Рәсәй Федерацияһы

«Росия» атамаһының грек телендәге яҙмала тәүге телгә алыныуы (грек. Ρωσία) X быуат уртаһына ҡарай. Византия императоры Константин Багрянородный үҙенең «О церемониях» һәм «Об управлении империей» яҙмаларында был атаманы Русты билдәләү өсөн ҡуллана^[7]. Кириллица яҙыуында «Росия» (Рωсї) һүҙе беренсе тапҡыр 1387 йылдың 24 апрелендә^[8] ҡулланыла. Иоанн Синайскийҙың «Лествица»һын күсереп яҙғас, митрополит Киприан аҙаҡҡа үҙ ҡулы менән «Киев һәм Бөтә Рәсәй митрополиты» тип өҫтәп ҡуя^[9]. XV—XVI быуаттарҙа «Рәсәй» атамаһы рус ерҙәренең Бөйөк Мәскәү кенәзлеге етәкселегендә берҙәм дәүләткә берләшкән өлөшөнә беркетелә: мәҫәлән, Иоанн де Галонифонтибус был атаманы 1404 йылда ошо мәғәнәлә ҡуллана^[10], ә Иван III 1474 йылда Ҡырым ханы грамотаһында «Рәсәй хакимы» тип атала^[11].

1547 йылда, Иван IV Васильевич батша итеп иғлан ителгәндән һуң, Мәскәү дәүләте шулай уҡ «Рәсәй батшалығы» тип атала башлай^[12]. Һүҙҙең ике «с» менән хәҙергесә яҙылышы XVII быуат уртаһынан ҡулланыла башлай һәм Пётр I осоронда тулыһынса нығыныу ала.

Төньяҡ һуғыш тамамланғандан һуң, 1721 йылдың 22 октябрендә (2 ноябрь) Пётр I «Бөтә Рәсәй императоры» тип иғлан ителә. Бынан һуң дәүләтте рәсми рәүештә «Рәсәй империяһы» тип атай башлайҙар^[13].

1917 йылдың 1 (14) сентябрендә, Февраль һәм Октябрь революциялары (рус.)баш. араһында, Рәсәй «республика» тип иғлан ителә, ә 1918 йылдың 19 июленән рәсми рәүештә Рәсәй Социалистик Федератив Совет Республикаһы (РСФСР; 1936 йылда «Социалистик» һәм «Совет» һүҙҙәре урындары менән алмаштырыла) тип атала башлай. 1922 йылдан 1991 йылға тиклем РСФСР СССР составына инә, ул рәсми булмаған рәүештә (бигерәк тә сит илдәрҙә) йыш ҡына «Рәсәй» тип атала. 1991 йылдың 25 декабрендә Советтар Союзы тарҡалғандан һуң РСФСР яңы исем ала — «Рәсәй Федерацияһы».

Рәсәйҙең территорияһы 17 233 900 квадрат километр тәшкил итә (майҙаны буйынса донъя илдәре араһында беренсе урын), был Көньяҡ Америка континентынан бер аҙ бәләкәйерәк. Тулыһынса Төньяҡ ярымшарҙа урынлашҡан, Рәсәй территорияһының күпселек өлөшө Көнсығыш ярымшарҙа, тик Чукот автономиялы округының көнсығыш өлөшө генә Көнбайыш ярымшарға ҡарай.

Тымыҡ һәм Төньяҡ Боҙло океан, шулай уҡ Атлантик океандың Балтик, Ҡара, Аҙау диңгеҙҙәренең һыуҙары менән йыуыла; донъяла иң оҙон диңгеҙ яры буйына эйә (37 653 км). Рәсәй Евразия материгының төньяғында урынлашҡан, бөтә Көнсығыш Европаны, бөтә Азияның төньяғын һәм Арктиканың байтаҡ өлөшөн биләй. Ярым эксклав булған Калининград өлкәһе бер нисә критерий буйынса Үҙәк Европаға индерелә ала. Урал һәм Кавказ тауҙары (йәки Кумо-Маныч уйпатлығы) Рәсәйҙе Европа (23 %) һәм Азия (77 %) өлөшөнә бүлә; Шул уҡ ваҡытта Рәсәйҙең айырым алынған Европа һәм Азия өлөштәре территория буйынса Европаның һәм Азияның башҡа дәүләттәренән ҙурыраҡ.

Рәсәйҙең иң төньяҡ нөктәһе — Франц-Иосиф Ере архипелагының Рудольф утрауындағы Флигели мороно (81°51' төньяҡ киңлек), ул Архангельск өлкәһенә ҡарай; иң төньяҡ материк нөктәһе — Таймыр ярымутрауындағы Челюскин мороно (77°43' төньяҡ киңлек), Красноярск крайында. Иң көнсығыш нөктә — Беринг боғаҙындағы Ратманов утрауы (169°0' көнбайыш оҙонлоҡ), Чукотка автономиялы округы территорияһы; иң көнсығыш материк нөктәһе — Чукоткалағы Дежнев мороно (169°39' көнбайыш оҙонлоҡ). Рәсәйҙең иң көньяҡ нөктәһе Дағстандың Әзербайжан менән сигендә, Базардюзю тауынан көньяҡ-көнбайышта (41°11' төньяҡ киңлек). Иң көнбайыш нөктәһе Калининград өлкәһендә, Балтик диңгеҙенең Гдань ҡултығының Балтик морононда ята (19°38' көнсығыш оҙонлоҡ). Рәсәй территорияһының көнбайыштан көнсығышҡа оҙонлоғо 10 мең километрҙан ашыу тәшкил итә, төньяҡтан көньяҡҡа — 4 мең километрҙан ашыу^[14].

Рәсәй менән сиктәш дәүләттәр исемлеге. Өлөшләтә танылған дәүләттәр курсив менән билдәләнгән:

• Ҡоро ер һәм өлөшләтә диңгеҙ сиге: Норвегия, Финляндия, Эстония, Литва, Польша, Украина, Грузия^{[lower-alpha 1]}, Абхазия^{[lower-alpha 2]}, Әзербайжан, Ҡаҙағстан, КНДР.
• Тик ҡоро ер сиктәре: Латвия, Белоруссия, Ҡытай, Монголия, Көньяҡ Осетия^{[lower-alpha 2]}.
• Тик диңгеҙ сиге: Япония, АҠШ.

Рәсәйҙең Европа өлөшө Көнсығыш Европа платформаһында урынлашҡан. Уның нигеҙендә кембрий алды магматик һәм метаморфик тоҡомдары ята. Урал тауҙары һәм Енисей йылғаһы араһындағы территорияны йәш Көнбайыш-Себер платформаһы биләй. Енисейҙан көнсығыштараҡ Лена йылғаһына тиклем һуҙылған һәм, нигеҙҙә, Урта Себер яҫы таулығына тап килгән боронғо Себер платформаһы урынлашҡан. Платформаларҙың ситке өлөштәрендә нефть, тәбиғи газ, күмер ятҡылыҡтары бар. Рәсәйҙең йыйырсыҡлы өлкәләренә Балтик ҡалҡаны, Урал, Алтай, Урал-Монгол эпипалеозой йыйырсыҡлы бүлкәте, Тымыҡ океан йыйырсыҡлы бүлкәтенең төньяҡ-көнбайыш өлөшө һәм Урта диңгеҙ йыйырсыҡлы бүлкәте тышҡы зонаһының ҙур булмаған өлөшө ҡарай. Кавказдың иң бейек тауҙары йәш йыйырсыҡлы өлкәләргә тура килә. Ҡатламлы өлкәләрҙә металл мәғдәндәренең төп запастары бар.

Себер платформаһы эпиархей йәшкә эйә. Уның тышлығы менән Рәсәйҙәге иң ҙур таш күмер, таш һәм калий тоҙҙары, нефть һәм газ ятҡылыҡтары, трап интрузиялары менән Норильск баҡыр-никель ятҡылыҡтары, ә кимберлит торбаһы менән алмаздар бәйле.

Ике боронғо платформаны айырған Урал-Монгол эпипалеозой йыйырсыҡлы билбауы төҙөлөшөндә рифей, байкал, салаир, каледон һәм герцин йыйырсыҡлылығы өлкәләре айырылып тора. Рифей һәм байкал йыйырсыҡлылығының Енисей-Саян-Байкал өлкәһе Себер платформаһын уратып алған. Көнсығыш Европа платформаһы сиге буйлап Урал алды бөгөлө урынлашҡан, уның төньяғында таш күмер һәм бөгөлдөң урта өлөшөндә калий тоҙҙары ятҡылыҡтары менән пермь ҡатламдары бар (ҡара: Урал).

Рәсәй территорияһында Тымыҡ океан йыйырсыҡлы бүлкәтенең төньяҡ-көнбайыш өлөшө урынлашҡан, уның сиктәрендә боронғо дорифей массивтары, мезозой һәм кайнозой йыйырсыҡлылығы өлкәләре һәм хәҙерге тектоник актив зоналар бар. Верхоян-Чукот өлкәһендә юр һәм түбәнге аҡбур гранит интрузиялары, шулай уҡ ҡурғаш, вольфрам һәм терегөмөш менән бәйле алтын ятҡылыҡтары билдәле. Таш күмерҙең ҙур ятҡылыҡтары Верхоян алды бөгөлө һәм Зырян уйпатлығы моласстарында ята.

Көнбайыш Камчатка йыйырсыҡлы системаһы өҫкө аҡбурҙың терриген геосинклиналь комплексы булып тора, ул гранит-гнейс һәм һәүерташ-базит нигеҙенә һалынған, ә йыйырсыҡлылыҡтан һуң палеоген-неоген тоҡомдары менән ҡаплана. Көнсығыш зонаһы хәҙерге заман вулканизмы менән характерлана (унда 28 ғәмәлдәге вулкан бар).

Ҙур һәм Бәләкәй теҙмәләрҙән торған Курил утрауҙары дуғаһында 39 вулкан иҫәпләнә, улар аҡбур һәм дүртенсе вулканоген-ултырма һәм вулканоген ҡатламдарҙан тора. Дуға йәш арҡыры грабендар системаһы менән ваҡланған, ә уның алдында, Камчатканың көнсығыш өлөшө алдындағы кеүек үк, тәрән һыу ҡыуышлығы урынлашҡан.

Сахалин кайнозой йыйырсыҡлы өлкәһе Үҙәк-Сахалин грабены менән бүленгән Көнсығыш һәм Көнбайыш зоналарҙан тора. Төньяҡ-Сахалин уйпатлығында нефть һәм газ ятҡылыҡтары, ә утрауҙың урта миоцен тау тоҡомдарында таш күмер ятҡылыҡтары бар.

Рәсәй территорияһының 70 проценттан ашыуын тигеҙлектәр һәм уйһыулыҡтар биләй. Илдең көнбайыш өлөшө уйһыулыҡтар (Каспий буйы һ. б.) һәм ҡалҡыулыҡтар (Валдай, Урта Рус һ. б.) сиратлашыуы менән характерланған киң Көнсығыш Европа тигеҙлеге сиктәрендә урынлашҡан. Меридиональ һуҙылған Урал тау системаһы Көнсығыш Европа тигеҙлеген Һәм Көнбайыш Себер уйһыулығын айырып тора. Һуңғыһынан көнсығышҡа табан Урта Себер яҫы таулығы урынлашҡан, унда айырым тау массивтары бар, ул яйлап Үҙәк-Яҡут уйһыулығына күсә.

Илдең көньяҡ һәм көнсығыш өлөштәре башлыса таулы. Европа өлөшөнөң иң көньяғында Оло Кавказдың төньяҡ һырттары һуҙыла: бында Рәсәйҙең иң бейек түбәһе — Эльбрус (диңгеҙ кимәленән 5642 м) урынлашҡан^[15]. Себерҙең көньяғында — Алтай, Көнбайыш һәм Көнсығыш Саян, Становое нагорье һәм башҡа тау системалары бар. Себерҙең төньяҡ-көнсығышы һәм Алыҫ Көнсығыш — Сихотэ-Алинь, Верхоянск, Черский һ. б. кеүек уртаса бейеклектәге тау һырттары өҫтөнлөк иткән төбәктәр. Камчатка ярымутрауы (бында Евразияның иң бейек вулканы — Ключевская Сопка (диңгеҙ кимәленән 4688 м)^[16] һәм Алыҫ Көнсығыштағы Курил утрауҙары — вулкандар территорияһы урынлашҡан. Бында уларҙың һаны 200-ҙән ашыу, уларҙың 50-гә яҡыны ғәмәлдә.

Рәсәй донъялағы иң күп һыу менән тәьмин ителгән илдәрҙең береһе. Ил донъялағы иң ҙур сөсө һыу запастарына (рус.)баш. эйә. Ер өҫтө һыуҙары Рәсәй территорияһының 12,4 процентын биләй, шул уҡ ваҡытта ер өҫтө һыуҙарының 84 проценты Уралдан көнсығышҡа табан тупланған. Һыу менән файҙаланыу структураһында етештереү ихтыяждары өҫтөнлөк итә.

Иң ҙур сөсө һыулы күл — Байкал илдең көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан (яҡынса 31 700 км2), ул планетаның иң тәрән күле булып иҫәпләнә (1642 м).

Рәсәйҙең иң оҙон йылғалары (бассейн майҙаны менән):

Ил төрлө файҙалы ҡаҙылмаларға бай. Нефть запастары илдең күп кенә төбәктәрендә, атап әйткәндә, Төмән өлкәһендә, Сахалинда, Башҡортостанда, шулай уҡ шельфта, тәбиғи газ запастары башлыса Ямал-Ненец автономиялы округы территорияһында табылған.

Рәсәйҙең тигеҙлектәрҙәге тупрағы зоналарға бүленеп ҡарала. Төньяҡ Боҙло океан утрауҙарында һәм Таймыр яр буйында аҙ ҡеүәтле һәм примитив арктик тупраҡ өҫтөнлөк итә. Көньяҡтараҡ урынлашҡан тундра зонаһында әсе тундра тупрағы, ғәҙәттә ныҡ углеродланған тупраҡ таралған. Күсмә урман-тундра зонаһы өсөн глеялы тундра тупрағы, аҙ көлһыу йәки глеялы-тайга-туң тупрағы хас^[17].

Рәсәй территорияһының яҡынса 65,9 проценты урман зонаһы сиктәрендә урынлашҡан. Уның төньяҡ өлөшөндә тупраҡ көлһыу, Енисейҙан көнсығышҡа табан ул тайга-туң тупрағы менән алмашына. Тайга зонаһында (бигерәк тә Көнбайыш Себерҙә) һаҙлыҡтар күп, улар башлыса өҫкө (олиготроф); йыш ҡына урман массивтары (рус.)баш. ла һаҙлыҡлы. Тайганан көньяҡтараҡ ятҡан Көнсығыш Европа тигеҙлегенең тупрағы кәҫле-көлһыу^[17].

Көньяҡтараҡ ятҡан урман-дала зонаһы һоро урман тупраҡлы. Ә дала зонаһына айырыуса уңдырышлы ҡара тупраҡ (ҡеүәтле гумус горизонты менән, составында 4-10 % гумус бар) һәм ҡара-көкһел тупраҡ хас. Тағы ла көньяҡтараҡ, Каспий буйы уйһыулығы территорияһында, — асыҡ-күкһел һәм һоро тупраҡлы ярым сүл зонаһы участкалары, шулай уҡ татырлауыҡтар солончаки осрай^[17].

