Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Ашүрә

Ашүрә (рус. Ашуре; төр. Aşure), йәки Нух десерты — төрөк, грек, әрмән һәм болгар аш-һыуы[1], бойҙай йәки башҡа бөртөклөләрҙән торған десерт бутҡаһы, уға ҡуҙаҡлылар һәм башҡа күп ингредиенттар ҡушыла. Идеаль осраҡта 40 ингредиент булырға тейеш, тип иҫәпләнә[2]. Төркиәлә уны йыл әйләнәһенә, әммә бигерәк тә ислам календарының беренсе айында — Мөхәррәм айында әҙерләйҙәр[3][4].

Этимологияһы

"Ашүрә " һүҙе ғәрәп теленән килеп сыҡҡан عашوراء 'Āshūrā, «унынсы» тигәнде аңлата[5].

Төрөк йолаһында был ризыҡты тәү сиратта Мөхәррәм йәки Ғәшүрә айының 10-ында, шулай уҡ ислам ай календарында Мөхәррәм айының 10-ынан һуң әҙерләйҙәр. Шиғыйҙар араһында ул матәм көнө булараҡ билдәле, сөнки шиғый шәһиттәрен, бигерәк тә Хөсәйен ибн Ғәлиҙе иҫкә алалар; сөнниҙәрҙә Муса пәйғәмбәрҙе (Муса) һәм Исраил балаларын Фирғәүен ғәскәрҙәренән ҡотҡарған өсөн Аллаһы Тәғәләгә рәхмәт йөҙөнән ирекле ураҙа тотоу көнө. Әүлиә Челеби үҙенең сәйәхәт китабында ашуреға былай тип билдәләй: «Ашуре — Мөхәррәм айының унынсы көнөндә әҙерләнергә тейешле бутҡа (аш)»[4][6]. Төрөк телендә Аш (Aş) ҡатнаш бутҡа тигәнде аңлата, шулай уҡ Фарсы теленндә «ашүр», ҡатыштырыу тигәнде аңлата[7].

Тарихы һәм йолалар

Риүәйәттәр буйынса, Нухтың кәмәһе (рус.)баш. Арарат тауына килеп терәлгән. Нухтың ғаиләһе был ваҡиғаны махсус табын менән билдәләргә ҡарар итә. Аҙыҡ запастары тулыһынса тиерлек бөткән, шуға күрә ҡалған иген, киптерелгән емеш-еләк, йөҙөм кеүек ризыҡтарын бергә бешергәндәр. Шул замандан башлар, төрөк ғаиләләрендә был ваҡиғаны иҫкә алыу өсөн Ашуре (Ғаш әҙерләнә һәм ярлыларға, шулай уҡ күршеләргә, дуҫтарға һәм туғандарға таратыла[8][9].

Ғәшүрә — мосолман йылында мөһим көн, йәһүдтәрҙең «Яфарлыҡ көнөнә» йәки Йом Кипурға тап килә, һәм уны бөтә донъя мосолмандары Муса пәйғәмбәр хөрмәтенә билдәләй[10][11][12]. Мөхәррәм айының унынсы көнө, Ғәшүрә, шулай уҡ Кәрбәлә һуғышының тамамланыуы билдәләнә һәм шиғый исламында айырым көн булып тора. Төркиә һәм Балҡан суфыйҙарында (бигерәк тә Бекташиҙар) Ашуре һаулыҡ, шифа, именлек, уңыш, рухи туҡланыу өсөн махсус доғалар менән әҙерләнә.

Ашүрә — ислам һәм исламға тиклемге күп мәҙәниәттәрҙә дини йола, шуға күрә был көндө булған тип иҫәпләнгән күп рухи ваҡиғаларҙы иҫкә алыу өсөн әҙерләнә. Мәҫәлән:

  • Әҙәм пәйғәмбәр тәүбәһе өсөн Аллаһы Тәғәлә тарафынан ҡабул ителгән.
  • Нух кәмәһе үҙенең сәйәхәтен иҫән ҡалған пассажирҙар менән тамамлай.
  • Диңгеҙ икегә бүленгәс, Израиль халҡы әсирлектән азат ителә һәм фирғәүен ғәскәре юҡ ителә.
  • Ғайса күккә күтәрелгән һәм башҡалар[13].
  • Хөсәйен ибн Ғәлиҙең шәһитлеге.

Әрмән вариантында күрәгәнән әҙерләнә һәм анушапур тип атала[14][15]. Әрмәндәр уны Раштыуа һәм Яңы йыл байрамдарына әҙерләй. Был ризыҡ Яңы йыл өҫтәленең мөһим өлөшө булып тора һәм йыш ҡына киптерелгән емеш-еләк, йөҙөм һәм гранат менән биҙәлә[16].

Әҙерләү

Aşure kaseleri.JPG

Ашүрә әҙерләү өсөн дөйөм рецепт юҡ; һәртөбәккә, һәр ғаиләгә ҡарап төрлөсә.

