Рус телендәге версияМахсус проекттар
Күренеште көйләргәТелде алмаштырырғаМәғлүмәт
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Шаршау

Шаршау(рус. Шаршау, занавеска) — башҡорттарҙың традицион торлағында эске арауыҡты айырым функциональ өлөштәргә бүлеү өсөн ҡулланылған биҙәкләп һуғылған туҡыма ҡорған. Башҡорт өйөнөң мөһим интерьер элементы булып торған, кәләштең бирнәһенә ингән һәм туй йолаларында ҡулланылған. Көнкүрештәге әһәмиәте менән бергә, шаршау башҡорт халҡының традицион мәҙәниәтендә биҙәү, йола һәм символик функциялар ҙа башҡарған[1].

Тарихы

Шаршау башҡорттарҙың боронғо торлаҡ мәҙәниәтенә ҡарай. Ул тәүҙә күсмә һәм ярым күсмә тормош алып барған башҡорттарҙың тирмәләрендә, һуңыраҡ ағас өйҙәрендә киң ҡулланылған. Ҡорған йорттоң эске киңлеген бер нисә өлөшкә бүлергә мөмкинлек биргән һәм ғаилә ағзалары өсөн айырымлыҡ һаҡлау сараһы булған.

undefined

XIX — XX быуат башында шаршау башҡорт йорттарының айырылғыһыҙ өлөшө иҫәпләнгән. Көнкүреш үҙгәреү менән уның практик әһәмиәте кәмей барһа ла, ҡайһы бер ауылдарҙа XX быуаттың икенсе яртыһына тиклем һаҡланған.[2]

Эшләнеше

Шаршау киңлеге 28–32 см булған киндер туҡыманан йәки киңлеге 40–50 см булған кизе-мамыҡ туҡыманан тегелгән. Күпселектә ҡыҙыл төҫ ҡулланылған, һирәгерәк аҡ туҡыма ла осраған. Бер нисә туҡыма киҫәге симметриялы биҙәк барлыҡҡа килерлек итеп тегелгән, ситтәре туҡыма ҡайма менән уратылған[3]. Шаршауҙы биҙәүҙә башлыса биҙәкләп туҡыу алымдары ҡулланылған. Ҡайһы бер осраҡтарҙа сигеү һәм аппликация ла файҙаланылған.

Орнаменты

Шаршау орнаменты төрлөлөгө менән айырылып тора. Унда ромб, өсмөйөш, сатраш һыҙыҡтар, баҫҡыс рәүешендәге элементтар кеүек геометрик биҙәктәр киң таралған. Улар менән бер рәттән сәскә-үҫемлек һәм зооморф орнаменттар ҙа осрай. Орнамент композицияһы, ҡағиҙә булараҡ, симметриялы итеп төҙөлгән. Үҙәк өлөшөндә иң ҙур биҙәктәр урынлаштырылған, ә ситтәре туҡыма ҡайма йәки тар биҙәк һыҙаттары менән биҙәлгән. Башҡорт халыҡ сәнғәтендә ҡыҙыл төҫ һаҡлаусы һәм именлек килтереүсе төҫ тип иҫәпләнгән. Шуға күрә ул шаршауҙы биҙәүҙә иң киң ҡулланылған төҫтәрҙең береһе булған.[4]

Ҡулланылышы

Шаршауҙың төп тәғәйенләнеше йорттоң эске киңлеген бүлеү булған. Уның ярҙамында ҡунаҡтар ҡабул ителгән урын хужалыҡ өлөшөнән йәки ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар яғынан айырылған. Традиция буйынса шаршау кәләштең бирнәһенә ингән һәм туй ваҡытында бүләк ителгән. Матур итеп биҙәлгән шаршау хужабикәнең оҫталығын һәм ғаиләнең етеш тормошон күрһәткән. Ошондай ҡорғандар Үҙәк һәм Урта Азияның башҡа малсылыҡ менән шөғөлләнгән халыҡтарында ла киң таралған.[5]