Рәсәй территорияһының 70 проценттан ашыуы — хәүефле игенселек зонаһы. Шул уҡ ваҡытта Рәсәйҙә донъяның бөтә уңдырышлы һөрөнтө ерҙәренең 10 проценты һәм донъя ҡара тупрағының 50 проценттан ашыу бар. Ауыл хужалығы министрлығының 2023 йылғы мәғлүмәттәренә ярашлы, Рәсәйҙә яңы төбәктәрҙе (ЛНР, ДНР, Херсон һәм Запорожье өлкәләрен) иҫәпкә алып, дөйөм сәсеү майҙаны 85 млн гектарҙан артҡан^[18].

Рәсәй — донъялағы иң һалҡын ил: уның территорияһының 65 проценты мәңгелек туңлыҡ менән ҡапланған; Рәсәйҙең уртаса йыллыҡ һауа температураһы −5,5 °С тәшкил итә, был — бөтә илдәр араһында иң түбән күрһәткес^[19]; Төньяҡ һалҡын полюсы; Санкт-Петербург — донъялағы бер миллиондан ашыу кеше йәшәгән иң төньяҡ ҡала; Мурманск — донъяның Төньяҡ поляр түңәрәк аръяғында урынлашҡан иң ҙур ҡалаһы; Норильск — Азияның Поляр түңәрәк аръяғындағы иң ҙур ҡалаһы; Сабетта — төньяҡ киңлектең 70-се градусынан төньяҡтараҡ урынлашҡан иң ҙур тораҡ пункт — былар барыһы ла Рәсәйҙә урынлашҡан.

Рәсәйҙең Евразияның төньяҡ өлөшөндәге урыны (ил территорияһы башлыса 50° төньяҡ киңлектән төньяҡтараҡ ята) уның арктик, субарктик, уртаса һәм өлөшләтә субтропик климат бүлкәттәрендә урынлашыуына килтерә. Территорияның күпселек өлөшө уртаса бүлкәттә урынлашҡан. Климаттың төрлөлөгө шулай уҡ рельеф үҙенсәлектәренә һәм океандың яҡынлығына йәки алыҫлығына бәйле.

Киңлек зоналарына бүленеү тигеҙлектәрҙә сағыу күренә. Тәбиғәт зоналарының иң тулы спектры илдең Европа өлөшөн айырып тора, унда төньяҡтан көньяҡҡа арктик сүллектәр, тундралар, урман-тундралар, тайга урмандары, ҡатнаш урмандар, урман-далалар, далалар, ярымсүллектәр зонаһы эҙмә-эҙлекле алмашына. Көнсығышҡа табан күскән һайын климат континенталь булып бара, бер киңлек интервалындағы тәбиғәт зоналары һаны һиҙелерлек кәмей.

Ғинуарҙың уртаса температураһы төрлө төбәктәр буйынса +6 °C-тан −50 °C-ҡа тиклем, июлдә 1 ° C-тан 25 ° C-ҡа тиклем тирбәлә; яуым-төшөм йылына 150 миллиметрҙан 2000 миллиметрға тиклем. Мәңгелек туңлыҡ (Европа өлөшөнөң төньяғы, Себер һәм Алыҫ Көнсығыш райондары) Рәсәй территорияһының 65 процентын биләй.

Хәҙерге Рәсәй территорияһында теркәлгән иң юғары температура +45,4 °C тәшкил итә, ул 2010 йылдың 12 июлендә Ҡалмыҡ Республикаһы Утта ҡасабаһындағы метеостанцияла үлсәнгән. Иң түбән температура Оймяконда академик С. И. Обручев тарафынан 1924 йылдың ҡышында рәсми булмаған рәүештә теркәлә һәм −71,2 °C тәшкил итә, шул уҡ ваҡытта түбәнерәк температура тураһында ла хәбәрҙәр бар. Дөйөм алғанда, илдә температураның максималь айырмаһы 116,6 °C кимәлендә теркәлгән, был күрһәткес буйынса Рәсәй донъяла беренсе урынды биләй.

Рәсәйҙә климаттың йылылыҡ менән тәьмин ителеше буйынса айырылып торған бер нисә географик бүлкәт бар, улар эсендә тәбиғи (ландшафт) зоналар айырыла. Улар зона ландшафты төрҙәренән тора. Мәҫәлән, тайга аҫты зонаһында ландшафттың тайга аҫты типтары өҫтөнлөк итә, әммә киң япраҡлы урман һәм башҡа ландшафттар айырым осрауы мөмкин.

• Арктика билбауы. Зоналар һәм подзоналар: арктик (боҙлоҡ, поляр бушлыҡ).
• Субарктик билбау. Зоналар һәм подзоналар: тундра (арктотундра, типик тундра, көньяҡ тундра), урман-тундра, урман-болонло.
• Уртаса бүлкәт (ландшафттың бореаль типтары). Зоналар һәм подзоналар: тайга (төньяҡ, урта, көньяҡ), подтайга.
• Уртаса бүлкәт (ландшафттың суббореаль типтары). Зоналар һәм подзоналар: киң япраҡлы урмандар, урман-дала, дала (типик, ҡоро), ярым сүллек, сүллек, субсредиземноморская (субтропик алды ландшафттары).

Ландшафт зоналарына бүлеүҙән тыш, атмосфера циркуляцияһы, климаттың континенталлеге һәм башҡа характеристикалары менән айырылып торған физик-географик секторҙарға бүлеү бар. Секторҙарҙың миҫалдары: Көнсығыш Европа, Көнбайыш Себер һ. б.^[20]

Арктика зонаһы тик Арктика утрауҙарҙа ғына осрай. Тундралар һәм урман-тундралар Рәсәйҙең Арктика яр буйҙарын, шулай уҡ Камчатканың һәм Чукотканың Тымыҡ океан яр буйының бер өлөшөн биләй.

Тайганың көньяҡ сиге Псков, Ярославль, Екатеринбург, Томск, Чита һәм Амурҙағы Комсомольск аша үтә. Подтайгаға Европа Рәсәйенең һәм Калининград өлкәһенең ҡатнаш урмандары, Көнбайыш Себерҙең көньяғындағы ылыҫлы-бәләкәй япраҡлы һәм ҡайын-уҫаҡ урмандары, Төньяҡ Приморьеның ҡатнаш урмандары (Һамар һәм Анюй) һәм Сахалин өлкәһенең көньяғындағы ылыҫлы-киң япраҡлы урмандар инә.

Киң япраҡлы урмандар зонаһы Брянск өлкәһенең көньяғын үҙ эсенә ала. Калуга өлкәһенән алып Башҡортостанға тиклем киң япраҡлы урман ландшафты урман-даланың төньяҡ подзонаһына ҡарай^[21]. Киң япраҡлы урмандар зонаһы шулай уҡ Амур буйының көньяғын һәм Приморье крайының күпселек өлөшөн биләй. Далалар һәм урман-далалар Ҡара Тупраҡлы өлкәнең һәм Урта Волганың төп өлөшөн, Кавказ алды, Төньяҡ Ҡырым, Көньяҡ Урал алды һәм Урал аръяғы, Көньяҡ Себерҙе (Омск һәм Новосибирск өлкәләре, Алтай, Тыва, Көньяҡ Байкал аръяғы) үҙ эсенә ала. Ярым сүллектәр һәм сүллектәр Түбәнге Волгала һәм Ҡалмыҡстанда осрай. Урта диңгеҙ зонаһы Ҡырым һәм Краснодар крайы яр буйында ғына бар. Субтропик ландшафт фрагменттары Дағстанда бар.

Тәбиғи зоналылыҡ Енисейҙан көнбайышта айырыуса асыҡ сағыла, Енисейҙан көнсығышта зоналылыҡ рельефтың ҡатмарлы характеры һәм ҡырҡа континенталь климат арҡаһында бигүк күренмәй. Ил территорияһының байтаҡ өлөшөн тауҙар биләгәнлектән, күп райондарға бейеклек бүлкәттәре хас^[22].

Рәсәй флораһы составында яҡынса 24 700 төр үҫемлек иҫәпләнә, шуларҙың 11 400 төрө — көпшәле, 1137 төрө — мүк һымаҡтар, 9000 төрө — ылымыҡтар, 3000 төрө — лишайниктар һәм 159 төрө — абаға һымаҡтар. Үҫемлек төрҙәренә иң бай төбәктәр — Кавказ (6000 төр) һәм Алыҫ Көнсығыш (4300 төр), иң ярлыһы — Себерҙең Арктик утрауҙары (100—150 төр).

Флористик районлаштырыуға ярашлы, Рәсәй үҫемлектәре бер нисә өлкәгә бүленә^[23].

• Циркумбореаль өлкә (Евро-Себер—Канада өлкәһе). Провинциялары: Арктика, Үҙәк Европа (Санкт-Петербург, Калининград), Эвксин (Сочи—Туапсе), Кавказ, Көнсығыш Европа, Төньяҡ Европа, Көнбайыш Себер, Алтай-Саян, Урта Себер, Байкал аръяғы, Төньяҡ-Көнсығыш Себер, Охот-Камчатка.
• Көнсығыш Азия өлкәһе. Провинциялары: Маньчжур (Амур бассейны һәм Приморье), Сахалин-хоккайд.
• Урта диңгеҙ өлкәһе. Провинция: Ҡырым—Новороссийск.
• Иран-туран өлкәһе. Провинциялар: Туран (Түбәнге Волга, Ҡалмыҡстан), Джунгар-Тяньшань (Алтайҙың көньяғы).

Рәсәй территорияһының 65,9 процентын урмандар алып тора, йәғни 1128,4 миллион гектар урман менән ҡапланған^[24]. Биләмәләрҙең киңлеге һәм тәбиғәт зоналарының төрлөлөгө үҙ сиратында хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһының байлығына килтерә. Алыҫ Төньяҡтың арктик бушлыҡтарында мүк, поляр мәк, лютик үҫә. Тундрала был төрҙәргә кәрлә ҡайын, тал, ерек өҫтәлә. Тайга өсөн шыршы, аҡ шыршы, кедр, ҡарағай, ҡарағас хас. Урман эстәрендә көртмәле, һаҙанаҡ, айыу баланы, гөлйемеш, ҡарағат һ. б. үҫә. Көньяҡтараҡ шыршы, ҡарағай, имән, йүкә, дардар, ҡарама, саған, граб, груша, сейә үҫкән ылыҫлы-киң япраҡлы һәм киң япраҡлы урмандар башлана, уларҙа сәтләүек ағасы, айыу баланы, зелпе, гөлйемеш, ҡарағат, балан, мәрүәр ағасы, тубылғы осрай. Алыҫ Көнсығыштың көньяғында йылы яҡтың ылыҫлы тис ағасы, сәтләүек, бәрхәт, дзельква, калопанакс, эре япраҡлы сәскәле ҡыуаҡ аралия, ебәк (тут) ағасы, сирень, маакия, рододендрон, магнолия, гортензия, элеутерококк, вейгела, виноград, лимонник, актинидия, ағас ҡырҡыусы, пуэрария, схизофрагма һ. б. өҫтәлә. Урман-дала һәм дала өлөшөндә түбәнерәк урындарҙа үҫкән киң япраҡлы урмандар һәм ҡыяҡлылар, ҡуҙаҡлы, астралы, ҡәнәферле, ҡарабойҙай һ.б. ғаиләләрҙән төрлө үләндәр таралған. Кавказда һәм Ҡырымда ағастарҙың үрҙә әйтелгән Европа төрҙәренән тыш йылы яҡтың ылыҫлы тис ағасы, артыш, бук, каштан, сәтләүек, лапина, инжир, хөрмә, һырғанаҡ, фисташка, сумах, ебәк (тут) ағасы осрай, ер еләге ағасы, самшит, падуб, витекс, рододендрон, йәсмин, баҙам ағасы, дәфнә, клекачка, ладанник, виноград, һырлауыҡ, сассапариль, обвойник, ломонос, ҡомалаҡ^[25].

Рәсәйҙә 62 милли парк һәм 112 ҡурсаулыҡ бар.

Рәсәйҙә имеҙеүселәрҙең 320-гә яҡын төрө, ҡоштарҙың 700-ҙән ашыу төрө, һөйрәлеүселәрҙең 50-нән ашыу төрө, сөсө һыу һәм диңгеҙ балыҡтарының 670-кә яҡын төрө, бөжәктәрҙең 100 мең төрө һәм үрмәксе һымаҡтарҙың 10 мең төрө иҫәпләнә^[26]. Биологик төрлөлөктөң күп өлөшө Европа Рәсәйенең көньяғында (бигерәк тә Кавказда), Алыҫ Көнсығыштың көньяғында һәм Көньяҡ Себер тауҙарында тупланған^[27]. Арктика һәм тундра зонаһында аҡ айыу, бүре, аҡ төлкө, төньяҡ болан, һарыҡ-үгеҙ (мускуллы үгеҙ), ҡар һарығы, талғуян, төньяҡ пишухаһы, лемминг, тюлень, морж, поляр өкө осрай.

Тайгала һоро айыу, бүре, һеләүһен, ҡарағанат, тау турғайы, кеш, һары шәшке (ҡыҙамыҡ), ҡама, мышы, кабарга, ҡондоҙ, аҡ ҡуян (талғуян), әлгәнйәк, тейен, осоусы тейен, урман сысҡаны, ҡыр сысҡаны, һоро ҡыр сысҡаны, туғырлама, ҡара йылан көн итә, ҡор ҡарсығаһы, һуйыр, сел, ҡор, тумыртҡа, кедр турғайы (баянғош), тайга себен турғайы оя ҡора.

Ҡатнаш һәм киң япраҡлы урмандарҙа шулай уҡ төлкө, бурһыҡ, терпе, һуҡыр сысҡан, зубр, ҡабан, марал (аҫыл болан), ҡоралай, шәшке, күп һанлы ҡош төрҙәре, кеҫәртке, йылан, баҡыр йылан бар. Кавказ төбәгендә леопард, гиена, янут, перевязка, тау тәкәһе, тау кәзәһе һәм күп һанлы һөйрәлеүселәр көн итә. Алыҫ Көнсығыш урмандарында гималай айыуы, юлбарыҫ, урман бесәйе, харза, таплы болан, горал осрай. Дала хайуандары араһында ҡуян, цокора, суслик, сурок, полевка өҫтөнлөк итә. Сайгактар, бурһыҡтар, төлкөләр, эре дала ҡоштары (ҡош, торна, стрепет) күп. Сүллектә джейран, шакал, бәрхәт бесәй, күп һанлы кимереүселәр осрай^[25].

Рәсәйҙең дәүләтселек осорҙары^[28][29]:

• Боронғо рус дәүләте, Киев Русе (862 йыл — XIII быуат).
  • Баш ҡалаһы 864 йылға тиклем — Ладога, 882 йылға тиклем — Новгород, 882 йылдан — Киев.
• Урыҫ кенәзлектәре (XII быуат уртаһы — XVI быуат башы).
• Рус дәүләте — XV быуат аҙағы —1721 йылдың 22 октябре (2 ноябре)
  (1478 йылға тиклем Бөйөк Мәскәү кенәзлеге, һуңынан Рус үҙәкләштерелгән дәүләте).
  • Баш ҡалаһы — Мәскәү, 1714 йылдан^[30] — Санкт-Петербург.
• Рәсәй империяһы — 22 октябрь (2 ноябрь) 1721 йыл — 1 (14) сентябрь 1917 йыл.
  • Баш ҡалаһы — Санкт-Петербург (1728 йылға тиклем), 1728—1732 йылдарҙа — Мәскәү, 1732 йылдан — Санкт-Петербург [18 (31) август 1914 Йылда Петроград тип үҙгәртелә].

