Мосолман календары

Ай календары буйынса тәүлек ҡояш батҡандан башлана. Айҙың башы — яңы ай тыуғандан һуң киске ҡараңғыла йәш Ай урағының тәүге тапҡыр күренеүе неомения тип атала. Ғәҙәттә был астрономик яңы ай тыуғандан һуң 1-3 көн үткәс була.

Ай циклы 29,53 тәүлек дауам итә, шуға күрә ай 29 йә 30 көн булырға мөмкин. Әгәр Ай 29 көндән һуң күренһә, яңы ай башлана; әгәр юҡ икән — ағымдағы ай 30 көнгә тиклем оҙайтыла. Ай циклын төҙәтеп ебәрер өсөн зөлхизә айы аҙағында ғына бер көн өҫтәлә.

Яңы ай тыуыуын дөрөҫ билдәләп булһа ла, Айҙың ысын хәрәкәтен Ерҙән күҙәтеүе бик ҡатмарлы. Был һауа торошо, атмосфераның оптик үҙенсәлектәре һәм күҙәтеүсенең географик урыны кеүек шарттарға бәйле. Шуға күрә яңы айҙың ҡасан башланасағын алдан күҙаллау ҡыйын. Бынан тыш, синодик айҙың оҙайлығы уның уртаса күрһәткесенән алты сәғәткә ҡыҫҡараҡ йәки оҙонораҡ булырға мөмкин, шуға күрә неомения Айҙың көтөлгән уртаса күренеү ваҡыты менән сағыштырғанда бер көнгә алдараҡ та, бер көнгә һуңыраҡ та барлыҡҡа килергә мөмкин^[4].

Әлеге ваҡытта айҙың башын билдәләү мәсьәләһенә ике ҡараш бар. Ҡайһы бер илдәрҙә ай башланыуын яңы Айҙың ысынлап күренеүе буйынса билдәләйҙәр. Ай урағын күҙәтеүҙе кәм тигәндә ике ышаныслы мосолман раҫларға тейеш. Әммә күпселек ислам илдәрендә неоменияның башланыуын алдан иҫәпләргә мөмкинлек биргән астрономик ҡағиҙәләр ҡулланыла. Төрлө илдәрҙә төрлө ҡағиҙәләр ғәмәлдә. Дөйөм ҡағиҙәләр булмау сәбәпле, һан, ай һәм йылдың тура килеүе генә аныҡ көндө аныҡ билдәләмәй. Шуға күрә аңлашылмаусанлыҡты бөтөрөү өсөн аҙна көнөн дә күрһәтергә кәрәк.

Мосолман календарында йыл 12 айҙан һәм 354 йәки 355 көндән тора. Төрлө илдәрҙә ғәҙәти (354 көн) һәм кәбисә (355 көн) йылдар сиратлашыуының төрлө циклдарын ҡулланалар. Кәбисә йылдарҙы ғәмәлгә индереү кәрәклеге 12 синодик айҙың 354 көнгә теүәл тиң булмауы менән аңлатыла. «Ғәрәп циклы» 30 йылдан тора: 354-әр көндән 19 ғәҙәти һәм 355-әр көндән 11 кәбисә йылы. 2, 5, 7, 10, 13, 16, 18, 21, 24, 26, 29-сы йылдар — кәбисә йылдары. «Төрөк циклы» 8 йылдан тора. 2, 5, 7-се йылдар — кәбисә йылдары. Һуңғы айға өҫтәмә көн өҫтәлә^[5].

Мосолман йылы (354 йәки 355 көн) ҡояш йылынан 10-11 көнгә ҡыҫҡараҡ булғанлыҡтан, уның айҙары йыл һайын григориан календары миҙгелдәренә ҡарата күсеп бара. Айҙар тулыһынса тәүге миҙгел хәленә яҡынса 33 йылдан әйләнеп ҡайта^[4].

