Ғәшүрә

Сөнниҙәр мөхәррәм — Ислам календарының беренсе айы тип һанай, ул дүрт харам айҙың береһе, улар хаҡында Аллаһ Ҡөрьәндә былай ти:

Ысынлап та, Аллаһ хозурындағы айҙарҙың һаны — Ул күктәрҙе һәм Ерҙе яралтҡан көндө — Аллаһтың китабында ун ике ай. Уларҙың дүртеһе — харам ай, был — хаҡ дин: ул айҙарҙа үҙ-үҙегеҙгә золом ҡылмағыҙ һәм, күп илаһтарға табыныусыларҙың барыһы ла һеҙҙең менән һуғышҡан кеүек, һеҙ ҙә уларҙың барыһы менән дә һуғышығыҙ һәм белегеҙ: Алла тәҡүәләр менән! 9:36 (Кулиев)

Сөнни ғалимдар хәҙистәрҙә Нух (Ной) кәмәһе (табут ән-Нух) туфан ҡалҡҡандан һуң ошо көндә ҡоро ергә килеп сығыуы, ә Муса пәйғәмбәр һәм Бәни исраил Фирғәүен ғәскәренән ҡотолоуы тураһында әйтелгән тип раҫлай^[2].

Ғәшүрә көнө сөнниҙәр сөннәт, йәғни теләк буйынса, ураҙа тота. Ундай ураҙаны Мөхәммәт с.ғ.с. Мәҙинәлә тота башлай ^[3]. Риүәйәттәрҙә бәйән ителеүенсә,Мөхәммәт с.ғ.с. һижрәт ҡылғас, Ғәшүрә көнө йәһүҙиҙәрҙең Муса пәйғәмбәрҙе һәм Бәни Исраилде Аллаһтың Фирғәүен ғәскәренән ҡотолдороуы айҡанлы ураҙа тотоуын белеп ҡала. Мөхәммәт с.ғ.с. мосолмандар йәһүҙиҙәргә ҡарағанда ла Муса пәйғәмбәрҙе ололоҡларға тейеш, ти һәм үҙе лә ураҙа тота, сәхәбәләрнә лә шулай итергә ҡуша^[2].

Боронғо ғәрәптәрҙең дә Ғәшүрә көнө ураҙа тотоуы билдәле^[2].

Ғәшүрә көнө ураҙа тотоу мөстәхәб, әммә фарыҙ түгел. Әбү Хәнифә әйтеүенсә, ул Рамаҙан айында ураҙа тота башлағансы ғына фарыҙ булған^[3]. Пәйғәмбәр сөннәтенә ярашлы, йәһүҙиҙәрҙән айырмалы, Ғәшүрәлә ураҙаны 2 көн тотоу хәйерле (9-10, йәки 10-11 Мөхәррәм)^[2].

Байрам һәм дини йолалар айҙың беренсе ун көнлөгөндә, бигерәк тә Ғәшүрә көнөндә — Мөхәррәм айының унынсы көнөндә башҡарыла. Дини риүәйәткә ярашлы, был көндә донъя барлыҡҡа килгән һәм башҡа әһәмиәтле ваҡиғалар булған: Ибраһим тыуған, Муса фирғәүендәрҙең эҙәрлекләүенән ҡотолған, Әҙәм үҙенең гонаһына тәүбә иткән, Юныс кит эсенән ҡотолған, Нухтың көймәһе Джуди тауында туҡтаған^[4]. Дөйөм ҡыуаныс изге эштәрҙә һәм ғәмәлдәрҙә, аҙ тәьмин ителгәндәрҙе һәм балаларҙы һыйлауҙа, интегеүселәрҙең һәм сирлеләрҙең хәлен белеүҙә һ.б. сағыла. Сөнниҙәрҙә Хөсәйенде иҫкә алыу тыныс үтә^[3].

{{Цитата |Сәхәбәләр: «Йә, Рәсүлуллаһ! Башҡа көндәргә ҡарағанда ни өсөн Ғәшүрә көнөн Аллаһы Тәғәлә шулай артыҡ итте?»- тип һораған. Рәсүлүллаһ былай тигән: "Дөрөҫ, Аллаһы Тәғәлә ерҙәрҙе үә күктәрҙе Ғәшүрә көнөндә яратты, диңгеҙ лә Ғәшүрә көнөндә яратты, Ләүхел – Мәхфузделә, ҡәләмде лә Ғәшүрә көнөндә яратты. Әҙәмде Ғәшүрә көнөндә яратты, әсәбеҙ Һауаны Ғәшүрә көнөндә яратты. Йәннәтте яратты һәм атабыҙ Әҙәмде ожмахҡа Ғәшүра көнөндә индерҙе.

Шиғыйҙар Ғәшүрәне имам Хөсәйен мәтамы рәүешле үткәрә. Мәтам мөхәррәмдең тәүге ун көнө дауамында бара, Ғәшүрә көнө иң ныҡ ҡайғылы көнгә әүерелә. Ошо көндә, 680 йылдың 10 октябрендә (йәки һижри 61 йыл), Кәрбәлә һуғышында имам Хөсәйен, ағаһы Ғәббәс ибн Ғәли һәм уларҙың 70 арҡалашы үлтерелә. Уларҙың ғазаплы үлемен шиғыйҙар йыл да мәтам итеп үткәрә ^[3]. Шахсей-вахсей йолаһы Иран, Әзербайжан, Ираҡ, Афғанстан, өлөшләтә Тажикстан, Паҡстан, Төркиәлә һәм шығыйҙар йәшәгән башҡа мосолман илдәрендә таралған^[6].