• Рәсәй республикаһы — Ваҡытлы Хөкүмәттең 1917 йылдың 1 (14) сентябрендәге ҡарары менән Бөтә Рәсәй ойоштороу йыйылышы тарафынан дәүләт ҡоролошо мәсьәләһе хәл ителгәнгә тиклем иғлан ителә.
  • Баш ҡалаһы — Петроград.
• Рәсәй дәүләте — Өфөләге Дәүләт кәңәшмәһенең 1918 йылдың 23 сентябрендәге акты менән иғлан ителә. Граждандар һуғышы осоронда 1920 йылдың 5 ғинуарына тиклем Аҡ хәрәкәт контроле аҫтындағы территорияла берләшкән дәүләт булараҡ йәшәй.
  • Баш ҡалаһы Өфө, Омск (де-факто).
• Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы^[31] — 1917 йылдың 25 октябрендә (7 ноябрь) II Бөтә Рәсәй Советтары съезы ҡарары менән иғлан ителә. 1917—1918 йылдарҙа Рәсәй Совет Республикаһы, 1918—1936 йылдарҙа Рәсәй Социалистик Федератив Совет Республикаһы тип атала. 1922 йылдан 1991 йылға тиклем СССР составындағы союздаш республика.
  • Баш ҡалаһы — Петроград, 1918 йылдың 12 мартынан — Мәскәү.
• Совет Социалистик Республикалар Союзы (1922 йылдың 30 декабре —1991 йылдың 26 декабре).
  • Баш ҡалаһы — Мәскәү.
• Рәсәй Федерацияһы — 1991 йылдың 25 декабренән[g].
  • Баш ҡалаһы — Мәскәү.

1991 йылда Рәсәй Федерацияһы халыҡ-ара нигеҙҙә СССР-ҙың хоҡуҡи вариҫы тип таныла. БДБ-ла ҡатнашыусы дәүләттәрҙең дөйөм ризалығы менән Рәсәй Федерацияһын СССР-ҙы дауам итеүсе дәүләт булараҡ ҡарарға килешелә^[32], шул иҫәптән БМО-ның Именлек Советында даими ағзалыҡтың Рәсәй Федерацияһына күсеүе һәм 1968 йылғы Ядро ҡоралын таратмау тураһында килешеү буйынса Рәсәй Федерацияһының ядро державаһы статусын таныу. Шулай уҡ Рәсәй, 1993 йылдың 2 апрелендәге белдереүгә ярашлы, СССР-ҙың һәм уға ингән бөтә республикаларҙың тышҡы бурысын ҡаплау буйынса йөкләмәләрҙе үҙ өҫтөнә ала, уның дөйөм күләме 9 96,6 млрд тәшкил итә. 2017 йылдың 21 авгусында РФ Финанс министрлығы бурысты тулыһынса ҡаплау тураһында хәбәр итә^[33].

V быуатта Төньяҡ Польша территорияһынан Көнсығыш Балтик буйы аша хәҙерге Рәсәй территорияһына славян ҡәбиләләре — һуңыраҡ кривичтарҙың ата-бабалары үтеп инә^[34]. Ошо ваҡыттан алып славяндар төньяҡҡа — Илмән күленә тиклем — һәм көнсығышҡа, Волга-Окск йылға араһына тиклем күсеп ултыра^[35]. Һөҙөмтәлә VI—VIII быуаттарҙа көнсығыш славяндарҙың «Временные годы Повести» буйынса билдәле булған бөтә төп ҡәбиләләре барлыҡҡа килә. VII—X быуаттарҙа Рус тигеҙлегенең славяндар үҙләштергән төрлө урындарына Морав Дунайынан күсеп килгән славян күскенселәренең күп һанлы төркөмдәренең даими килеүе дауам итә. Был Көнсығыш Европаның славян халҡын туплауҙа мөһим роль уйнай һәм боронғо урыҫ халҡының формалашыуы менән тамамлана^[36]. Төньяҡ-көнсығыш Русты славяндарҙың колонизациялауы XIV быуатҡа тиклем дауам итә һәм бер нисә миграция тулҡынынан тора — кривичтар һәм словендар ерҙәренән иртә колонизациянан алып Көньяҡ Рустан килгән һуңғыһына тиклем.

XII быуат башындағы «Повесть временных лет» рус йылъяҙмаһынан башлап^[37] һәм хәҙерге ваҡытҡа тиклем^[38][39], Рус дәүләтенең барлыҡҡа килеүе традиция буйынса 862 йылға ҡарай: рус йылъяҙмаларына ярашлы, нәҡ ошо ваҡытта славян һәм фин-уғыр ҡәбиләләре Рюрик етәкселегендәге варягтарҙы Ладогаға йә Новгородҡа һәм башҡа ҡалаларға кенәзлеккә саҡыра^[40][41]. Ҡайһы бер тарихсылар иһә Рус дәүләтенең башын икенсе ваҡыт менән билдәләй йәки икенсе ваҡиғаға бәйләй (мәҫәлән, кенәз Олегтың Киевты баҫып алып, Рустың ике үҙәген берләштергән 882 йылға).

Рюрик дәүләте Көньяҡ Ладога буйы (Иҫке Ладога, Новгород) һәм Үрге Волга буйындағы (Белоозеро, Бөйөк Ростов) биләмәләрҙе үҙ эсенә ала. Төп халыҡты славяндар (словендар һәм кривичиҙар), фин-уғыр ҡәбиләләре (весь, мерә, чудь), хәрби аристократияны варягтар тәшкил итә.

882 йылда Рюриктың вариҫы — Новгород кенәзе Олег үҙенең биләмәләренә көнсығыш славяндарҙың көньяҡ үҙәген ҡуша, Киевты үҙенең баш ҡалаһы итә^[42]; Һуңынан ул Византияға поход яһай.

Тарихнамәлә төньяҡ һәм көньяҡ үҙәктәрҙең Рюриковичтар хакимлығы аҫтында берләшеүе Боронғо Рус дәүләтенең формалашыу процесының тамамланыуы тип ҡарала.

Дәүләттең көньяҡҡа табан киңәйеүе түбәнге Волгала урынлашҡан ҡеүәтле Хазар ҡағанаты менән бәрелешкә килтерә. Кенәз Святослав 965 йылда хазарҙарҙы ҡыйрата. Киев хакимдарының хәрби походтары һәм дипломатик тырышлыҡтары һөҙөмтәһендә яңы дәүләт составына бөтә көнсығыш славян, шулай уҡ ҡайһы бер фин-уғыр, балтик, төрки һәм иран телле ҡәбиләләрҙең ерҙәре инә^[43].

Параллель рәүештә Волга—Ока йылғалары араһын славяндарҙың колонизациялау процесы бара. Боронғо Русь Европаның иң ҙур дәүләт берәмектәренең береһе була, Көнсығыш Европала һәм Ҡара Диңгеҙ төбәгендә Византия империяһы менән өҫтөнлөклө урын өсөн көрәшә.

Кенәз Владимир Святославич осоронда — 988 йылда Русь христиан динен ҡабул итә^[44]. Кенәз Ярослав Мудрый Беренсе дөйөм дәүләт закондар йыйынтығын — «Русская Правда»ны раҫлай^[45]. 1132 йылда Киев кенәзе Мстислав Владимирович вафат булғандан һуң берҙәм дәүләт бер нисә үҙаллы дәүләткә тарҡала башлай: Новгород ере, Владимир-Суздаль кенәзлеге, Волынск кенәзлеге, Чернигов кенәзлеге, Рязань кенәзлеге, Полоцк кенәзлеге һәм башҡалар. Киев иң көслө кенәз тармаҡтары араһында көрәш объекты булып ҡала, ә Киев ере Рюриковичтарҙың коллектив биләмәһе тип һанала.

Боронғо Рус дәүләтенең үҙ заманы өсөн ярайһы уҡ үҫешкән дәүләт аппараты була^[46].

Төньяҡ-Көнсығыш Рустә XII быуат уртаһынан Владимир-Суздаль кенәзлеге көсәйә, уның хакимдары Киев һәм Новгород өсөн көрәш алып бара, әммә үҙҙәре һәр ваҡыт Владимирҙа ҡалыуҙы хуп күрә, был ҡаланың яңы дөйөм урыҫ үҙәге сифатында күтәрелеүенә килтерә. Ҡеүәтлеләрҙең башҡалары — Чернигов, Галиция-Волынь һәм Смоленск кенәзлектәре була.

1237—1240 йылдарҙа урыҫ ерҙәренең күпселеге Батыйҙың емергес баҫып алыуына дусар була. Владимир, Рязань, Киев, Чернигов, Переяславль, Галич һәм башҡа бик күп боронғо рус ҡалалары емерелә, көньяҡ һәм көньяҡ-көнсығыш сиктәрҙәге ултыраҡ халыҡтың байтаҡ өлөшө юҡ ителә^[47]. Урыҫ кенәзлектәре Алтын Урҙаның һалым түләүселәренә әйләнә, һәм уларҙың кенәздәре Алтын Урҙа хандары рөхсәте менән үҙ ерҙәре өҫтөнән хакимлек ала башлай. Был осор тарихҡа монгол-татар иҙеүе булараҡ ингән^[48]. Новгород ерҙәре XIII быуатта Көнсығыш Балтика буйында өҫтөнлөк итеү хоҡуғы өсөн шведтар һәм тәре йөрөтөүсе рыцарҙар менән хәрби бәрелештәргә инә. Новгород вечеһы тарафынан саҡырылған кенәз Александр Невский 1240 йылда Неваны кисеп швед отрядтарын тар-мар итә, ә һуңынан 1242 йылдағы боҙ һуғышында ливон рыцарҙарын еңә^[49][50][51].

XIII быуат аҙағынан урыҫ ерҙәре араһында яйлап яңы үҙәктәр — Мәскәү һәм Тверь кенәзлектәре билдәлелек ала бара^[52]. Мәскәү кенәздәре Алтын Урҙа хандары тарафынан ярлыҡ бирелгән Владимир бөйөк кенәзлеге өсөн көрәштә еңеп сыға. Бөйөк кенәз Владимир Төньяҡ-Көнсығыш Русь Һәм Новгород сиктәрендә яһаҡ йыйыусы һәм юғары хаким булып китә^[53]. Һуңынан Алтын Урҙаға тәүге етди еңелеүҙәр килтергән кенәз Дмитрий Донский хакимлығынан, йәғни 1363 йылдан башлап Владимир бөйөк кенәзлегенә ярлык Мәскәү йорто кенәздәренә генә тапшырыла.

Иван III Васильевич осоронда Мәскәү берҙәм дәүләткә берләшкән Төньяҡ-Көнсығыш Рустең үҙәге була; Византия империяһынан ҡеүәт символы булараҡ алынған ике башлы бөркөт Бөйөк кенәзлек мисәтендә ҡулланыла башлай^[54][55][56]. Иван III ваҡытында, хәрби еңеүҙәр серияһынан һуң, Русь Урҙаға яһаҡ түләүҙе туҡтата — шулай итеп Алтын Урҙа иҙеүе тамамлана. Үҙ суверенитетын таныу сифатында Бөйөк Мәскәү кенәзе «батша» тип атала башлай. Был осорҙа Судебник (дөйөм урыҫ закондары йыйынтығы) ҡабул ителә, Мәскәү Кремле һәм унда Успенский соборы төҙөлә. Хәрби еңелеүҙәр һәм үҙ-ара ыҙғыш Алтын Урҙаның көсһөҙләнеүенә һәм XV быуат уртаһында Ҡырым, Әстерхан, Ҡазан, Себер һәм башҡа ханлыҡтарға тарҡалыуына килтерә. Бөйөк Мәскәү кенәзе Василий III урыҫ ерҙәрен берләштереүҙе дауам итә, Славян-Балтик дәүләте Бөйөк Литва кенәзлеге һәм Ҡазан ханлығы менән һуғыштар алып бара; Уның ваҡытында Мәскәүҙә һәм башҡа ҡалаларҙа таш төҙөлөш әүҙемләшә.

Бер нисә реформаны (дәүләт идаралығы, хәрби хеҙмәт һәм суд системаһы) Батша титулын ҡабул иткән Иван IV Грозный үткәрә^[57]. Уның идара итеүе ваҡытында Рус дәүләте биләмәләре ике тапҡырға тиерлек арта. Батша Иван Грозный хакимлығының икенсе яртыһы Ливон һуғышында уңышһыҙлыҡтар һәм опричнина индереү менән билдәләнә.

XVII быуат башында Рәсәйҙә Сыуалыш башлана, ул бөтә халыҡ ополчениеһын саҡырыу, поляк интервенттарын тар-мар итеү һәм 1613 йылдың 21 февралендә (3 мартта) Батша Михаил Федоровичты (Романовтар династияһынан беренсеһен) соборҙа һайлау менән тамамлана^[58].

Батша Пётр I дәүләттең эске һәм тышҡы сәйәсәтендә радикаль реформалар үткәрә. 1721 йылда Төньяҡ һуғышта еңгәндән һуң; уның һөҙөмтәһе — илдең Балтик диңгеҙенә сығыуы һәм Лифляндия, Эстляндия, Ингерманландия һәм Карелияның бер өлөшөнөң Выборг менән ҡушылыуы була, Рәсәй империяға әйләнә. Пётр I Санкт-Петербургҡа нигеҙ һала, 1714 йылдан^[30] ул — дәүләттең яңы баш ҡалаһы.

Пётр I үлгәндән һуң башланған һарай түңкәрелештәре 1762 йылда Бөйөк Екатерина II тәхеткә ултырғандан һуң тамамлана. Уның идара итеү йылдарында, улар «мәғрифәтле абсолютизм» осоро булараҡ билдәле, Рәсәй көнбайышта һәм көньяҡта байтаҡ территорияларҙы ҡуша, Ғосман империяһы өҫтөнән еңеүҙәр яулана һәм Речь Посполитая бүленәә; һөҙөмтәлә Рәсәй составына боронғо рус ерҙәре, шулай уҡ Ҡара диңгеҙҙең төньяҡ буйҙары һәм Ҡырым инә. 1812 йылда Рәсәйҙең Француз империяһы менән Ватан һуғышы барышында Наполеон Бонапарттың армияһы тар-мар ителә. 1814 йылда рус ғәскәрҙәре союздаштары менән бергә Парижға инә.

XIX быуаттың беренсе яртыһы донъя мәҙәниәте тарихына рус әҙәбиәтенең һәм рус классик музыкаһының алтын быуаты булараҡ инә. 1860—1870 йылдарҙа император Александр II «бөйөк реформалар» үткәрә, атап әйткәндә, 1861 йылда крепостной хоҡуҡ бөтөрөлә. XIX быуат уртаһынан илдә революцион хәрәкәт үҫә.

1904 йылда рус-япон һуғышы башлана. Артабан, 1905 йылда, Беренсе рус революцияһы була; Рәсәй империяһында парламент — Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы булдырыла. Ошо уҡ осорҙа илдә терроризмдың киң таралыуы башлана. 1914 йылда Рәсәй Беренсе донъя һуғышына инә. 1917 йылда Февраль революцияһы һөҙөмтәһендә император Николай II тәхеттән баш тарта. Власть Ваҡытлы хөкүмәткә күсә. 1917 йылдың сентябрендә Ваҡытлы хөкүмәт Рәсәйҙә монархияны юҡҡа сығара һәм илде Рәсәй республикаһы тип иғлан итә.

