Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Хикәйәт

Хикәйәт (ғәр. حكاية‎ һөйләп биреү) — "тарих"ты аңлатҡан ғәрәп һүҙе — малай, Индонезия халыҡтары, бруней, төрки әҙәбиәте формаһы. Героик-эпик, мөхәббәт-авантюра, дидактик, агиографик йәки тарихи характерҙағы, фантастик йөкмәткеһе һәм аноним авторлығы менән айырылып торған прозаик повесть. XIV быуат аҙағынан билдәле[1]. Повесть өлөшләтә тарихи ваҡиғаларға нигеҙләнә, әммә күпселек осраҡтарҙа нәфис әҙәбиәткә тартым[2]. Малай һәм ғәрәп хикәйәттәре өсөн шиғыр формаһы талап ителмәй, әммә ачехтарҙа ул мотлаҡ[3]. Рус теленә, ғәҙәттә, «повесть» тип тәржемә ителә. Уларҙың сказание жанрына яҡын тора[4]. Рәсәйҙә башлыса Л. В. Горяеваның тәржемәләре аша билдәле.

Хәҙерге ҡулъяҙма башҡорт әҙәбиәтендә хикәйәттәр үҙәк урынды биләй. Атаҡлы «Мәжмәғел хикәйәт» (Хикәйәттәр йыйынтығы) киң билдәле. Сәйеф Сараи «Гөлстан бит-төрки» дастанында хикәйәт жанрын киң ҡулланған.

Хәҙерге башҡорт әҙәбиәтендә, мәҫәлән, Зәйнәб Биишева «Һөнәрсе менән Өйрәнсек», «Мөхәббәт һәм нәфрәт» әҫәрҙәрен яҙып, хикәйәт жанры оҫтаһы булыуын күрһәтә[5].

Быуаттар буйынса ҡулъяҙма кодтары менән ҡайһы бер билдәле хикәйәттәр исемлеге:

XIV быуат

  • Баян Будиман хикәйәте Bayan 1371 (MS 1852);
  • Пасей раджалары тураһында повесть йәки «Раджа Пасей хикәйәте» Pasai ±1390 (MS 1815)[6];
  • Һуңғы Һартай.

XV быуат

  • Мөхәммәт Хәнәфи хикәйәте MH ±1450 (MSS <1624, <1682);
  • Әмир Хәмзә хикәйәте;
  • Унданг-Унданг Малака UU 1450—1750 (MS ±1780);
  • Унданг-Унданг Лут Малака.

XVI быуат

  • Дева Манду хикәйәте;
  • Сери Рама хикәйәте (MS <1633) (Был Рамаяна[7][8] эпосының малай күсермәһе);
  • Индерапутера хикәйәте Ind <1600 (MS 1600) (Индрапутра хикәйәте);
  • Искәндәр Зөлҡәрнәй хикәйәте Isk <1600 (MS ±1830);
  • Әл-Бурда ҡасидәһе (MS <1604);
  • Әл-Нәсәфи ғаҡидәһе AN 1590 (MS ditto);
  • Хәмзә Фәнсури сяиры HF 16-сы быуат аҙағы (MSS 17-се быуат башы — 1853).

XVII быуат

  • Спарэк эн Вурд-Бук SWB 1603;
  • Тадж әл-Салатин (Диван) TS.D 1603 (MS ±1775);
  • Тадж әл-Салатин (Рурда) TS.R 1603;
  • Ачех хикәйәте Aceh ±1625 (MS ±1675);
  • Центрита Кутай Кутай 1625 (MS 1849);
  • Бустан al-Салатин BS 1640 (MS >1807);
  • Худжджат әл-Сиддыҡ HS 1641—1644 (MS 1772);
  • Танах Хиту хикәйәте Hitu 1650 (MS <1662);
  • Ибраһим ибн Әҙәм хикәйәте IbrA ±1650 (MS 1775);
  • Пеландук Дженака хикәйәте Pel билдәһеҙ (MS ±1650);
  • Седжарах Мелаю SM ±1650 (MS 1808);
  • Банджар дан Кота Варингин хикәйәте Banj 1663 (MS 1810);
  • Тәрджүмән әл-Мостафид TM 1642—1693 (MS ±1675);
  • Баб Такзир BT ±1680 (MS <1753);
  • Ибраһим ибн Әҙәм (ҡыҫҡа) хикәйәте IbrA.s 1689 (MS 1817).

XVIII быуат

  • Асал Вангса Джин һәм Дева-Дева ABJD ±1700 (MS 1855);
  • Ханг Туах хикәйәте Tuah 1700 (MS 1849);
  • Патани хикәйәте Pat 1730 (MS 1839);
  • Шаир әл-Әнбиә' Anb ±1750;
  • Шаир Бадасари Bid ±1750 (MS 1825);
  • Шиһәбетдин рисәләһе RS 1750s (MS 1823);
  • Фи әл-Тәүхид рисәләһе RT 1760s (MS 1783);
  • Миса Мелаю Misa ±1780 (MS 1836);
  • Накхода Муда хикәйәте Nakh 1788 (MS <1791);
  • Хикәәйтәән — Гуру Гобинд Сингх хикәйәте (1704).