Йола буйынса, ризыҡта кәмендә ете ингредиент була. Әммә ҡайһы берәүҙәр, «унынсы» темаһына ярашлы, кәмендә ун ингредиент кәрәк тип иҫәпләй, ә Әлиүиҙәр һәр ваҡыт ун ике ингредиент ҡуллана. Ингредеинттар булараҡ бойҙай, арпа, дөгө, аҡ борсаҡ, нух, шәкәр (йәки башҡа тәмләткес, мәҫәлән, патока), финик, гранат, киптерелгән емеш-еләк (алма, абрикос, ҡарағат, финик, инжир, груша, йөҙөм), йөҙөм (миндаль, фундук,) ҡулланыла. Күп ашнаҡсылар әфлисун һәм лимон ҡабығы ла өҫтәй. Шулай уҡ анис, кунжут, кедр сәтләүеге, ҡара тмин, махалеб чернослив, гранат төшө, фисташка, кардамон, корица, тырнаҡ, мускат емеше һәм емештәр. Ҡайһы бер вариациялар әнис ликёры, рауза һыуы һәм/йәки әфлисун сәскәһе һыуы менән тәмләтәләр. Иген һәм ҡуҙаҡлыларҙы һыуға һалып, һуңынан ҡайнатып, киптерелгән емеш-еләк менән бутайҙар. Һауытҡа йәки формаға ҡойоп, һалҡын урында тоталар[17][4].

Ашүрә төп төрөк десерттарының береһе булып тора, был ризыҡта хайуандарҙан алынған аҙыҡ-түлек юҡ. Ғөмүмән, был төрөк аш-һыуында билдәле һәм популяр веган десерттарының береһе булып тора, әммә һөт һәм һөт ризыҡтары ҡулланылған рецептар ҙа бар[18]. Бөгөн сауҙа нөктәләрендә ашүрә әҙерләү өсөн әҙер ҡатнашмалар һатыла. Уны ҡайнатып, өҫтөнә туралған емеш-еләк һалалар. Әҙер десерт бойҙай һәм емеш киҫәктәре менән ҡуйы татлы кеҫәлде йәки пудингты хәтерләтә[19].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ Ashure. Rumi Club. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 февраль 2026. Архивировано 24 декабрь 2018 года.
  2. ↑ Князева, Елена. Подать на десятое: как призвать в дом изобилие и здоровье (5 ноябрь 2020). 14 ғинуар 2026 тикшерелгән.
  3. ↑ P. Fieldhouse. Food, Feasts, and Faith: An Encyclopedia of Food Culture in World Religions Архивная копия от 24 декабрь 2018 на Wayback Machine. ABC-CLIO, 2017. p.42 ISBN 978-1-61069-412-4
  4. ↑ 1 2 3 Ашуре — самый древний в мире десерт — варится в больших котлах по неизменному рецепту (9 июль 2025). 24 февраль 2026 тикшерелгән.
  5. ↑ Ашуре. www.northcyprusinform.com. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 февраль 2026.
  6. ↑ Тихменева, Мария. Мусульманский стол в день Ашура: курага, нут и другие символы благополучия (13 ноябрь 2013). 24 февраль 2026 тикшерелгән.
  7. ↑ جستوجوی آشور, Saleminejad Hossein. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 февраль 2026. Архивировано 19 октябрь 2020 года.
  8. ↑ Cuisine and Empire: Cooking in World History (ингл.). Univ of California Press. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 февраль 2026.
  9. ↑ Istanbul City Guide: Best Places Of Istanbul. Halis Kutlu, 2014
  10. ↑ 30 days jf prayer for the muslim world (ингл.). Missioytry chers. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 февраль 2026.
  11. ↑ Aşure Günü 10 Muharrem. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 февраль 2026.
  12. ↑ Muharrem Ayı ve Aşure Günü. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 февраль 2026.
  13. ↑ «Noah’s Pudding. Rumi Club. University of Massachusetts» (PDF). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 февраль 2026. Архивировано 24 декабрь 2018 года.
  14. ↑ Армянская кухня: сегодня, завтра, вчера. Анушапур. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 февраль 2026. Архивировано 26 октябрь 2020 года.
  15. ↑ Анушапур рецепт – Армянская кухня: Супы. «Еда». 24 февраль 2026 тикшерелгән.
  16. ↑ McWilliams, Mark (2012-07-01). «Be Merry, Around a Wheat Berry!». Celebration: Proceedings of the Oxford Symposium on Food and Cookery 2011. Oxford Symposium. ISBN 978-1-903018-89-7.
  17. ↑ Турецкий десерт Ашуре. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 февраль 2026. Архивировано 5 февраль 2020 года.
  18. ↑ Ашура (сладкое кушанье из пшеничных зерен и сухофруктов). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 февраль 2026. Архивировано 21 октябрь 2020 года.
  19. ↑ Алёна Тунч. 10 неочевидных десертов в Турции — от газиантепа до чанаккале (26 март 2025). 14 ғинуар 2026 тикшерелгән.

Категориялар