Революциянан һуңғы Рәсәйҙә Беренсе дөйөм дәүләт вәкиллекле органы булып 1917 йылдың ноябрендә һайланған һәм 1918 йылдың ғинуарында Рәсәй дәүләт ҡоролошон билдәләү өсөн саҡырылған Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы тора. Ойоштороу йыйылышына һайлауҙарҙа эсерҙар мандаттарҙың яҡынса 60 процентын ала, был икенсе урынды биләгән большевиктарҙан ике тапҡырға күберәк була (бөтә мандаттарҙың дүрттән бер өлөшө).

1917 йылдың 25 октябрендә (7 ноябрендә) Октябрь революцияһы була. Рәсәйҙә власть В. И. Ульянов (Ленин) етәкселегендәге большевиктар ҡулына күсә^[59] 8 ноябрҙә ергә һәм ер аҫтына шәхси милекселек бөтөрөлә.^[60] 1918 йылда шәхси ерҙәрҙе һәм йорттарҙы рәсми экспроприациялау ауыл еренә генә түгел, ҡала еренә лә ҡағыла.^[61]

1918 йылдың ғинуарында берҙән-бер ултырыштан һуң большевиктар Ойоштороу Йыйылышын тарата, сөнки ул эшсе һәм крәҫтиән депутаттары Советтарына дәүләт власы һәм Советтарҙың артабанғы эшмәкәрлегенә легитимлыҡ биргән Эшсе һәм эксплуатацияланған халыҡтың хоҡуҡтары декларацияһын ҡарауҙан баш тарта^[62][63][64].

1918 йылдың 3 мартында В. И. Ленин башланғысы менән Брест солохо төҙөлә, был Рәсәйгә Беренсе донъя һуғышынан сығырға һәм киҫкен эске сәйәси һәм иҡтисади проблемаларға иғтибарҙы тупларға мөмкинлек бирә. Германия баҫымы һәм марионетка «Украина халыҡ республикаһы» Үҙәк радаһының (Германия уға бойондороҡһоҙлоҡ вәғәҙә итә) Совнаркомға баҫымы аҫтында, Рәсәйҙең союздаштары — Антанта илдәренең һөйләшеүҙәрҙән баш тартыуы фонында, Рәсәй Брест солохо шарттары буйынса Балтик буйына һәм Белоруссия территорияһының бер өлөшөнә хоҡуҡтарынан баш тарта, Финляндиянан һәм Украинанан ғәскәрҙәрен сығара, Германияның айырым талабы буйынса украин дәүләтселеге тарихта бер ҡасан да булмаһа ла, ә был территория электән Рәсәй империяһының өлөшө булһа ла «Украина халыҡ республикаһын» бойондороҡһоҙ дәүләт тип таный. Шулай итеп, 1918 йылдың мартынан Германия йоғонтоһо аҫтына 50 миллиондан ашыу кеше йәшәгән яҡынса 1 млн квадрат километр майҙанлы территория эләгә (Рәсәйҙең Европа өлөшөндәге майҙанының дүрттән бер өлөшө). 1918 йылдың ноябрендә Германиялағы Ноябрь революцияһы фонында Ленин етәкләгән Совет Рәсәйе етәкселеге Брест солохонан баш таарта, уның Рәсәй өсөн үтә ауыр шарттары юҡҡа сыға^[65][66].

Финляндия яғынан немец ғәскәрҙәренең Петроградҡа яңы һөжүме ҡурҡынысы арҡаһында 1918 йылдың 12 мартында Рәсәй баш ҡалаһы Мәскәүгә күсерелә.

Октябрь революцияһынан һуң Рәсәйҙә бер яҡтан большевиктар һәм улар яҡлылар, икенсе яҡтан большевиктарға ҡаршы көстәр (Аҡ хәрәкәт), шулай уҡ «өсөнсө көс» (анархистар, басмасылар, эсерҙар һ. б.) араһында Граждандар һуғышы башлана. Унда башҡа дәүләттәр ҙә ҡатнаша. Граждандар һуғышы 1921—22 йылдарҙа большевиктарҙың еңеүе менән тамамлана. Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы элекке Рәсәй империяһының күпселек территорияһында Совет власын урынлаштыра.

1922 йылдың 30 декабрендә РСФСР, УССР, БССР һәм ЗСФСР Совет Социалистик Республикалар Союзын (СССР) ойоштора. Яңы дәүләттең тышҡы сәйәсәте халыҡ-ара изоляцияны еңеп сығыуға һәм СССР-ҙы танытыуға йүнәлтелгән була, был 1930 йылдарҙа тормошҡа ашырыла^[67].

1924 йылдың ғинуарында Ленин үлгәндән һуң партия эсендәге көрәш киҫкенләшә, һөҙөмтәлә юғары власть И. В. Сталин ҡулында туплана. Уның етәкселегендә дәүләт эске ресурстарҙы бөтә яҡлап мобилизациялау, иҡтисади тормошто үтә үҙәкләштереү һәм СССР-ҙа бөтөн административ-команда системаһын формалаштырыу юлы менән ҡыҫҡа ваҡыт эсендә традицион аграр йәмғиәттән индустриаль йәмғиәткә күсеүҙе тормошҡа ашырыу өсөн ауыл хужалығын тиҙләштерелгән нигеҙҙә индустриялаштырыу һәм тотош коллективлаштырыу курсын ала.

Әгәр Рәсәй империяһының һуғышҡа тиклемге сәнәғәт етештереүе күләме 1913 йылда Германия һәм Франция сәнәғәтенең 50 процентын, Бөйөк Британияның 20 һәм, төрлө баһалар буйынса, АҠШ сәнәғәтенең 10—15 процентын тәшкил итһә^[68][69], 1941 йылға 9 мең завод төҙөлә, икенсе биш йыллыҡ аҙағына, Граждандар һуғышы тамамланғандан һуң 14 йыл үткәс, СССР сәнәғәт етештереү күләме буйынса, АҠШ-тан ғына ҡалышып, донъяла икенсе урынға сыға йәғни бөтә донъя сәнәғәт етештереүенең 10 процентына етә ^[70][71]. Икенсе донъя һуғышы алдынан Советтар Союзында тормош ҡоролошо нигеҙҙәренә ҡағылышлы ҙур социаль реформалар үткәрелә: ергә, ер аҫтына һәм банкыларға шәхси милек тулыһынса бөтөрөлә, капитал дәүләт контроле аҫтына ҡуйыла, СССР Конституцияһында баҫымға дусар ителгән синыфтар диктатураһы нығытыла, кеше тарафынан кешене эксплуатациялауҙы бөтөрөү иғлан ителә. Беренсе берҙәм халыҡ хужалығы планы ГОЭЛРО ҡабул ителә, ул һуңынан совет халҡының Бөйөк Ватан һуғышында еңеүенең мөһим факторы була.

1937—1938 йылдарҙа тышҡы хәүеф менән көсәйтелгән киҫкен эске сәйәси көрәш осоро башлана, был партияла, Ҡыҙыл Армияла һәм дәүләт именлеге органдарында, шулай уҡ сәнәғәт предприятиелары һәм ғилми учреждениелар етәкселәре араһында сафтарҙы таҙартыуға килтерә.

1939 йылда СССР нацистик Германия менән һөжүм итмәү тураһында пакт төҙөй. 1941 йылдың 22 июнендә нацист Германияһы һәм уның сателлиттарының СССР-ға көтмәгәндә һөжүменән һуң^[72] Бөйөк Ватан һуғышы башлана. Немец армияһы, хәрби техникаһы һаны буйынса Совет Армияһынан ҡалышһа ла^[73], Ҡыҙыл Армиянан айырмалы рәүештә, Европала ике йыллыҡ яулап алыу һуғышы тәжрибәһенә эйә булып, Советтар Союзы менән алышҡа инә һәм һуғыштың башланғыс этабында үҙенең төп һөжүмдәре йүнәлешендә өҫтөнлөккә өлгәшә^[74].

1941 йылдың көҙөнә немец ғәскәрҙәре СССР территорияһына бик алыҫ үтеп инә. Мәскәү йүнәлешендәге һөжүм барышында^[75] вермахт СССР-ҙың баш ҡалаһы алдында бөтә көстәренең төп өлөшөн туплай ^[76] һәм төньяҡ-көнбайыш йүнәлештә Мәскәүҙең ситтәренә сыға. Әммә совет ғәскәрҙәренең ҡаршылығы ҡырҡа көсәйә^[77], шул уҡ ваҡытта немец ғәскәрҙәре үҙҙәренең һөжүм итеү мөмкинлектәрен ҡулдан ысҡындыра, шунан һуң совет контрһөжүме башлана. Мәскәү өсөн һуғыш барышында СССР-ҙы тиҙ арала баҫып алыу планы тулыһынса юҡҡа сыға, немец армияһы Икенсе донъя һуғышында тәүге тапҡыр стратегик еңелеүгә дусар була, һуғыш оҙайлыға әйләнә^[78][79].

Һуғыш башланыу менән донъяның күп илдәре СССР-ға ярҙам күрһәтә, Гитлерға ҡаршы коалиция ойошторола. Германияға ҡаршы һуғышта Бөйөк Британия (формаль рәүештә 1939 йылдың 3 сентябренән Германия менән һуғыш хәлендә) һәм СССР-ға хәрби-техник ярҙам күрһәткән АҠШ Советтар Союзының союздаштары була. Әммә континенталь Европала Германияға һәм уның сателлиттарына ҡаршы ысын масштаблы хәрби хәрәкәттәрҙе союздаштар 1944 йылдың 6 июнендә генә Нормандияла Гитлерға ҡаршы коалиция буйынса көнбайыш союздаштар ғәскәрҙәренең десантын төшөрөп башлай^[80][81].

Сталинград һәм Курск янындағы алыштар барышында совет ғәскәрҙәре стратегик һөжүмгә күсә. 1944—45 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия вермахтың көстәрен ҡыйрата, СССР территорияһын, шулай уҡ Польша, Румыния, Венгрия, Болгария, Чехословакия, Югославия, Австрия һәм Данияның бер өлөшөн азат итә^[82], нацизмды еңеүгә хәл иткес өлөш индерә^[83][84]. Совет-герман фронтында немец ғәскәрҙәренең юғалтыуҙары Германияның кире ҡайтарылмаҫлыҡ хәрби юғалтыуҙарының яҡынса 75 процентын тәшкил итә^[85], вермахт һәм уның союздаштары бөтә хәрби һәләтле частаренең 80 процентын юғалта, 607 дивизия тар-мар ителә^[86][87][88]. Ҡыҙыл Армияның еңеүле алға барыуы, уның Үҙәк һәм Көнсығыш Европа илдәрен нацизмдан азат итеүе^[89][90] Германия етәкселеген 1945 йылдың 9 майында Бер һүҙһеҙ капитуляция тураһындағы актҡа ҡул ҡуйырға мәжбүр итә^[91][92][93].

Икенсе донъя һуғышы һөҙөмтәләре буйынса Советтар Союзы супер державаға әйләнә, БМО-ны ойоштороусы илдәрҙең береһе, БМО Именлек Советының вето (теләһә ниндәй ҡарарҙарҙы бер яҡлы блокировкалау) хоҡуғына эйә ағзаһы була; Көнсығыш Европа дәүләттәре етәкселегенә советтәр яҡлы һәм коммунистик милли көстәр килә. СЭВ һәм Варшава килешеүе ойошмаһы төҙөлә, улар ЕЭС-ҡа^[94] һәм НАТО-ға ҡаршы тора^[95][96].

Донъяға йоғонто өсөн көрәштә капиталистик һәм социалистик системаларҙың глобаль ҡаршы тороуы «һалҡын һуғыш» тигән исем ала. АҠШ һәм СССР тырышлығы, тәү сиратта, сәйәси өлкәлә өҫтөнлөк итеүгә йүнәлтелә. Ике дәүләт рәсми рәүештә туранан-тура хәрби бәрелешкә инмәһә лә, тиҫтә йылдар буйына ҡоралланыу ярышын алып бара, һәм уларҙың йоғонто өсөн ярышы өсөнсө донъяның төрлө илдәрендә локаль ҡораллы конфликттарға килтерә, улар ғәҙәттә ике супер держава араһындағы һуғыштар кеүек бара. 1962 йылдағы Кариб кризисы — «һалҡын һуғыш»тың кульминацияһы була. Ул сәйәси ихтыяр, тыйылыу һәм АҠШ менән СССР лидерҙарының аҡыллы компромисы арҡаһында хәл ителә.

Советтар Союзының ижтимағи-сәйәси тормошонда «йылыныу» һәм Сталиндың шәхес культын фашлау Н. С. Хрущевтың власҡа килеүе менән бәйле. Шуға ҡарамаҫтан, СССР көнбайыш политологтары фекеренсә ^[97], тоталитар дәүләт булып ҡала. Ил менән Н. С. Хрущев идара иткән осорҙа СССР ядро энергетикаһы һәм йыһанды үҙләштереү өлкәләрендә донъя лидерлығына өлгәшә^[98]: СССР донъяла тәүге булып Ерҙең беренсе яһалма юлдашын, космосҡа беренсе кешене, донъяла Айҙы һәм Венераны тикшереү өсөн беренсе аппараттарҙы осороуҙы тормошҡа ашыра, донъяла беренсе тапҡыр кеше асыҡ космосҡа сыға.

1964 йылда Л. И. Брежнев Советтар Союзының ғәмәлдәге башлығы була, уның етәкселек иткән йылдарын (1964—1982) һуңынан «туҡталыш осоро» тип атайҙар. СССР ҙур тырышлыҡ менән 1970 йылдар уртаһына АҠШ менән хәрби-стратегик паритетҡа өлгәшә, был халыҡ-ара көсөргәнешлекте кәметеүҙең база нигеҙе булып тора. Донъяла нефть хаҡтарының артыуы һәм Көнбайыш Себерҙең нефть ятҡылыҡтары асылыуы арҡаһында СССР-ҙың үҫеше углеводородтар — нефть һәм газ сығарыуҙан килгән килемгә бәйле була, был иҡтисадта кәрәкле реформаларҙы тормошҡа ашырыуға туҡтата. Советтар Союзы фәнни-техник революцияла, еңел сәнәғәттең үҫеш кимәле буйынса көнбайыш илдәренән байтаҡҡа артта ҡала, иҡтисади хәл дефицитлы тауарҙар өсөн сираттарҙың артыуы менән характерлана. Уның урынына ауыр сәнәғәт, башлыса хәрби-сәнәғәт комплексы үҫешә, был берҙә халыҡтың йәшәү кимәлен күтәреүгә килтермәй.

1985 йылда СССР-ҙа үҙенең социаль-иҡтисади үҫеште тиҙләтеү программаһы менән власҡа М. С. Горбачёв килә. Уның башланғысы 1987 йылда «үҙгәртеп ҡороу» тип аталған масштаблыраҡ реформаларға әүерелә. Улар СССР-ҙа барлыҡҡа килгән сәйәси һәм иҡтисади ҡоролошто демократиялаштырыуға һәм йәмғиәт өҫтөнән идеологик контролде йомшартыуға йүнәлтелә. Реформалар КПСС-тың етәксе роленың юғалыуына, идеологияла ҙур үҙгәрештәргә һәм Советтар Союзының тарҡалыуына килтерә. 1989—1991 йылдарҙа СССР-ҙа ауыр иҡтисади көрсөк була, шунан һуң бойондороҡһоҙ Рәсәйҙә иҡтисадтың социалистик моделенән баҙар моделенә күсеү тормошҡа ашырыла. 1988 йылда союздаш республикаларҙың «суверенитеттар парады» башлана, ул 1991 йылда СССР-ҙы бөтөрөүгә һәм элекке союздаш республикаларҙың бойондороҡһоҙлоғона килтерә. 1989 йылда Варшава Килешеүе Ойошмаһы һәм СЭВ таратыла. 1989 йылдың декабрендә Мальта саммитында Михаил Горбачев һәм АҠШ президенты Джордж Буш-өлкән «һалҡын һуғыш»тың тамамланыуы тураһында рәсми белдерә.