XIX быуат

  • Перинтах Негери Бенггал хикәйәте PNB 1811 (MS 1811);
  • Солтан Мулана шиғыры Maul ±1815 (MS 1825);
  • Синьор Коста шиғыры Kosta 1820;
  • Раджа Тедунг денган раджа Катак шиғыры T&K билдәһеҙ (MS ±1865);
  • Меронг Махавангса хикәйәте MW ±1821 (MS 1898);
  • Кетеранган Шейх Джелалуддин шиғыры SJal >1821 (MS <1829);
  • Перак силсиләһе Perak ±1826;
  • Кераджаан Бима шиғыры Bima ±1830 (MS 1857);
  • Даганг Берджуал-Бели шиғыры DBB 1831;
  • Потонг Гаджи шиғыры PG 1831;
  • Тенгку Пербу шиғыры Perb 1835;
  • Панча Тендеран хикәйәте 1835;
  • Абдулланың Келантанға сәфәре тарихы 1838;
  • Келантанда граждандар һуғышы Kel 1839;
  • Маракарма (Си Мискин) хикәйәте Misk unknown (MS 1855) (Махараджа Маракарма тураһында повесть);
  • Керетера2 карангкан Абдулла Abd.C 1843, 1851;
  • Абдулла хикәйәте, 1843;
  • Карангкан Абдулла шиғыры Abd.S 1828—1848;
  • Энгку Путери Эппут шиғыры 1844;
  • Махараджа Маракарма хикәйәте Mar 1844 or 1848;
  • Перанг Джохор шиғыры PJ 1844;
  • Иблис хикәйәте Iblis 1846;
  • Кунджунган Тенгку Селангор шиғыры KTS <1860;
  • Варнасари Ws 1852;
  • Абдулланың Мәккәгә сәфәре тарихы 1854;
  • Мукхтасар Таварикх әл-Вустха TW 1854;
  • Сиак хикәйәте Siak 1855 (MS 1893);
  • Кумбанг Менгиндера шиғыры Kumb <1859;
  • Кепада фон де Уолл шиғыры VdW 1856—1872;
  • Баян Будиман шиғыры BayB ±1860;
  • Кумбанг дан Мелати шиғыры K&M <1866;
  • Бунга эйр Мавар шиғыры Mwr <1866;
  • Нури денган Симбанган шиғыры Nuri ±1860;
  • Нбямук дан алат шиғыры Nymk ±1860;
  • Судагар Бодох шиғыры SBod 1861;
  • Раджа Дамсик хикәйәте Dmsy.H 1863;
  • Раджа Дамсик шиғыры Dmsy.S 1864;
  • Ҡиәмәт шиғыры Kmt билдәһеҙ (MS 1865);
  • Саласилах Мелаю дан Бугис M&B 1865;
  • Төхвәт әл-Нәфис TN 1866 (MS 1890);
  • Авай шиғыры Awai 1868;
  • Бунга-Бунгаан шиғыры Bunga ±1870;
  • Бурунг Пунггукk шиғыры Pung ±1870;
  • Унггас Соал Джаваб шиғыры Ungg 1871;
  • Санг Купу-Купу шиғыры Kupu? 1870s;
  • Сучи китабы KS 1879 (PL), 1935 (PB);
  • Раджа Инггерис Джубили RIJ 1887;
  • Учапан Квин Джубили UKJ 1887 (edition 1891) PB 1889—1938;
  • Мухиммат әл-Нәфис MN 1892;
  • Перджфланан Султан Лингга шиғыры PSL 1894;
  • Әл-Имам Imam 1906—1908;
  • Ракси шиғыры Raksi unknown (MS 1915);
  • Маджалах Гуру MG 1930—1935;
  • Судара S 1930—1935;
  • Варта Малая WM 1931—1935;
  • Мәжлес M 1932—1935.

Билдәле түгелдәр

  • Маракарма хикәйәте[9];
  • Гул Бакавали хикәйәте;
  • Перанг Сабил хикәйәте;
  • Раджа Бадай хикәйәте;
  • Эсеутаму хикәйәте.

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ Hikayat // Погадаев, В. Малайский мир (Бруней, Индонезия, Малайзия, Сингапур). Лингвострановедческий словарь. М.: «Восточная книга», 2012, с. 232
  2. ↑ Frits A. Wagner, Indonesia; The Art Of An Island Group, Ann E. Keep, tr. New York: McGraw-Hill, 1959, 246
  3. ↑ Kees Versteegh; Mushira Eid. Encyclopedia of Arabic Language and Linguistics: A-Ed (инг.). — Brill, 2005. — P. 8—. — ISBN 978-90-04-14473-6.
  4. ↑ Ким Әхмәтйәнов. Әҙәбиәт теорияһы. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1971. — С. 317. — 387 с.
  5. ↑ Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Зәйнәб Биишеваның тормошо һәм ижады тураһында презентация (башҡ.). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 14 ғинуар 2026.
  6. ↑ Повесть о раджах Пасея" / пер. с малайского, исследование, примеч. и прил. Л. В. Горяевой. — М. : Наука — Вост. лит., 2015. — 190 с. — (Памятники письменности Востока ; CXLIV / осн. в 1965 г. ; редкол. : А. Б. Куделин (пред.) и др.) — ISBN 978-5-02- 136610-7
  7. ↑ Journal of the Straits Branch of the Royal Asiatic Society (инг.). — 1898. — P. 107—.
  8. ↑ Journal of the Straits Branch of the Royal Asiatic Society (инг.). — 1898. — P. 143—.
  9. ↑ Повесть о махарадже Маракарме. Транслитерация, перевод с малайского, исследование, комментарии, приложения Л. В. Горяевой. Факсимиле в виде CD. (Памятники письменности Востока, 129). М.: «Восточная литература» РАН, 2008

Әҙәбиәт

  • Горяева Л. В. Соотношение письменной и устной традиции в малайской литературе (жанры «черита пенглипур лара» и «хикайат»). М.: «Наука», 1979.
  • Ғ. Хөсәйенов. Башҡорт әҙәбиәте. 9-сы класс өсөн дәреслек. 2-се баҫма. — Өфө, 2010. — ISBN 978-5-295-04834-0
  • Ким Әхмәтйәнов. Әҙәбиәт теорияһы. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1971. — С. 317. — 387 с.

Һылтанмалар

Категориялар