Символик әһәмиәте

Этнографтар билдәләүенсә, шаршау йорттоң эске киңлеген ойоштороусы төп элементтарҙың береһе булған. Ул көнкүрештә генә түгел, ә донъя ҡоролошо тураһында традицион ҡараштарҙы сағылдырған символик мәғәнәгә лә эйә булған. Т. А. Масленникова фекеренсә, шаршау йорт эсендәге төрлө киңлек зоналарын берләштергән һәм композицион үҙәк вазифаһын үтәгән. Вертикаль урынлашыуы арҡаһында ул донъя ағасы йәки донъя үҙәге тураһында боронғо күҙаллауҙар менән бәйле булыуы ихтимал. Ҡыҙыл төҫ йортто, ғаиләне һәм йорт усағын һаҡлау символы итеп ҡабул ителгән.[6] Шаршау, балаҫтар, паластар, таҫтамалдар һәм башҡа туҡыма әйберҙәре менән бергә башҡорт йортоноң берҙәм биҙәү системаһын барлыҡҡа килтергән.[7]

Фольклорҙа

Башҡорт халыҡ мифологияһында шаршау изгелек һәм һаҡлау көсөнә эйә предмет булып иҫәпләнгән. Уның менән бәйле төрлө ырымдар һәм халыҡ әйтемдәре һаҡланған. Ф. Ғ. Хисамитдинованың «Башҡорт теленең мифологик һүҙлеге»ндә килтерелгән миҫалдар: * «Төшөңдә шаршау күрһәң, сәфәр сығыуға». * «Шаршау күҙҙән һаҡлаған».[8] Халыҡ ышаныуҙары буйынса, шаршау йорт эсен насар күҙҙән һәм яман көстәрҙән һаҡлаған, ғаилә именлеген тәьмин иткән.

Өйрәнеү тарихы

Шаршау башҡорттарҙың традицион мәҙәниәтен өйрәнгән этнографтар һәм сәнғәт белгестәре хеҙмәттәрендә киң яҡтыртылған. Уның төҙөлөшө, орнаменты һәм семантикаһы Н. В. Бикбулатов, Ф. Ф. Фатыхова, Т. А. Масленникова һәм башҡа ғалимдар тарафынан өйрәнелгән. Хәҙерге этнологияла шаршау башҡорттарҙың традицион интерьерының мөһим элементы, халыҡтың эстетик ҡараштарын, көнкүрешен һәм донъяға мөнәсәбәтен сағылдырған мәҙәни мираҫ объекты булараҡ ҡарала.

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ Шаршау. Башҡорт энциклопедияһы. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 29 июнь 2026.
  2. ↑ Бикбулатов Н. В., Фатыхова Ф. Ф. Семейный быт башкир XIX–XX вв. — М.: Наука, 1991.
  3. ↑ Шаршау. Башҡорт энциклопедияһы. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 29 июнь 2026.
  4. ↑ Масленникова Т. А. Художественное оформление башкирского народного жилища. — Өфө: Ғилем, 1998.
  5. ↑ Шаршау. Башҡорт энциклопедияһы. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 29 июнь 2026.
  6. ↑ Масленникова Т. А. Текстильные изделия и народный костюм как средства семантического прочтения и декорирования башкирского интерьера.
  7. ↑ Масленникова Т. А. Художественная организация среды в башкирском народном искусстве. — Өфө, 2005.
  8. ↑ Хисамитдинова Ф. Ғ. Башҡорт теленең мифологик һүҙлеге. — Мәскәү: Наука, 2010.

Әҙәбиәт

  • Бикбулатов Н. В., Фатыхова Ф. Ф. Семейный быт башкир XIX–XX вв. — М.: Наука, 1991. * Масленникова Т. А. Художественное оформление башкирского народного жилища. — Өфө: Ғилем, 1998. * Масленникова Т. А. Художественная организация среды в башкирском народном искусстве. — Өфө, 2005. * Масленникова Т. А. Текстильные изделия и народный костюм как средства семантического прочтения и декорирования башкирского интерьера. * Хисамитдинова Ф. Ғ. Башҡорт теленең мифологик һүҙлеге. — Мәскәү: Наука, 2010.

Категориялар