1990 йылдың 12 июнендә РСФСР халыҡ депутаттарының беренсе съезы РСФСР суверенитеты тураһында иғлан итә.

1991 йылдың 19—21 авгусында Мәскәүҙә «Август путчы» була, ул СССР һәм РСФСР властарының бер-береһенә ҡаршылығына, «Аҡ йорт» янында РСФСР президенты Б. Н. Ельцинды яҡлаған күмәк халыҡ ҡатнашҡан демонстрацияларға килтерә. ГКЧП етәкселегенең дөйөм икеләнеүсәнлеге һәм маҡсаттары билдәһеҙлеге уның еңелеүенә һәм үҙ-үҙен таратыуына килтерә. 1991 йылдың 8 декабрендә СССР-ҙың йәшәүен туҡтатыу һәм БДБ төҙөү тураһында Беловежье килешеүҙәренә ҡул ҡуйыла.

1991 йылдың 26 декабрендә СССР Юғары Советының Республикалар Советы СССР-ҙың БДБ-ға трансформацияһын һәм яңы бойондороҡһоҙ дәүләттәрҙең СССР-ҙың халыҡ-ара килешеүҙәрен үтәргә кәрәклеген билдәләгән декларация ҡабул итә^[99]. Рәсәй Федерацияһы^{[lower-alpha 3]} Халыҡ-ара хоҡуҡи мөнәсәбәттәрҙә СССР-ҙың хоҡуҡи вариҫы тип таныла^{[lower-alpha 4]} һәм БМО Именлек Советында уның урынын ала ^{[lower-alpha 5]}.

1991 йылдың декабренән Рәсәй (Рәсәй Федерацияһы) тулыһынса бойондороҡһоҙ һәм суверенлы дәүләт була.

1992 йылдың ғинуарында Рәсәйҙә радикаль иҡтисади реформалар башлана. Ельцин—Гайдар хөкүмәте ваҡлап һатыу хаҡтарын һәм тышҡы сауҙаны либерализациялай, һалым системаһын үҙгәртеп ҡороу һәм илдәге иҡтисади хәлде ҡырҡа үҙгәрткән башҡа үҙгәртеп ҡороуҙар үткәрә. Реформалар һөҙөмтәһе Рәсәйҙең баҙар иҡтисадына күсеүен билдәләй^[101]. Рәсәйҙәге баҙар иҡтисады моделе Рәсәй һәм сит ил тикшеренеүселәре, шул иҫәптән иҡтисад буйынса Нобель лауреаттары араһында төрлө баһалар тыуҙыра^{[102][103][104][105]} 1992 йылдың 2 ғинуарында хаҡтарҙы дәүләт көйләүе бөтөрөлә, сауҙа итеү иреклеге иғлан ителә.

«Ҡырағай» капитализм^[106] һәм капиталдың тәүге тупланыу осоро үҙәкләштерелгән планлы иҡтисадтан баш тартыу һәм дәүләттең социаль йөкләмәләренең һәләкәтле девальвацияһы менән бәйле була. Был осор бер яҡтан ҡулланыу тауарҙары дефицитын бөтөрөү менән билдәләнһә, икенсе яҡтан хаҡтарҙың шартлаусан артыуы (гиперинфляция), халыҡ аҡсаһының хаҡы төшөүе, күпләп ярлыланыу, енәйәтселектең ҡырҡа артыуы, бартер операцияларының киңәйеүе һәм иҡтисадтың криминал характерға әйләнеүе, киң таралған эшһеҙлек, эш хаҡы, пенсия һәм социаль пособиеларҙың түләнмәүе, социаль тигеҙһеҙлектең ҡырҡа артыуы^[107], социаль өлкә кризисы, тыуымдың ҡотолғоһоҙ кәмеүе, үлемдең күпләп артыуы һәм халыҡтың ғүмер оҙонлоғоноң һиҙелерлек ҡыҫҡарыуы менән характерлана. 1990 йылдарҙағы иҡтисади реформалар шулай уҡ ил иҡтисадының ҡырҡа түбәнәйеүенә килтерә^[108]: сәнәғәт продукцияһын етештереү 60 процентҡа, ә еңел һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәтендә —70 процентҡа кәмеп, реформаға тиклемге кимәлдең 30 процентын тәшкил итә^[109].

1993 йылдың сентябрь аҙағында Рәсәйҙә конституцион көрсөк башлана, ул 3—4 октябрҙәге ҡораллы ҡаршылыҡҡа килтерә, һөҙөмтәлә кеше ҡорбандары була. 1993 йылдың 9 октябрендә президент бөтә кимәлдәге халыҡ депутаттары советтарының вәкәләттәрен туҡтата, ә декабрҙә Рәсәйҙең яңы Конституцияһы ғәмәлгә инә, ул уның территорияһында ижтимағи-сәйәси ҡоролоштоң алмашыныуын тулыһынса нығыта.

1994 йылда Чечня территорияһында федераль үҙәк менән чечен сепаратистары араһында беренсе һуғыш башлана. Был конфликт һөҙөмтәһендә Чечняла власты террористик төркөмдәр баҫып ала, 1996 йылда федераль ғәскәрҙәр сығарыла, күпләп емерелеүҙәр һәм ҡорбандар була. Был хәлдәр шулай уҡ 1999 йылда боевиктарҙың Дағстанға яңынан баҫып инеүенә тиклем Чечняның де-факто айырымланыуына, икенсе чечен һуғышына һәм Рәсәй буйлап террор тулҡынының артыуына килтерә.

1996 йылғы президент һайлауҙары Рәсәй тарихында еңеүсене билдәләү өсөн һайлауҙың икенсе туры үткәрелгән берҙән-бер һайлау була, һөҙөмтәлә Б. Ельцин, һайлау алды ярышы башында үҙенең оппонентынан байтаҡҡа ҡалышып килһә лә, КПРФ лидеры Г. А. Зюгановты уҙып китә.

1990 йылдарҙың беренсе яртыһында ваучерлы хосусилаштырыу, шулай уҡ залог аукциондары аша күп предприятиелар хосусилаштырыла. Шуға ҡарамаҫтан, был ҙур тышҡы дәүләт бурысын ҡаплау өсөн етерлек булмай. 1998 йылдың 17 авгусында Рәсәй хөкүмәте дефолт тураһында иғлан итә.

1999 йылдың 31 декабрендә Борис Ельцин Рәсәй хөкүмәте рәйесе Владимир Путинды президент вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләп, президент вазифаһынан отставкаға китеүе тураһында иғлан итә^[110].

2000 йылдың мартында Путин Һайлауҙарҙа еңә һәм Рәсәй Федерацияһының икенсе президенты була. 2000 йылдарҙа Рәсәйҙә Михаил Касьянов хөкүмәте тарафынан бер нисә социаль-иҡтисади реформа үткәрелә: һалым, ер, пенсия, банк, льготаларҙы монетизациялау һ.б. 2004-2008 йылдарҙа Рәсәй Хөкүмәтен Михаил Фрадков Һәм Виктор Зубков етәкләй^[111].

2000—2008 йылдарҙа Рәсәйҙә ил иҡтисадының, инвестицияларҙың, халыҡтың килеменең үҫеше күҙәтелә, быға үткәрелгән реформалар, сәйәси тотороҡлолоҡ, шулай уҡ Рәсәй экспорты тауарҙарына (бигерәк тә минераль-сеймал төркөмөнә) хаҡтарҙың артыуы булышлыҡ итә. 2007 йылда президент Путин инициативаһы буйынса тыуымды дәртләндереү һәм күп балалы ғаиләләргә ярҙам итеү формаһы булараҡ әсәлек капиталын индереү Рәсәйҙә демографик өлкәне тотороҡландырыуҙа, халыҡтың киңәйтелгән үрсеүенә күсеүҙә ҙур роль уйнай^[112].

Илдә башҡарма власть вертикаленең нығыныуы һәм сәйәси блоктарҙың ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән «Берҙәм Рәсәй» партияһының формалашыуы күҙәтелә. Был партия 2003, 2007, 2011, 2016, 2021 йылдарҙағы һайлауҙар йомғаҡтары буйынса Дәүләт думаһында күпселек урынды биләй, президент һәм хөкүмәттең төп ҡарарҙарын хуплауҙы һәм ҡабул итеүҙе тәьмин итә.

2000 йылда федераль округтар системаһын булдырыу, шулай уҡ Федерация Советын реформалау, Рәсәй административ системаһының идара итеү кимәлен арттырып, власть вертикален тағы ла нығыта.

2000 йылда Чечнялағы һуғыштың әүҙем фазаһы тамамлана, ул Рәсәй составында ҡала. 2009 йылда Чечня территорияһында рәсми рәүештә контртеррористик операция режимы бөтөрөлә^[113].

2008 йылда Рәсәй президенты итеп 2012 йылға тиклем Дмитрий Медведев һайлана, ә Владимир Путин Рәсәй хөкүмәте рәйесе вазифаһын биләй.

2008 йылдың 8—13 авгусында Грузияны тыныслыҡҡа мәжбүр итеү буйынса операция үтә, унан һуң Рәсәй Абхазияны һәм Көньяҡ Осетияны бойондороҡһоҙ дәүләттәр сифатында рәсми таный.

2011 йылдың 4 декабрендә VI саҡырылыш Дәүләт думаһына һайлауҙар үтә, уның һөҙөмтәләре буйынса «Берҙәм Рәсәй» партияһы парламент күпселеген һаҡлап ҡала, әммә конституцион күпселеген юғалта. 2012 йылдың 4 мартында Рәсәй президентын һайлауҙа Владимир Путин беренсе турҙа еңеп сыға. 7 майҙа вазифаһын башҡара башлай^[114]. 2012 йылдың 8 майында Дәүләт думаһы В. В. Путинға Д. А. Медведевты хөкүмәт рәйесе итеп тәғәйенләүгә ризалыҡ бирә^[115], был кабинет һигеҙ йыл эшләй. 2020 йылдан Рәсәй хөкүмәтен Михаил Мишустин етәкләй.

2014 йылда Рәсәй составында яңы субъекттар ойошторола: Ҡырым Республикаһы һәм федераль әһәмиәттәге Севастополь ҡалаһы.

2015 йылдың 30 сентябрендә Рәсәйҙең Сүриәлә террористик төркөмдәргә ҡаршы хәрби операцияһы башлана^[116].

2020 йылда Конституцияға төҙәтмәләр ҡабул ителә, Улар Владимир Путинға тағы ла ике тапҡыр дәүләт башлығы вазифаһына дәғүә итергә һәм киләһе һайлауҙарҙа еңгән осраҡта 2024 һәм 2030 йылдарҙа ил менән 2036 йылға тиклем етәкселек итергә мөмкинлек бирә^[117].

2014 йылда Украинала дәүләт түңкәрелешенән һуң урыҫ телле миллионлаған халыҡтың хоҡуҡтарын ҡыҫырыҡлау, Киевта үҙәк властар тарафынан башланған Һәм 8 йыл дауам иткән Донбастағы һуғыш, Украинаның дәүләт идеологияһы һәм сәйәсәтенең бер өлөшө булған радикаль милләтселек, НАТО илдәренең Украина территорияһын күп йыллыҡ хәрби үҙләштереүе һәм шуның һөҙөмтәһендә Рәсәй именлегенә янаған хәүеф Украинала махсус хәрби операция кәрәклегенә килтерә, Рәсәй Президенты Владимир Путин ҡарары менән 2022 йылдың 24 февралендә башлана^{[118][119][120]}.

2022 йылдың 21 февралендә Рәсәй Донецк Халыҡ Республикаһы һәм Луганск Халыҡ Республикаһының бойондороҡһоҙлоғон таный, ә 2022 йылдың 30 сентябрендә, Херсон, Запорожье, Донецк һәм Луганск өлкәләрендә үткәрелгән референдумдарҙан һуң, конституцион нигеҙҙә Рәсәй Федерацияһы составына дүрт яңы төбәк ҡабул ителә.

2024 йылдың мартында Владимир Путин алты йылға Рәсәй Президенты итеп һайлана.

Рәсәй флагы тигеҙ ҙурлыҡтағы өс горизонталь һыҙаттан торған тура мөйөшлө туҡыманан ғибәрәт: өҫкөһө — аҡ, уртаһы — зәңгәр һәм аҫҡыһы — ҡыҙыл төҫтә. Флагтың киңлеге менән оҙонлоғоноң нисбәте 2:3 тәшкил итә.

Рәсәй гербы дүрт мөйөшлө, аҫҡы мөйөштәрен түңәрәкләгән, осонда осло ҡыҙыл геральдик ҡалҡандан ғибәрәт, уның осонда ҡанаттарын өҫкә күтәргән алтын ике башлы бөркөт тора. Бөркөт ике бәләкәй таж менән тажлана һәм улар өҫтөндә таҫма менән тоташтырылған бер ҙур таж. Бөркөттөң уң аяғында-скипетр, һул аяғында — держава. Бөркөт күкрәгендә, ҡыҙыл ҡалҡанда, көмөш ат өҫтөндә зәңгәр плащ кейгән көмөш һыбайлы, көмөш һөңгө менән ҡара, баштан-аяҡ әйләндерелгән һәм ат менән яраланған аждаһаны һуға.

Дәүләттең төп законы булған Конституцияға ярашлы, Рәсәй — идара итеүҙең республика формаһы булған демократик федератив^[121] хоҡуҡи дәүләт^[122].

1993 йылда ҡабул ителгән хәҙерге Рәсәй Конституцияһы бер нисә төҙәтмә менән ғәмәлдә, улар 2008 һәм 2020 йылдарҙа ҡабул ителгән. Был төҙәтмәләр ҙур халыҡ-ара резонанс ала. Рәсәй дәүләт ҡоролошо нигеҙендә, Конституцияға ярашлы, түбәндәге төп принциптар ята: халыҡ власы, федерализм, социаль дәүләт, властың бүленеүе, донъяуи дәүләт, кеше хоҡуҡтары һәм азатлыҡтарының өҫтөнлөгө, урындағы үҙидара^[123], күп партиялылыҡ, идеологик һәм сәйәси төрлөлөк, хоҡуҡ өҫтөнлөгө, милек формаларының төрлөлөгө, идара итеү һәм дәүләт ҡоролошо формаһы, дәүләт суверенитеты^[124]. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә^[125], йәмәғәт власы йөрөтөүселәрҙең асыҡ-хоҡуҡи яуаплылығы субсидиар характерҙа булырға һәм Уның нигеҙҙәре Рәсәй Конституцияһында нығытылырға тейеш; Рәсәй Федерацияһының конституцион ҡоролошо нигеҙҙәрен яҡлауҙың хоҡуҡи механизмын эшшекле эшкәртеү һәм камиллаштырыу талап ителә^[126].

Рәсәй — федератив ҡоролошло булған дәүләт. Рәсәй Федерацияһы составында 89 тиң хоҡуҡлы федерация субъекты, шул иҫәптән 24 республика, 9 край, 48 өлкә, 3 федераль әһәмиәттәге ҡала, 1 автономиялы өлкә, 4 автономиялы округ (бынан тыш, 1 федераль территория бар).