1. Мөхәррәм (ғәр. محـرّم‎) — беренсе ай, уның атамаһы «харам» тигәнде аңлата. Был осорҙа һуғыштар тыйыла.
2. Сәфәр (صفـر‎) — «һары». Бер фараз буйынса, исеме боронғо заманда ошо осорҙа япраҡтың һарғайыуы менән бәйле.
3. Рабиғел әүүәл (ربـيع الأول‎) — ай календарының өсөнсө айы. «Тәүге яҙ» (тәүҙә айҙың көҙгә тура килеүе лә ихтимал).
4. Рабиғел ахыр (ربـيع الـثاني‎ йәки ربـيع الآخر‎) — «икенсе рабиғел» («икенсе яҙ»).
5. Йомадиәл әүүәл (جمادى الأولى‎) — ай календарының бишенсе айы. «Йомадиәл» һүҙе ғәрәп телендә «ҡатыу, туңыу» (борон ҡышҡы ай булғанда) ҡылымы менән бер тамырҙан килеп сыҡҡан.
6. Йомадиәл ахыр (جمادى الـثاني‎), йәки йомадиәл әл-ахыр (جمادى الآخرة‎) — «икенсе йомадиәл».
7. Рәжәб (رجب‎) — ай календарының етенсе айы. «Рәжәб» һүҙе ғәрәп телендәге «ҡурҡыу» ҡылымы менән бер тамырҙан. Рәжәб — «тыйылыу», харам айҙарҙың береһе.
8. Шәғбан (شعـبان‎) — «бүленеү» (ҡәбиләләрҙең һыу эҙләп йәки походтарға киткән ваҡыты).
9. Рамаҙан (رمضان‎) — «уттай ҡыҙыу» ҡылымынан. Был айҙа ҡояш ерҙе ныҡ ҡыҙҙыра һәм үҫемлектәрҙе яндыра, мотлаҡ ураҙа тотоу айы.
10. Шәүүәл (شوال‎) — «күсмә тормош» (урындан ҡуҙғалыу ваҡыты).
11. Зөлҡәғиҙә (ذو الـقـعـدة‎) — «ултырыу, урында булыу» ҡылымынан. Зөлҡәғиҙә — туҡтап тороу айы, хажға әҙерлек ваҡыты.
12. Зөлхизә (ذو الحجّة‎) — хаж ҡылыу айы

Төрлө сығанаҡтарҙа мосолман календары айҙары атамаларының рус теленә транслитерацияһы төрлөсә булырға мөмкин.

Аҙна көндәре^[11]:

Даталарҙың яҡынса иҫәбе^[15]:

Даталарҙы мосолман календарынан григориан календарына яҡынса күсереү түбәндәге формула буйынса башҡарыла:

Г = И + 622 − [И/33]

бында Г — григориан календары буйынса йыл, И — мосолман календары буйынса йыл. Мәҫәлән, мосолман календары буйынса 1410 йылға Г=1410 + 622 − [1410 / 33] =1989 йыл тура килә. Был формула 1 йылға яңылышлыҡ биреүе мөмкин. Григориан стиленән мосолман календарына күсеү өсөн ошо формула ҡулланыла:

И = Г − 622 + [(Г − 622) / 32]

Мосолман календарында йыл григориан календары йылынан яҡынса 10 тәүлеккә ҡыҫҡараҡ булғанлыҡтан, һәр мең йыл эсендә календарҙар араһындағы айырма яҡынса 27 йылға кәмей. Мәҫәлән, 20874 йылдың 1—15 майында көндәр яҡынса 20874 йылдың 1—15 йомадиәл әүүәле менән тап киләсәк. Ике осраҡта ла йылдың бишенсе айы күҙ уңында тотола^[16]. Календарь йылдары тап килгән тәүге ваҡиға 20841 йылдың 28 декабрендә буласаҡ = 20841 йылдың 1 мөхәррәме, һуңғыһы — 20900 йылдың 15 мартында = 20900 йылдың 29 зөлхизәһе. 20901 йылдың 1 мөхәррәменән (20900 йылдың 16 марты) мосолман календары буйынса туғыҙ айға иртәрәк 210 быуат башланасаҡ.