Рус телендәге версияМахсус проекттар
Күренеште көйләргәТелде алмаштырырғаМәғлүмәт
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Ҡурай (әкиәт)

Ҡурай тураһында әкиәт, Ҡурай әкиәте (рус. «Сказка о курае, Легенда о курае») — башҡорт халҡының тормош-көнкүреш әкиәте. Сюжет хандың мөгөҙлө икәнен белгән егет һәм уның үлемдән ҡотолоуы тураһында. Әкиәттең рус телендәге варианты А. П. Платоновтың әҙәби эшкәртеүендә баҫылған.

Сюжет

Хан аҙна һайын сәсен алдырыу өсөн ауылдан бер егетте саҡырҡан. Башындағы мөгөҙҙөң серен йәшереү маҡсатында ул сәс алыусы егеттәрҙе үлтереп торған.

Ярлы ҡарт менән ҡарсыҡтың өлкән ике улы юғалғас, сират кесе улдарына еткән. Әсәһе уға юлға үҙ һөтөнә алабута ононан ҡамыр баҫып бешергән көлсәләр биреп ебәргән. Хан көлсәне ашағас, егет менән һөт туғаны булдым, тип иҫәпләгән. Шуға күрә уны үлтермәй, кеше аяғы баҫмаған урманға илтеп ташларға бойорған.

Урманда егет елдә йырлап ултырған ҡурай үләнен күрә, уны киптереп, музыка ҡоралы яһай һәм уйнарға өйрәнә. Ҡурай тауышын ишеткән йәйләү кешеләре егет янына йыйылған. Егет уларға хандың мөгөҙө һәм үлтерелгән кешеләр тураһында һөйләп биргән. Халыҡ ханға ҡаршы күтәрелгән.

Әкиәт аҙағында ҡурайҙың башҡорттар араһында таралыуы ошо ваҡиға менән бәйләп аңлатылған[1].

Баҫмалар

Башҡорт телендә

Әкиәт 1956 йылда Өфөлә Башҡортостан китап нәшриәте сығарған «Башҡорт халыҡ әкиәттәре» йыйынтығында 51-54 биттәрҙә баҫылған[1]. 1959 йылда текст Ә. И. Харисов төҙөгән һәм мөхәррирләгән «Башҡорт халыҡ ижады» баҫмаһының 2-се томына ингән (23-27-се биттәр)[2]. 1981 йылғы «Башҡорт халыҡ ижады. Әкиәттәр» баҫмаһының 4-се китабында әкиәт тексы 107—109-сы биттәрҙә, уға аңлатмалар 361—362-се биттәрҙә урынлаштырылған[3].

Рус телендә

Әкиәт Ә. Н. Усманов төҙөгән һәм 1953 йылда Детгиз нәшриәтендә баҫылып сыҡҡан «Башкирские народные сказки» йыйынтығына индерелгән, китапты Р. Сәйфуллин иллюстрациялаған (23-27-се биттәр)[4] Махсус библиографик каталогта әкиәттең рус телендә 1969, 1986, 1987, 2006 һәм 2019 йылдарҙа баҫылып сыҡҡан баҫмалары күрһәтелгән[5]. 1969 йылғы Өфө баҫмаһында әкиәт 23—27-се биттәрҙә бирелгән[6]. «Башкирское народное творчество. Бытовые сказки» ғилми йыйынтығында текст 101-се биттә, уға аңлатма 449-сы биттә урынлаштырылған[7]. А. П. Платоновтың әҙәби эшкәртеүендәге, Р. Сәйфуллин һүрәттәре менән бирелгән вариант 2020 йылғы электрон йыйынтыҡта ҡабат баҫылған[8].