Федерация субъекттарының дәүләт власы органдары системаһы федерация билдәләгән дөйөм принциптар менән билдәләнә. Һәр төбәктә закондар сығарыу (вәкәләтле) органы (закондар сығарыу йыйылышы, дума) һәм башҡарма органы (хөкүмәт) бар. Бөтә субъекттарҙа ла юғары вазифалы кеше (башлыҡ, губернатор) вазифаһы бар, улар 5 йылдан да артыҡ булмаған срокка һайлана һәм был вазифаны ике мөҙҙәттән артыҡ алмаштыра алмай.

Рәсәй Федерацияһы шулай уҡ 8 федераль округҡа бүленә, уларҙың һәр береһендә Рәсәй президентының тулы хоҡуҡлы вәкиле эшләй.

Федерация субъекттарының үҙ административ-территориаль ҡоролошо бар. Ҡағиҙә булараҡ, федерация субъекты составындағы төп административ-территориаль берәмектәр булып өлкә (республика, край, округ) әһәмиәтендәге райондар һәм ҡалалар тора.

Дәүләт башлығы — Рәсәй Федерацияһы Президенты, әлеге ваҡытта — Владимир Путин. Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте Рәйесе (хәҙерге ваҡытта Михаил Мишустин) конституция буйынса президент вафат булған йәки отставкаға киткән осраҡта президент вазифаһын биләй.

Президент алты йылға дөйөм туранан-тура һайлауҙарҙа йәшерен тауыш биреү юлы менән һайлана, бер үк кеше президент вазифаһын ике сроктан артыҡ биләй алмай. Президент вәкәләттәренең алты йыллыҡ срогын күҙ уңында тотҡан конституцион нормалар 2008 йылда индерелә^[127], быға тиклем дәүләт башлығы дүрт йылға бер тапҡыр һайлана.

Президент бер нисә мөһим вәкәләткә эйә: илдең тышҡы сәйәсәте менән етәкселек итә, Ҡораллы көстәрҙең Юғары баш командующийы булып тора, Дәүләт думаһы ризалығы менән Хөкүмәт рәйесен тәғәйенләй, хөкүмәттең отставкаға китеүе тураһында ҡарар ҡабул итә. Хөкүмәт рәйесе тәҡдиме буйынса Хөкүмәт рәйесе урынбаҫарҙарын һәм федераль министрҙарҙы вазифаға тәғәйенләй, шулай уҡ уларҙы вазифаһынан бушата. Президент Именлек советын етәкләй, Ҡораллы Көстәр командованиеһын тәғәйенләй һәм вазифаһынан бушата. Дәүләт думаһына Үҙәк банк рәйесе вазифаһына кандидатуралар тәҡдим итеү хоҡуғына эйә (хөкүмәт составына инмәгән). Агрессия йәки агрессия менән туранан-тура янаған осраҡта президент илдең бөтә территорияһында йәки айырым территорияларҙа хәрби хәл иғлан итергә хоҡуҡлы, әммә шул уҡ ваҡытта үҙенең ҡарары тураһында Федераль йыйылышҡа кисекмәҫтән хәбәр итергә бурыслы. Рәсәй территорияһында мотлаҡ үтәлергә тейешле указдар сығарыу хоҡуғына эйә (указдар федераль закондарға ҡаршы килмәҫкә тейеш). Шулай уҡ башҡа бер нисә вәкәләткә эйә.

Президент Дәүләт думаһы тарафынан дәүләткә хыянат итеүҙә йәки башҡа ауыр енәйәт ҡылыуҙа ғәйепләнеп һәм Юғары һәм Конституцион судтарҙың ыңғай һығымталары булған осраҡта Федерация Советы тарафынан вазифаһынан бушатылырға мөмкин.

Конституцияға ярашлы, закондар сығарыу власын Федераль йыйылыш — ике палатанан торған парламент тормошҡа ашыра: Федерация Советы Һәм Дәүләт думаһы, фәнни әҙәбиәттә был палаталар ярашлы рәүештә өҫкө һәм аҫҡы тип атала. Федерация Советына федерацияның һәр субъектынан икешәр вәкил һәм президент тәғәйенләгән вәкилдәр инә, уларҙың һаны 30-ҙан артмай (уларҙың етеһенән артыҡ түгеле ғүмерлеккә тәғәйенләнә ала). Шулай уҡ Федерация советына Рәсәйҙең элекке президенттары ла инә ала^[128]. 1993 йылда Федерация Советы ағзалары халыҡ тарафынан һайлана, 1995 йылда уларҙың урынын туранан — тура губернаторҙар (президенттар) һәм төбәк закондар сығарыу йыйылыштары спикерҙары, ә 2000 йылдан алып федерация субъекттарының башҡарма һәм закондар сығарыу власы органдарының тәғәйенләнгән һәм һайланған вәкилдәре биләй. Дәүләт думаһы 450 депутаттан тора: 225 депутат бер мандатлы һайлау округтары буйынса (бер округ — бер депутат), ә ҡалған 225 депутат — федераль һайлау округы буйынса кандидаттарҙың федераль исемлеге өсөн бирелгән һайлаусыларҙың тауыштары һанына пропорциональ рәүештә һайлана.

Дәүләт власының юғары башҡарма органы — Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте. Ул Рәсәй Федерацияһы президентына отчетлы һәм Дәүләт думаһы контроле аҫтында. Хөкүмәткә Рәйес, Хөкүмәт рәйесе урынбаҫарҙары (бер нисә министрлыҡ һәм ведомство буйынса кураторлыҡ итә), федераль министрҙар (министрлыҡтарға һәм төрлө дәүләт программаларына етәкселек итә йә махсус йөкләмәләр үтәй) һәм министр вазифаһы булмаған, әммә рәсми рәүештә статусы буйынса министрҙарға тиңләштерелгән ведомство башлыҡтары инә. Хөкүмәттең һан составы һәм структураһы ҡануниәт тарафынан регламентланмаған һәм президент тарафынан билдәләнә.

Суд власын тик судтар ғына тормошҡа ашыра: Конституция суды, Юғары суд етәкселегендәге дөйөм юрисдикция судтары һәм шулай уҡ Юғары суд етәкселегендәге арбитраж судтары. Рәсәй Федерацияһының ҡайһы бер субъекттарында конституцион (устав) судтар эшләй. Федерация субъекттарының суд системаһына шулай уҡ мировой судьялар инә.

Дәүләт органдары һәм вазифалы кешеләр эшмәкәрлегендә кеше хоҡуҡтары һәм азатлыҡтарының үтәлешен контролдә тотоуҙы Рәсәй Федерацияһында кеше хоҡуҡтары буйынса вәкил (омбудсмен) тормошҡа ашырырға тейеш. Был институт Рәсәй практикаһында тәүге тапҡыр 1993 йылғы Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы менән индерелә (103-сө статьяның 1-се өлөшөнөң е пункты), ул кеше хоҡуҡтары буйынса вәкилдең Дәүләт думаһы тарафынан тәғәйенләнеүен һәм федераль конституцион законға ярашлы эш итеүен билдәләй. Кеше хоҡуҡтары буйынса вәкил үҙ эшмәкәрлеген тормошҡа ашырғанда ниндәй ҙә булһа дәүләт органдарынан һәм вазифалы кешеләрҙән бойондороҡһоҙ һәм отчетһыҙ.

2020 йылдың 6 июленә 44 партия теркәлгән, шуларҙың алтыһы ғына Дәүләт думаһында урындар алған:

• «Берҙәм Рәсәй» партияһы, 2001 йылда «Берҙәмлек» һәм «Ватан» Бөтә Рәсәй сәйәси хәрәкәттәрен берләштереү һөҙөмтәһендә ойошторола. Либераль консерватизм позицияһында тора. Партия ағзаларының һаны 2 млн кеше (2012 йыл). 2016 йылда Дәүләт думаһына һайлауҙарҙа 343 урын ала, өҫтөнлөклө партия статусын һаҡлап ҡала. Партия рәйесе Д. А. Медведев.
• Рәсәй Федерацияһының коммунистар партияһы (КПРФ), 1993 йылда тергеҙелгән РСФСР Компартияһы булараҡ нигеҙ һалына. Үҙен КПСС-тың туранан-тура вариҫы итеп күрһәтә. Партия ағзаларының 156 мең кеше (2012 йыл). 2016 йылда һайлауҙарҙа 42 урын ала. Партияның Үҙәк Комитет рәйесе Г. А. Зюганов.
• ЛДПР (Рәсәйҙең Либераль-демократик партияһы), 1992 йылда нигеҙ һалына. Милләтселек, патриотизм идеяларын һәм ҡатнаш иҡтисад теорияһын яҡлай. Партия ағзаларының 247 мең кеше (2016 йыл). 2016 йылда һайлауҙарҙа 39 урын ала. Партия рәйесе Э. Слуцкий.
• «Ғәҙел Рәсәй» партияһы (эсерҙар), 2006 йылда нигеҙ һалына. Социалистик интернационалға инә. Социал-демократия позицияһында тора. Партияның һаны 160 мең кеше (2016 йыл). 2016 йылда һайлауҙарҙа 23 урын ала. Партия рәйесе С. М. Миронов.
• «Родина» партияһы, 2004 йылда нигеҙ һалына. Һул милләтселек идеологияһын тота. Партия ағзаларының һаны 135 мең кеше (2004 йыл). 2016 йылда һайлауҙарҙа бер урын ала. Партия рәйесе А. А. Журавлёв.
• «Гражданская платформа» партияһы, 2012 йылда нигеҙ һалына. Консерватизм һәм иҡтисади либерализм идеологияһын тота. Партия ағзаларының һаны 26 мең кеше (2014 йыл). 2016 йылда һайлауҙарҙа бер урын ала. Партияның Федераль сәйәси комитеты рәйесе Р. Г. Шәйхетдинов.

Халыҡ-ара мөнәсәбәттәрҙә Рәсәй СССР-ҙы дауам итеүсе дәүләт сифатында сығыш яһай^[129][130].

Рәсәй — халыҡ-ара аралашыуҙа төп ҡатнашыусы, БМО Именлек Советының биш даими ағзаһының һәм Ҙур егерме (G20) вәкилдәренең береһе. Рәсәйгә халыҡ-ара тыныслыҡ һәм хәүефһеҙлекте һаҡлау өсөн айырым яуаплылыҡ һалына. 1996 йылдан 2022 йылға тиклем ил Европа Советы ағзаһы була, ә 1997—2014 йылдарҙа шулай уҡ Ҙур һигеҙ (G8) иҡтисади яҡтан үҫешкән дәүләттәрҙең рәсми булмаған берләшмәһенә инә. Байтаҡ башҡа халыҡ-ара ойошмаларҙың ағзаһы булып тора, улар араһында Элекке СССР киңлегендә башлыса Рәсәйҙең төп роле аҫтында булдырылғандары айырым урын биләй: БДБ, ОДКБ, ШОС. Рәсәй Белоруссия менән бергә Союз дәүләтен тәшкил итә.

2014 йылда Белоруссия һәм Ҡаҙағстан менән берлектә Евразия иҡтисади союзы (ЕАЭС) ЕврАзЭС Таможня союзы базаһында ойошторолған Халыҡ-ара интеграцион иҡтисади берләшмә (союз) ойоштороусы илдәрҙең береһе була. ЕАЭС 2015 йылдың 1 ғинуарынан эшләй.

Рәсәйҙең тышҡы сәйәсәтен ил президенты билдәләй һәм Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы тормошҡа ашыра. Рәсәй БМО-ның 188 ағза-дәүләте, ике өлөшләтә танылған һәм БМО-ның өс күҙәтеүсеһе менән дипломатик мөнәсәбәттәрҙә тора; 144 илдә дипломатик вәкиллектәре бар. Рәсәйҙең Грузия (2008 йылдан), Украина (2022 йылдан), Микронезия (2022 йылдан), Бутан, Соломон Утрауҙары менән дипломатик мөнәсәбәттәре юҡ.

Рәсәйҙең сит ил паспорты менән визаһыҙ донъяның 70-тән ашыу дәүләтенә барырға мөмкин, 32 дәүләттең визаһын автоматик рәүештә алырға була. Башҡа дәүләттәргә, шул иҫәптән Европа берлеге илдәренә, АҠШ-ҡа, Канадаға, Бөйөк Британияға, Ҡытайға, Японияға һәм башҡа илдәргә визаны алдан алыу мотлаҡ. Донъя дәүләттәре менән виза режимын Рәсәй үҙ-ара килешеп урынлаштыра^[131].

Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәре (РФ Ҡораллы Көстәре) — Рәсәй Федерацияһы оборонаһының нигеҙен тәшкил иткән дәүләт хәрби ойошмаһы. 1996 йылдың 31 майындағы № 61-ФЗ Оборона тураһында федераль законға ярашлы, Ҡораллы Көстәр Рәсәй Федерацияһына ҡаршы йүнәлтелгән агрессияны кире ҡағыу, Рәсәй Федерацияһы территорияһының бөтөнлөгөн һәм тейелгеһеҙлеген ҡораллы яҡлау, шулай уҡ Рәсәй Федерацияһының федераль закондарына һәм халыҡ-ара килешеүҙәренә ярашлы бурыстарҙы үтәү өсөн тәғәйенләнгән.

Ҡораллы Көстәрҙең юғары баш командующийы — Рәсәй Федерацияһы президенты^[132]. Оборона министрлығы мәғлүмәттәре буйынса, 2023 йылдың декабренә Рәсәй Ҡораллы көстәренең һаны 1,32 миллион кеше тәшкил итә (донъяла 4-се урын)^[133].

Рәсәй Ҡораллы Көстәре ғәскәрҙәрҙең өс төрөнә бүленә: ҡоро ер ғәскәрҙәре, һауа-космос көстәре, хәрби-диңгеҙ флоты, шулай уҡ ике үҙаллы ғәскәр төрө: стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәре һәм һауа-десант ғәскәрҙәре. Бынан тыш, уларға матди-техник тәьминәт частары (МТО) һәм ғәскәрҙәр, хәрби формированиелар һәм хәрби хеҙмәт ҡаралған органдар инә, улар Ҡораллы Көстәр ғәскәрҙәренең төрҙәренә һәм үҙ аллы ғәскәр төрҙәренә ҡарамай:

• Рәсәй Федерацияһы милли гвардияһы ғәскәрҙәренең федераль хеҙмәте;
• Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының граждандар оборонаһы ғәскәрҙәре;
• Рәсәй Федерацияһының тышҡы разведка хеҙмәте;
• Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте (ФСБ) органдары (шул иҫәптән ФСБ-ның сик буйы хеҙмәте);
• Рәсәй Федераль һаҡ хеҙмәте органдары (шул иҫәптән махсус элемтә һәм мәғлүмәт хеҙмәте).

Ҡораллы Көстәрҙе комплектлау ҡатнаш ысул менән тормошҡа ашырыла: граждандарҙы экстерриториаль принцип буйынса хәрби хеҙмәткә саҡырыу һәм Рәсәй Федерацияһы граждандарының һәм сит ил граждандарының үҙ ирке менән хәрби хеҙмәткә инеүе.

Граждандарҙы хәрби хеҙмәткә саҡырыу 1998 йылдың 28 мартындағы № 53-ФЗ федераль закон нигеҙендә тормошҡа ашырыла. 18 йәштән 27 йәшкә тиклемге ир-егеттәр хәрби хеҙмәткә саҡырыла. 2008 йылдың 1 ғинуарынан хеҙмәт итеү ваҡыты — 12 ай.