Алыш урынында — «ыҙаланыусылар ҡанында» Кербела ҡалаһы төҙөлә. Уларҙың интегеп үлеүен иҫтәлегенә шығыйҙар йыл һайын матәм — тазия үткәрә^[3]. Был көндә ҡалаға миллионлаған кеше зыярат ҡылырға килә. Иранда һәм Ираҡта мәсет, мәҙрәсә ихаталарында, махсус урындарҙа (такия, хөсәйнмә)^[7] Хөсәйендең, уның арҡалаштарының интегеүе тураһында ҡиссалар уҡылған йыйылыштар ойошторола. Урамдарҙа хәрәкәт иткән кешеләр үҙҙрен сынйыр менән туҡмай, ҡылыс менән йәрәхәтләй, үҙ-үҙҙәрен йоҙроҡтары менән туҡмай. Матәм мистерияһы (рус.)баш. барышында шығыйҙар имам Хөсәйендең һәм уның арҡалаштарының алышы һәм һәләк булыуын сәхнәләштерә^[3]. Йола буйынса һаман да үҙеңә йәрәхәт һалыу дауам итһә лә, хәҙерге ваҡытта ул символик әһәмиәткә эйә^[8].

Реза шаһ Пехлеви осоронда (1925—1941) Иранда урам буйлап йөрөүҙәр, мистериялар тыйылған була, әммә уны бик үтәп бармайҙар. Ирандың дини етәкселәре Ғәшүрә көнөн сәйәси сығыштар өсөн файҙалана. Иранда Ислам революцияһынан (рус.)баш. һуң тыйыу көсөн юғалта^[3]. Иранда шығыйҙар хәрәкәте Кәрбәләа ҡалаһы эргәһендәге тарихи ваҡиғаларҙан һуң киң тарала һәм үҙ аллы айырым дини хәрәкәт ойошоуға йоғонто яһай^[9].

Ғәшүрә көнөндә «коллектив иҫкә алыу» тураһында Рәсәй этнографтары М. Солоненко менән Е. Капустина «Дербентта Ғәшүрә» фильмын төшөрә^[10][11].

Йәһүд динендә Ғәшүрә байрамы иң ололоҡло, сөнки тап был көндә Аллаһы Тәғәлә Мусаны һәм уның арҡалаштарын Мысырҙа иҙеүҙән ҡотҡара һәм был көн Йом-Кипур (Кисерелеү көнө) тип атала һәм мосолмандарҙың Ғәшүрә байрамы менән тап килмәй^[12], сөнки мосолмандар Ислам календары буйынса йылдың аныҡ ваҡытына бәйле түгел.

Башҡорттарҙа Ғәшүрә Мөхәррәм айының унынсы көнө булараҡ билдәле. Ғәшүрә һүҙе — ғәрәпсә ун һанын аңлата. Был көн айырата хөрмәтләүгә лайыҡ тип ҡабул ителгәнлеге халҡыбыҙҙа Ғәшүрә тигән исемдән дә күренә. Был исемде ғәҙәттә ошо көндә донъяға килгән балаларға ҡушҡандар^[13]

Төп мәҡәлә:Ашүрә

Иҫкә алыу һәм рәхмәтле булыу көнөндә төп ризыҡ тип «ашүрә» һанала. Риүәйәт буйынса, Нух туфандың һуңғы көнөндә ризыҡ запастарының ҡалғанын йыйып, тере ҡалғандарҙың барыһын да ашатыу өсөн ҡулланған. Төрлө илдәрҙә уның составы төрлөсә булырға, үҙгәрергә мөмкин: Төркиәлә, ул, нигеҙҙә, татлы ризыҡ, Әзербайжанда — «хедик» (хадик, хядик әзерб. hədik) тип атала һәм бойҙай, кукуруз, ноҡот борсағы, яҫмыҡ борсағынан һ.б. әҙерләнә. Айырым төбәктәрҙә уға ит тә ҡушалар^[14], әммә, ҡағиҙә булараҡ, был ризыҡ ярмаларҙан әҙерләнә. Тәмләндереү өсөн сәтләүектәр һәм емеш-еләк ҡушыла.

Башҡа мосолман байрамдары кеүек үк, Ғәшүрә көнө лә ай календары буйынса билдәләнә, шуға күрә йыл һайын дата үҙгәрә. Йола буйынса, ул Мөхәррәмдең унынсы көнөнә тура килә. Сөнни традицияһында ул изге яҙма тарихындағы бер нисә мөһим ваҡиға менән бәйле — Муса Пәйғәмбәрҙең (Муса) һәм уның халҡының — Исраил улдарының ҡотолоуы, шулай уҡ Мөхәммәт пәйғәмбәр тәҡдим иткән ураҙа менән бәйле. Шиғыйҙар өсөн был көн ҡайғылы характерҙа һәм фажиғә тураһында хәтер менән бәйле: 680 йылда (һижрәнең 61-се йылында) Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең ейәне Имам Хөсәйендең Кербеле янындағы алышта ғазаплы һәләк була. 2026 йылда был көн 25 июнгә тура килә^[15][16].