Сюжеттың фольклорҙағы урыны

1990 йылғы ғилми йыйынтыҡҡа бирелгән аңлатмала әкиәт сюжеты AT 782 «Мөгөҙлө батша» сюжет тибына индерелгән; башҡорт параллеле итеп мөгөҙлө Искәндәр тураһында текст күрһәтелгән. Хәҙерге Аарне — Томпсон — Утер классификацияһында мөгөҙлө хаким тураһындағы сюжет ATU 782 индексы менән билдәләнә; был индекс, мәҫәлән, ике мөгөҙлө Александр Македонский тураһында әрмән риүәйәттәрен тикшереүҙә ҡулланыла[9].

Мөгөҙлө хакимдың серен сәс алыусы аша асыу мотивы төрлө халыҡтарҙың фольклорында осрай. А. Ф. Илембәтова билдәләүенсә, башҡорт варианттарында хандың мөгөҙө һарыҡ мөгөҙө итеп һүрәтләнә. Тикшеренеүсе был мотивты боронғо тотемик ҡараштарҙың эҙе йәки Александр Македонский — Зөлҡәрнәй тураһындағы урта быуат хикәйәттәренең йоғонтоһо булыуы мөмкин тип аңлата[10].

Мәҙәниәттә

1979 йылда Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында Рим Хәсәновтың башҡорт халыҡ әкиәте нигеҙендә яҙылған «Ҡурай тураһында легенда» балеты ҡуйылған[11] Балеттың хореографы — Э. Х. Танн[12].

Галерея

Асҡын районында үткән «Ҡурай тураһында хикәйәләр һәм риүәйәттәр» сараһында иллюстрация
Белорет тыуған яҡты өйрәнеү музейы сайтында «Ҡурай» әкиәте
Шырпы этикеткаһы. «Маяҡ» шырпы фабрикаһы, Рыбинск ҡалаһы. 1971 йыл

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 Башҡорт халыҡ әкиәттәре (баш.). — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1956. — С. 51—54.
  2. ↑ Башҡорт халыҡ ижады. 2-се том (баш.) / Төҙөүсе мөхәррире, инеш мәҡәлә яҙыусы һәм аңлатмалар биреүсе Ә. И. Харисов. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1959. — С. 23—27. — 282 с.
  3. ↑ Төҙөүсе, инеш мәҡәлә авторы Ә. М. Сөләймәнов. Башҡорт халыҡ ижады. Әкиәттәр. 4-се китап. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1981. — С. 107—109. — 398 с.
  4. ↑ Башкирские народные сказки / Сост. А. Н. Усманов; ил. Р. Сайфуллина. — Москва: Детгиз, 1953. — С. 23—27. — 112 с.
  5. ↑ Сказка о курае. Все издания. Лаборатория фантастики. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 11 сентябрь 2026.
  6. ↑ Башкирские народные сказки / Сост. А. Н. Усманов. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1969. — С. 23—27. — 112 с.
  7. ↑ Башкирское народное творчество. Бытовые сказки / Сост. А. М. Сулейманов; вступительная статья, комментарии и указатели Л. Г. Барага и А. М. Сулейманова. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1990. — Т. 5. — С. 101, 449. — 494 с.
  8. ↑ Өҙөмтә хатаһы: <ref> билдәһе дөрөҫ түгел; platonov2020 төшөрмәләре өсөн текст юҡ
  9. ↑ Khemchyan E. Armenian Narratives of the Two-Horned Alexander and Their Ritual-Legendary Sources (инг.) // Journal of Armenian Studies. — 2021. — No. 3. — DOI:DOI:10.52853/18294073-2021.3.27-168.
  10. ↑ Илимбетова А. Ф. Символика овцы (барана) в фольклоре, обрядах и обычаях башкир // Самарский научный вестник. — 2021.
  11. ↑ Композитору Риму Хасанову исполнилось 65 лет. Башинформ (9 март 2012). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 сентябрь 2026.
  12. ↑ Балет (башҡ.). Башҡорт энциклопедияһы. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 сентябрь 2026.
© Правообладателем данного материала является АНО «Интернет-энциклопедия «РУВИКИ».
Использование данного материала на других сайтах возможно только с согласия АНО «Интернет-энциклопедия «РУВИКИ».

Категориялар