1992—2022 йылдарҙа контракт буйынса хәрби хеҙмәткә 18 йәштән 40 йәшкә тиклемге Рәсәй Федерацияһы граждандары һәм 18 йәштән 30 йәшкә тиклемге сит ил граждандары ҡабул ителә. Контракт ваҡыты өс, биш йә ун йыл. 2022 йылда Рәсәйҙә хәрби хеҙмәткә беренсе контракт өсөн йәш сиктәре үҙгәртелә, ул бөтә ир-егеттәр өсөн 18 йәштән 50 йәшкә тиклем билдәләнә^[134]. 2023 йылдың 24 июнендә юғары офицерҙар өсөн контракт буйынса хеҙмәт итеү йәшен 70 йәшкә тиклем һәм башҡа хәрби званиелар өсөн 65 йәшкә тиклем арттырған закон көсөнә инә^[133].

2024 йылда дәүләт бюджетының ил оборонаһына сығымдары, РФ Финанс министрлығы мәғлүмәттәре буйынса, 10,8 триллион һум тәшкил итә, милли именлеккә һәм хоҡуҡ һаҡлау эшмәкәрлегенә 3,4 триллион. Дөйөм алғанда, дәүләтте яҡлауға ҡаҙнанан 14,2 трлн тотонола — был бюджет сығымдарының 38,6 проценты (36,6 трлн), йәки тулайым эске продукттың яҡынса 9 проценты^[135].

РФ ядро көстәренең ҡоро ер, диңгеҙ һәм авиация составтары бар һәм башҡа дәүләттәрҙең Рәсәйгә ҡаршы хәрби көстө ҡулланмауының төп гаранты булып тора. Хәрби доктринаға ярашлы, Рәсәй Федерацияһы, күпләп үлтереү ҡоралын ҡулланған агрессияға, шулай уҡ ғәҙәти ҡорал ҡулланылып дәүләттең йәшәүенә хәүеф янаған осраҡта, ядро ҡоралын ҡулланыу хоҡуғын үҙендә ҡалдыра^[136].

2017 йылдан алып Рәсәйҙә булған ядро боеголовкалары һаны 1400-ҙән 1600 берәмеккә тиклем (СНВ-III стандарттарына ярашлы) һаҡлана. Был күрһәткес буйынса Рәсәй АҠШ менән бер рәттән тора, ике ил дә был йәһәттән башҡа дәүләттәрҙән күпкә өҫтөнөрәк — ядро боеголовкалары һаны буйынса донъяла өсөнсө урында торған Ҡытайҙа 500-гә яҡын берәмек бар^[137].

2023 йыл йомғаҡтары буйынса Халыҡ-ара валюта фонды Рәсәйҙе тулайым эске продукттағы өлөшө (3,55 %) һәм һатып алыу һәләте паритеты буйынса донъяла 4-се урынға ҡуя. Халыҡ-ара валюта фонды рейтингында беренсе урындарҙы Ҡытай, АҠШ һәм Һиндостан биләй. Рәсәй беренсе тапҡыр Японияны уҙып китә^[138].

2022 йылда Рәсәй иҡтисады түбәнерәк баҫҡыста була, 5,33 триллион доллар тәшкил иткән һатып алыу һәләте паритеты (ППС) буйынса тулайым эске продукт күләме буйынса донъя илдәре араһында 5-се һәм Европа илдәре араһында 1-се урынды биләй^[139]. Ул саҡта илдең донъя иҡтисадына индергән өлөшө 3,24 % була^[140]. 2022 йылда Рәсәй йән башына ППС буйынса тулайым эске продукт йәһәтенән 58-се урынды биләй, БДБ илдәрен уҙып китә (2022, ВБ). Федераль дәүләт статистика хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, 2023 йылда Рәсәйҙең номиналь тулайым эске продукты 172,15 триллион һум тәшкил итә.

Рәсәй кеше потенциалы үҫешенең бик юғары кимәле булған илдәр төркөмөнә ҡарай, Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы һәм ЕАЭС ағзаһы булып тора. Expert Market компанияһының 2016 йылғы мәғлүмәттәренә ярашлы, Рәсәй хеҙмәт етештереүсәнлеге кимәле буйынса илдәр рейтингында донъяла 32-се урында тора, БДБ илдәрен уҙып китә^[141].

2021 йылда Рәсәй иҡтисады үҫеше 4,6 % тәшкил итә^[142]. Федераль бюджет 2021 йылда 514,8 миллиард һум профицит менән үтәлгән, был — тулайым эске продукттың 0,4 проценты^[143]. Халыҡ-ара валюта фонды мәғлүмәттәре буйынса, 2021 йылда Рәсәй ВВП-һы йән башына 30 431 АҠШ долларын тәшкил итә.

Рәсәйҙең эске тулайым продуктының тармаҡ структураһы (2020 йыл мәғлүмәттәре буйынса):

• эшкәртеү производстволары — 14,8 %;
• күмәртәләп һәм ваҡлап һатыу; автотранспорт сараларын һәм мотоциклдарҙы ремонтлау — 13,1 %;
• күсемһеҙ милек менән операциялар буйынса эшмәкәрлек — 10,5 %;
• файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу — 9,8 %;
• дәүләт идаралығы һәм хәрби именлекте тәьмин итеү; социаль тәьминәт — 8,3 %;
• транспортировка һәм һаҡлау — 6,5 %;
• төҙөлөш — 5,7 %;
• финанс һәм страховка эшмәкәрлеге — 4,9 %;
• профессиональ, фәнни һәм техник эшмәкәрлек — 4,5 %;
• ауыл хужалығы, урман хужалығы, һунарсылыҡ, балыҡ тотоу һәм балыҡ үрсетеү — 4,1 %;
• һаулыҡ һаҡлау һәм социаль хеҙмәттәр өлкәһендәге эшмәкәрлек — 3,9 %;
• белем алыу —3,4 %;
• мәғлүмәт һәм элемтә өлкәһендәге эшмәкәрлек — 2,8 %;
• электр энергияһы, газ һәм пар менән тәьмин итеү; һауаны кондициялау — 2,6 %;
• административ эшмәкәрлек һәм уға бәйле өҫтәмә хеҙмәттәр — 2,0 %;
• мәҙәниәт, спорт, ял һәм күңел асыуҙы ойоштороу өлкәһендәге эшмәкәрлек — 0,9 %;
• ҡунаҡханалар һәм йәмәғәт туҡланыуы предприятиелары эшмәкәрлеге — 0,7 %;
• башҡа хеҙмәттәр күрһәтеү — 0,6 %;
• һыу менән тәьмин итеү; һыуҙы ағыҙыу, ҡалдыҡтарҙы йыйыуҙы һәм утилләштереүҙе ойоштороу, бысраныуҙы бөтөрөү буйынса эшмәкәрлек — 0,5 %;
• йорт хужалыҡтарының эш биреүсе булараҡ эшмәкәрлеге; шәхси йорт хужалыҡтарының үҙ ҡулланыуы өсөн тауарҙар етештереү һәм хеҙмәттәр күрһәтеү буйынса дифференциацияланмаған эшмәкәрлеге — 0,4 %;

1999—2008 йылдарҙа тулайым эске продукттың (ВВП) үҫеше 93,8 %, сәнәғәттең — 79,1 %^[144], ауыл хужалығының — 39,7 % тәшкил итә. Һөҙөмтәлә 2008 йылда илдең тулайым эске продукты 1989 йылғы кимәлдән 107 процент тәшкил итә, сәнәғәт производствоһы — 85 процент (1990 йылда сәнәғәт производствоһы 1989 йыл менән сағыштырғанда 99,9 процент тәшкил итә, 1991—2004 йылдарҙа тағы ла 30 процентҡа кәмей, 2005—2007 йылдарҙа 21,3 процентҡа арта), ауыл хужалығы производствоһы — 83,6 процент.

2010—2011 йылдарҙа Рәсәйҙең тулайым эске продукты үҫеше 8,7 % тәшкил итә. 2011 йыл йомғаҡтары буйынса, Рәсәйҙә инвестициялар алдағы 20 йыл эсендә рекордлы кимәлгә — йылына 370 миллиард долларға етә. Шулай итеп, көн һайын Рәсәй иҡтисадына 1 миллиард долларҙан ашыу инвестиция һалына. 1991 йылдан башлап 20 йыл эсендә Рәсәй иҡтисадына 2,5 триллион долларҙан ашыу инвестиция йүнәлтелгән^[145].

Аҡса берәмеге — Рәсәй һумы, уның 2021 йылдағы уртаса курсы — 1 АҠШ долларына — 73,66 һум. Аҡса алмаштырыу берәмеге бер тин, йөҙҙән бер һум. Аҡса эмиссияһын илдең үҙәк банкы — Рәсәй Банкы тормошҡа ашыра. Эшһеҙлек кимәле — 3,2 % (2023 йыл мәғлүмәттәре), халыҡ мәшғүллеге кимәле — 60,1 % (2023 йыл мәғлүмәттәре)^[146]. 2021 йыл йомғаҡтары буйынса Рәсәйҙә хеҙмәткәрҙең уртаса эш хаҡы айына 57 244 һум тәшкил итә^[147].

Рәсәйҙең иң ҙур эш биреүсеһе булып 2019 йылда 711 меңгә яҡын хеҙмәткәре булған «Рәсәй тимер юлдары» компанияһы таныла^[148]. Монополияға ҡарамаған компаниялар араһында иң ҙур эш биреүсе — Ростех, уның 450 мең хеҙмәткәре бар (2020^[149])). Шәхси компаниялар араһында иң ҙур эш биреүсе — 340 мең хеҙмәткәре менән X5 Group (2020).

2022 йылда Рәсәйҙә, Росстат мәғлүмәттәре буйынса, 102,7 млн квадрат метр торлаҡ файҙаланыуға тапшырылған. Был — Рәсәй статистикаһы тарихында, совет осорон да иҫәпләгәндә, абсолют рекорд^[150].

Төп мәҡәлә: Рәсәйҙе иҡтисади районлаштырыу Рәсәй 12 эре иҡтисади районға бүленгән: Төньяҡ-Көнбайыш, Төньяҡ, Үҙәк, Волга-Вятка, Үҙәк-Ҡара Тупраҡлы, Волга буйы, Төньяҡ Кавказ, Урал, Көнбайыш Себер, Көнсығыш Себер, Алыҫ Көнсығыш һәм Калининград.

Төп нефть һәм газ сығарыу Көнбайыш һәм Көнсығыш Себерҙә алып барыла; Гидроэлектростанциялар, төҫлө металлургия һәм урман сәнәғәте — Көнсығыш Себерҙә. Алыҫ Көнсығыш алтын һәм алмаз сығарыу, балыҡ тотоу һәм диңгеҙ продукттары табыу менән айырылып тора. Төньяҡ районда төп тармаҡтарға күмер, нефть, газ, апатит, никель һәм башҡа металдар сығарыу, шулай уҡ урман әҙерләү һәм балыҡ тотоу инә. Төньяҡ-Көнбайыш, Үҙәк, Волга-Вятка, Урал һәм Волга буйы райондары үҫешкән машиналар эшләү, химия, еңел, аҙыҡ-түлек сәнәғәте, энергетика һәм хеҙмәтләндереү өлкәһе менән айырылып тора. Үҙәк-Ҡара Тупраҡлы райондың һәм Төньяҡ Кавказдың ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте үҫешкән. Калининград өлкәһе үҫешкән хеҙмәтләндереү, балыҡсылыҡ һәм туризм тармаҡтарына эйә.

2014 йылда сәнәғәт производствоһының тулайым эске продукт структураһындағы өлөшө 36,3 процент тәшкил итә.

Сәнәғәттәге мәшғүлдәр һаны — эшкә һәләтле халыҡтың 27,8 проценты. Рәсәй эшкәртеү сәнәғәтендә тулайым өҫтәлгән ҡиммәт күләме 2007 йылда 196 миллиард АҠШ долларын тәшкил итә. Был күрһәткес буйынса Рәсәй донъяла 9-сы урында тора. 2011 йылға ВДС 252 миллиард долларға тиклем арта. Рәсәй сәнәғәтендә эшкәртеүсе производстволар өлөшө — 66 процент (2007 йыл мәғлүмәттәре буйынса).

2000 йылдарҙа Рәсәй эшкәртеү сәнәғәтендә тотороҡло үҫеш бара, ул 2008—2009 йылдарҙағы донъя иҡтисади көрсөгө осоронда ғына өҙөлә. 1999 йылдан 2011 йылға тиклем Рәсәйҙә эшкәртеү производстволары индексы 82 процентҡа артҡан, шул иҫәптән аҙыҡ-түлек сәнәғәте — 80 %, машиналар һәм ҡорамалдар етештереү — 74 %, электр ҡорамалдары, электрон һәм оптик ҡорамалдар етештереү — 231 %, транспорт саралары һәм ҡорамалдар етештереү — 29 %, металлургия — 67 %, химия сәнәғәте — 62 процентҡа. Уртаса донъя кимәленән алдараҡ үҫеш темптары арҡаһында Рәсәй эшкәртеү сәнәғәтенең донъяның өҫтәлгән ҡиммәтендәге үҙ өлөшөн 2002 йылда 0,9 проценттан 2010 йылда 2,1 процентҡа тиклем арттыра. Һуңғы йылдарҙа Рәсәй эшкәртеү сәнәғәтендә ВДС күләме буйынса Испания, Канада, Мексика, Индонезия кеүек илдәрҙе уҙып китә (был илдәр 2002 йылда Рәсәйҙән алда була).

Сығарыу күләме буйынса Рәсәйҙең эшкәртеү сәнәғәте структураһы (2009 йыл мәғлүмәттәре):

• аҙыҡ-түлек сәнәғәте — 19,3 %;
• машиналар эшләү — 19,1 %;
• кокс һәм нефть продукттары етештереү — 18,5 %;
• металлургия — 16,7 %;
• химия производствоһы, резина һәм пластмасса изделиелар етештереү — 10,0 %;
• ағас эшкәртеү һәм ағас изделиелар етештереү, целлюлоза-ҡағыҙ етештереү; нәшриәт һәм полиграфия эшмәкәрлеге — 5,0 %;
• башҡа металл булмаған минераль продукттар етештереү — 4,8 %;
• еңел сәнәғәт — 1,3 %.

Рәсәй сәнәғәтенең бөтә тармаҡтары араһында 1991 йылға ҡарата иң көслөләре булып электр ҡорамалдары, электрон һәм оптик ҡорамалдар етештереү, химия производствоһы, эшкәртеү производстволары һәм башҡа производстволар, яғыулыҡ-энергетика файҙалы ҡаҙылмаларын сығарыу; целлюлоза-ҡағыҙ производствоһы (Рәсәйҙең урман ресурстары — донъяла иң эреләре); нәшриәт һәм полиграфия эшмәкәрлеге; металлургия производствоһы һәм әҙер металл изделиелар производствоһы; оборона сәнәғәте; электр энергияһы, газ һәм һыу етештереү һәм бүлеү тора (2006 йылға тиклемге мәғлүмәттәр буйынса).

Бөтә ауыл хужалығы етештереүселәренең ауыл хужалығы продукцияһын етештереү күләме 2015 йылдың ноябрендә ғәмәлдәге хаҡтарҙа 471,2 миллиард һум тәшкил итә, 2015 йылдың ғинуар—ноябрендә — 4740,5 миллиард һум.

