Ғәрәфә көнө

Хаж — Мәккәгә хаж ҡылыу, исламдың биш нигеҙенең береһе^[3]. Ул бер нисә көн дауам иткән, шул иҫәптән ихрам (махсус рухи таҙарыныу) хәленә инеү, Ҡәғбә тирәләй ете тапҡыр урап үтеү (тауаф), әс-Сафа һәм әл-Мәрүә убалары араһында йола йүгереүе һәм Ғәрәфә тауында ғибәҙәт ҡылыуҙы үҙ эсенә алған йолалар комплексы^[4].

Ғәрәфә көнө һәм вуҡуф йолаһы үҙәк урында тора. Мөхәммәт пәйғәмбәр хәҙисенә ярашлы, «Хаж — ул Ғәрәфә». Билдәләнгән ваҡытта Ғәрәфә тауында ғибәҙәт ҡылмау хажды ғәмәлдән сығара^[5].

Бөтә төп мәҙһәбтәр (хәнәфи, шәфиғи, мәлики, хәнбәли, жәғәфәри) вуҡуфты хаждың мотлаҡ «нигеҙе» (фарыз) тип таный^[6].

Ислам традицияһында Ғәрәфә көнө изге эштәр өсөн бүләк һәм гонаһтар өсөн яуаплылыҡ күп тапҡырҙар көсәйгән ваҡыт тип һанала^[7]. Был көндө ураҙа тотоу зарур^[8]. Хәҙис буйынса (имамдар Мөслим һәм әт-Тирмизи), Мөхәммәт пәйғәмбәр: «Ғәрәфә көнөндә ураҙа тотоу үткән һәм быйылғы йылдың гонаһтарынан таҙарыныу булып хеҙмәт итә», — ти. Икенсе хәҙистә (әт-Тирмизи) был көн доға ҡылыу өсөн иң яҡшыһы тип атала^[9].

Был көн Әҙәм менән Һауа тураһындағы риүәйәткә бәйле. Ожмахтан ҡыуылғандан һуң улар Ғәрәфә тауы итәгендә осраша, унда Әҙәм ғәфү ителә^[10][11]. «Ғәрәфә» атамаһының мәғәнәһе ғәрәпсәнән «таныу, аңлау» тигәнде аңлата. Был дини риүәйәт. Ғәрәфәлә ғибәҙәт ҡылыу Аллаһ менән символик осрашыу һәм ғәфү ителеүгә өмөт тип аңлатыла^[12][13].

Ғәрәфә көнөн исламдың бөтә йүнәлештәрендә лә таныйҙар^[14]. Сөнниҙәрҙә ул Аллаһтың диндең асылына төшөндөрөүен тамамлау көнө тип һанала. Шиғыйҙарҙа имам Хөсәйен ибн Алиҙан махсус "Ғәрәфә доғаһы"н уҡыйҙар.

Хаж ҡылыусылар өсөн төп йола — вуҡуф (Ғәрәфә үҙәнендә ғибәҙәт ҡылыу).

Уларҙың ғәмәлдәре ҡәтғи билдәләнә^[15]:

• Минанан сығыр алдынан тулыһынса йыуыныу (ғөсөл ҡойоноу) зарур;
• ихрамдағы хаж ҡылыусылар Ғәрәфә үҙәнендә төш ваҡытынан ҡояш байығанға тиклем тора;
• ваҡытты доға ҡылып, Ҡөрьән уҡып, тәүбәгә килеп үткәрәләр;
• иғтибарҙы ғибәҙәт ҡылыуға йүнәлтеү, донъяуи һөйләшеүҙәрҙән һәм бәхәстәрҙән тыйылып тороу талап ителә.

Был йоланы үтәмәйенсә хаж ғәмәле ҡылынған тип һаналмай^[16].

Хажға бармаған бөтә мосолмандар был көндө ирекле ураҙа (сөннәт) тота^[17]. Мөхәммәт пәйғәмбәр әйткәнсә: «Ғәрәфә көнөндә ураҙа тотоу үткән йылдың һәм киләһе йылдың гонаһтары кисерелеүгә сәбәп булып тора». Был цитатаны имамдар Мөслим һәм әт-Тирмизи үҙҙәренең йыйынтыҡтарында килтерә. Ғалим-теологтар, мәҫәлән, имам ән-Нәүәүи, был ураҙаны тотоу һөҙөмтәһендә тәү сиратта кешенең Аллаһ алдындағы бәләкәй гонаһтары кисерелеүен асыҡлай^[18].

XXI быуатта Ғәрәфә көнөн үткәреүгә заманса технологиялар ҡулланыу һәм ҡатмарлы ойоштороу структураһы хас.

• Күмәк характер: Ғәрәфә үҙәнендә хаж ҡылыусыларҙың йыйылыуы йыл һайын үткәрелгән ҙур сара булып тора. 2025 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, хажда ҡатнашыусылар һаны яҡынса 1,67 миллион кеше тәшкил итә^[19].
• Хәүефһеҙлек саралары һәм ойоштороу: Хаж ҡылыусылар ағымына идара итеү заманса технологиялар ҡулланып башҡарыла. Хәүефһеҙлекте тәьмин итеү өсөн яһалма интеллект системалары, пилотһыҙ осоу аппараттары ҡулланыла, шулай уҡ махсус хәрәкәт маршруттары һәм үткәреү системаһы индерелә^[20].
• Медицина тәьминәте: Хаж ҡылыусыларға ашығыс ярҙам күрһәтеү өсөн тейешле медицина инфраструктураһы бар. 2024—2025 йылдарҙағы хаж миҙгелендә пилотһыҙ осоу аппараттары ярҙамында дарыуҙар илтеү ойошторола, был уларҙы алып барып еткереү ваҡытын 5-6 минутҡа тиклем ҡыҫҡартырға мөмкинлек бирә^[21]. 2024 йылда стационар дауаланыуҙа булған хаж ҡылыусылар өсөн йоланы үтәү маҡсатында Ғәрәфә үҙәненә илтеү өсөн махсус медицина һағы төркөмө ойошторола^[22].

Ғәрәфә көнө мосолман ай календарының 12-се зөлхиз айының 9-сы көнөндә билдәләнә. Ай йылының оҙайлығы (яҡынса 354 көн) ҡояш йылынан ҡыҫҡараҡ булғанлыҡтан, ваҡиға датаһы григориан календарына ҡарата йыл һайын яҡынса 10-11 көнгә артҡа^[23].

Теүәл датаһы ай фазаларын күҙәтеү һөҙөмтәләре буйынса билдәләнә (яңы ай). Һуңғы ҡарарҙы Сәғүд Ғәрәбстанының Юғары суды раҫлай, сөнки короллек биләмәһе хаж ҡылыу урыны булып тора^[7]. 2026 йылда был көн 26 майға тура килә^[24].