBN 978—5—93457—0.
Әҙәбиәт
- Уханов В. В. Род Taxus — Тисс // Деревья и кустарники СССР. Дикорастущие, культивируемые и перспективные для интродукции. / Ред. тома С. Я. Соколов и Б. К. Шишкин. — М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — Т. I. Голосеменные. — С. 19—31. — 464 с. — 3000 экз.
- В. В. Шванова. Тисс 2019 йылдың 31 март көнөндә архивланған.
- Richard W. Spjut. Overview of the Genus Taxus (Taxaceae): The Species, Their Classification, and Female Reproductive Morphology. — 2010.
Һылтанмалар
- Species in Taxus (ингл.). The Plant List (2013). Version 1.1. Published on the Internet; http://www.theplantlist.org/. Royal Botanic Gardens, Kew and the Missouri Botanical Garden (2013).