Рәсәйҙең ауыл хужалығында, һунарсылыҡта һәм урман хужалығында тулайым өҫтәлгән ҡиммәт күләме — 1,53 трлн һум (2009 йыл). Росстат мәғлүмәттәре буйынса, 2007 йылда Рәсәй ауыл хужалығының дөйөм тулайым продукты 2099,6 млрд һум тәшкил итә, шуларҙың 1174,9 млрд һумы үҫемлекселеккә (игенселеккә) (55,96 %), ә малсылыҡҡа 924,7 млрд һумы (44,04 %) тура килә. Етештереүселәр категорияһы буйынса иң күп продукцияны шәхси ярҙамсы хужалыҡтар биргән (48,75 % йәки 1023,6 млрд һумға); икенсе урында 43,76 % йәки 918,7 млрд һум биргән ауыл хужалығы ойошмалары; иң аҙын фермер хужалыҡтары етештергән 7,49 % йәки 157,3 млрд һумға.

Донъяның бөтә һөрөнтө ерҙәренең 10 проценты Рәсәйҙә урынлашҡан. Уларҙың 4/5-тән ашыуы Үҙәк Волга буйына, Төньяҡ Кавказға, Уралға һәм Көнбайыш Себергә тура килә. Төп ауыл хужалығы культуралары: иген, шәкәр сөгөлдөрө, көнбағыш, картуф, етен.

Рәсәй — иген экспортында донъя лидеры булып танылған^[151]. Рәсәй бойҙайын ҡулланыусылар даирәһе Европа, Азия, Африка һәм Көньяҡ Американың 84 иленә тиклем артҡан.

Рәсәйҙә ит-һөт һәм ит-йөн малсылығы үҫешкән. 2000—2008 йылдарҙа Рәсәйҙә йыл һайын ит етештереү күләменең даими үҫеше күҙәтелә. 2008 йылда ул 2,9 млн тонна етештерелгән, был 1999 йылғы күрһәткестән 2,6 тапҡырға күберәк. 2002 йылдан 2008 йылға тиклем Рәсәйҙә тауыҡ ите етештереү өс тапҡырға артҡан һәм йылына 2 миллион тоннаға еткән.

2006 һәм 2016 йылдарҙа ауыл хужалығы иҫәбен алыуҙар үтә.

Хеҙмәтләндереү өлкәһе Рәсәй иҡтисадында (совет осорон да индереп) ҙур урын биләмәй, әммә 1990 йылдарҙан уның интенсив үҫеше башлана. 2015 йылға Хеҙмәтләндереү өлкәһенең тулайым эске продукттағы өлөшө 59,7 процент тәшкил итә, ул эшкә һәләтле халыҡтың яртыһынан ашыуын (63 процент) мәшғүллек менән тәьмин итә.

Рәсәйҙең кредит-финанс системаһы, 1998—1999 йылдарҙағы көрсөк барышында ауыр тетрәнеүҙәр кисергәндән һуң, 2000 йылдарҙың беренсе яртыһында тотороҡлана. 2005 йылда Рәсәй Федерацияһының Үҙәк банкы илдә ғәмәлдәге шәхси банк учреждениеларының һанын кәметеүгә йүнәлтелгән оҙайлы сроклы программа эшләй башлай, шул иҫәптән уларҙың иң бәләкәйҙәрен берләштереү һәм бәләкәйҙәрҙең эреләре тарафынан йотолоуы иҫәбенә.

2024 йыл башында Рәсәйҙең банк системаһы активтары 167,9 триллион һум тәшкил итә^[152]. Рәсәйҙең Халыҡ-ара резервтары 2017 йылдың 1 майына 401 миллиард доллар тәшкил итә (донъяла 7-се урын)^[153]. 2015 йылдың 1 мартына Рәсәйҙең тышҡы дәүләт бурысы 54 миллиард доллар тәшкил итә. Был илдең тулайым эске продуктының 3 процентына ғына тиң, был — донъяла иң түбән күрһәткестәрҙең береһе.

Һумдың валюта курсының халыҡ-ара нефть хаҡтарына бәйлелеген кәметергә тырышыу буйынса саралар күрелә.

Росстат мәғлүмәттәре буйынса, 2011 йыл аҙағына Рәсәй иҡтисадында тупланған сит ил инвестицияларының дөйөм күләме 347 миллиард доллар тәшкил итә. «ЦРУ-ның бөтә донъя факттар китабы» мәғлүмәттәре буйынса, 2014 йылдың 31 декабренә Рәсәйҙә тупланған сит ил инвестициялары күләме 606 миллиард долларға тиң була (донъяла 16-сы урын).

Петергоф һарай-парк ансамбле — Санкт-Петербургта популяр туристик урын 2017 йылда эске туризм 55 миллион сәйәхәт тәшкил итә. 10 лидер төбәк араһында: Мәскәү өлкәһе, Мәскәү, Приморье крайы, Санкт-Петербург, Татарстан Республикаһы, Краснодар һәм Алтай крайы, Калининград, Волгоград һәм Калуга өлкәләре.

2017 йылда Рәсәйҙә шифахана-курорт хеҙмәттәрен ҡулланыусылар һаны 9,5 процентҡа йәки 5,59 миллион кешегә тиклем кәмей. Шул уҡ ваҡытта 2014—2015 йылдарҙа халыҡтың реаль килеме кәмеүе һәм сит ил путевкаларының ҡиммәтләнеүе арҡаһында ҡулланыусыларҙың Ҡырым, Краснодар, Ставрополь һәм Алтай крайы территорияһындағы Рәсәй шифаханалары менән ҡыҙыҡһыныуы арта.

2018 йылда Сочиҙағы Рәсәй инвестиция форумында Рәсәй хөкүмәте вице-премьеры Ольга Голодец белдереүенсә, Рәсәй буйлап 60 миллион кеше сәйәхәт иткән, был 2017 йыл менән сағыштырғанда 15 процентҡа күберәк.

Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең сик буйы хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, 2019 йылдың беренсе кварталында Рәсәйгә килгән сит ил кешеләренең күбеһе элекке Советтар Союзы республикаларынан булған. Украина халҡы Рәсәйгә башҡа сит ил кешеләренән йышыраҡ килә (1,7 миллион кеше, былтырғы беренсе квартал күрһәткестәренә ҡарата минус 10,4 процент). Ҡаҙағстандан — 870 мең (үҫеш 2,5 %), Үзбәкстандан — 635 мең (үҫеш 15 %), Тажикстандан 689 мең (үҫеш 24,3 %) кеше килгән. Ҡытай 342 мең күрһәткесе менән Рәсәйгә иң күп граждандары ингән биш ил исемлегенә инә^[154].

2019 йыл мәғлүмәттәре буйынса, сит ил туристарының төп ағымы түбәндәге илдәр иҫәбенә формалаша: Ҡытай, Көньяҡ Корея, Израиль, Германия, Франция, Италия, Таиланд, Төркиә, АҠШ һәм Япония^[154]. 2020 йылдарҙа Рәсәйҙә туристик тармаҡ илдең тулайым эске продуктына ҡарағанда 37 процентҡа тиҙерәк үҫә. Мәҫәлән, 2022 йылдан 2023 йылға тиклем туристар һаны 187 меңдән 600 меңгә тиклем арта. 2023 йылда шулай уҡ 75 миллион кешегә еткән эске туризмдың үҫеше күҙәтелә (ҡунаҡханаларҙа, пансионаттарҙа, ял йорттарында урынлашыуҙар һаны буйынса). 2024 йылдың 28 мартында Рәсәй Президенты Владимир Путин эске туризмдың эске тулайым продуктҡа индергән өлөшөн 2034 йылға 5 процентҡа тиклем арттырыу бурысын ҡуя^[155].

Ил халҡының яҡынса 99 проценты электр энергияһы менән тәьмин ителгән. Милли ихтыяж тулыһынса тиерлек Рәсәйҙең үҙ ҡеүәте иҫәбенә ҡәнәғәтләндерелә, етештерелгән электр энергияһының ҙур булмаған өлөшө экспортҡа китә^[156].

Электр энергияһы етештереү күләме буйынса Рәсәй донъяла 3-сө урында тора. Уның күп өлөшө — 67,8 проценты йылылыҡ электр станцияларында, шул иҫәптән 44,9 % күмер, 26,5 % нефть һәм 15,8 % тәбиғи газ менән етештерелә. Производствоның 20,35 проценты гидроэлектростанциялар, 11,8 проценты — атом станциялары өлөшөнә тура килә. Етештерелгән электр энергияһының яҡынса 0,03 процентын ҡояш энергетикаһы бирә һәм 0,01 проценттан кәмерәге ел электр станцияларына тура килә.

2025 йылдың октябренә ҡарата Рәсәй донъя энергия ресурстары баҙарының 17 процентын тәьмин итә^[157]

2016 йылда тышҡы сауҙа күләме ыңғай сальдо 94,2 миллиард доллар булған шарттарҙа 424,4 миллиард АҠШ доллары тәшкил итә. Экспорт күләме 259,3 млрд долл., импорт 165,1 млрд доллар (донъяла 19-сы һәм 24-се урындар). Экспорттың төп статьялары булып нефть һәм нефть продукттары, тәбиғи газ, металдар, ағас һәм ағас продукттары, химикаттар, граждандар һәм хәрби сәнәғәт продукцияһының киң спектры тора. Башлыса техника, транспорт саралары, фармацевтика продукцияһы, пластмасса, металл ярымфабрикаттар, ит, емеш-еләк һәм сәтләүек, оптик һәм медицина ҡоралдары, тимер, ҡорос импортлана.

2015 йылға ҡарата Рәсәй экспортының төп ҡулланыусылары — Нидерланд (дөйөм күләмдең 11,9 проценты), Ҡытай (8,3 проценты), Германия (7,4 проценты), Италия (6,5 проценты), Төркиә (5,6 проценты). Импорттың күп өлөшө Ҡытайҙан (19,2 процент), Германиянан (11,2 процент), АҠШ-тан (6,4 процент), Белоруссиянан (4,8 Процент), Италиянан (4,6 процент) килә.

2016 йылда Рәсәй иҡтисадында тура сит ил инвестициялары күләме яҡынса 348 миллиард доллар тәшкил итә. (Донъяла 20-се урын). Рәсәй инвесторҙары сит илдәрҙә яҡынса 359,3 миллиард доллар урынлаштырған. (Донъяла 19-сы урын).

Бөтә донъя банкының 2015 йылғы тикшеренеүҙәренә ярашлы, бизнес алып барыу еңеллеге рейтингында Рәсәй 62-се урынды биләй, шул уҡ ваҡытта 2014 йылда ул 92-се урынды биләгән, 2019 йылда 28-се позицияға күтәрелгән.

Рәсәй иҡтисады энергия ресурстарына хаҡтарға ныҡ бәйле тигән мәғлүмәт бар^[158]. Ҡайһы бер эксперттар фекеренсә, Рәсәй «голланд ауырыуы» менән ауырый, йәғни иҡтисад бер-ике төр сеймал экспортына ныҡ бәйле^[159]. Ҡайһы бер эксперттар, тәбиғәт ресурстарының ҙур запастары производствоны модернизациялауға ҡамасаулай, был «ресурстар ҡарғышы»на әйләнә, тип фаразлай. Әммә 2003 йылда «Эксперт» журналы Рәсәй иҡтисади үҫешенең нефть хаҡтары менән бик көслө бәйләнеше яңылышлыҡ тип яҙа. Журнал МВФ иҫәпләүҙәрен килтерә, уға ярашлы нефть хаҡтарының өлөшө — Рәсәй үҫешенең 40 процентынан артмай, ҡалған 60 проценты — эске баҙар үҫеше һөҙөмтәһе[^[160]. Иҡтисади үҫеш министрлығы баһаһы буйынса, 2007 йылда нефть хаҡтарының Рәсәй эске тулайым продукты үҫешенә индергән өлөшө 8,1 процентың 1,4 процентын тәшкил итә. 2020 йылдарҙа РФ бюджетының килем статьяһында нефть-газ килемдәренең кәмеүе һәм Ватан баҙарының башҡа өлкәләренән килемдәрҙең артыуы күҙәтелә. Мәҫәлән, 2023 йылда нефть-газ килемдәренең дөйөм кәмеүе 2022 йыл менән сағыштырғанда 23,9 процент тәшкил итә (был сектор компанияларынан бөтәһе 8,822 триллион һумға һалымдар килә), нефть-газ булмаған керемдәр 25 процентҡа арта (бөтәһе 20,3 триллион һум килә)^[161].

Рәсәйҙең транспорт системаһы ҙур ил өсөн етерлек кимәлдә үҫешмәгән транспорт селтәре менән характерлана, әммә ул донъяла иң киң транспорт селтәренең береһе булып тора, үҙ эсенә 124 мең километрҙан ашыу тимер юл, 1 миллион километр автомобиль юлы, 230 мең километр магистраль үткәргес торбалар, 100 мең километр йылға суднолар йөрөү юлдарын ала. Ҙур арауыҡтар һәм үҙгәреүсән климат Рәсәй өсөн бөтә һауа шарттарында ер өҫтө транспортының тимер юл һәм торба үткәргес транспортының беренсе сиратта әһәмиәтен билдәләй. Уларға йөк ташыуҙың төп күләме тура килә. Ҡыҫҡа навигация осоро арҡаһында Рәсәйҙә һыу транспорты күпкә кәмерәк роль уйнай.

2010 йылда транспорттың йөк әйләнеше 4,75 трлн тонна-км тәшкил итә, шуларҙың 42 проценты — тимер юл транспортына, 50 проценты — торба үткәргес транспортына, 4,1 проценты — автомобиль транспортына, 2,1 проценты — диңгеҙ транспортына, 1,1 проценты — эске һыу транспортына, 0,1 проценты — һауа транспортына тура килә. 2010 йылда дөйөм ҡулланылыштағы транспорттың пассажирҙар әйләнеше 484 миллиард пассажир-километр тәшкил итә, шуларҙың 30 проценты һауа транспортына тура килә, автобус — 29 проценты, тимер юл — 29 проценты, метрополитен — 9 проценты. Һуңғы йылдарҙа пассажирҙар әйләнешендә һауа транспорты өлөшөнөң артыуы (2000 йыл менән сағыштырғанда 3 тапҡырға тиерлек) һәм тимер юл транспорты өлөшөнөң кәмеүе тотороҡло тенденция булып тора.

Рәсәйҙең үҫешкән телекоммуникация селтәре бар, ул стационар һәм мобиль элемтәне, интернет-провайдерҙар селтәрен үҙ эсенә ала. Халыҡ-ара электр элемтәһе союзы төҙөгән мәғлүмәт-коммуникация технологияларын үҫтереү рейтингында Рәсәй БДБ илдәренән алда донъяла 38-се урында тора^[162]. Электрон хөкүмәттең үҫеш кимәле буйынса Рәсәй донъяла 27-се урында^[163].

Рәсәйҙә тимер юл транспорты XIX быуат уртаһында әүҙем үҫешә башлай. Беренсе ҙур тимер юл магистрале Санкт-Петербург—Мәскәү 1851 йылда сафҡа инә. Рәсәйҙә донъялағы иң оҙон тимер юлы — Транссебер магистрале төҙөлгән^[164].

2025 йылға ҡарата, Рәсәйҙең 83 төбәгенең 78-ендә тимер юлы бар. Уларҙың дөйөм оҙонлоғо 124 мең км тәшкил итә, шул иҫәптән дөйөм ҡулланылыштағыһы —86 мең км юл (шуларҙың электрлаштырылғаны — 43 мең км) һәм дөйөм ҡулланылышта булмаған юлдар — 38 мең км (предприятиелар территорияһында һәм файҙалы ҡаҙылмаларҙы эшкәртеү урындарында). Тимер юлдарҙың уртаса тығыҙлығы 1000 квадрат килеметр территорияға 7,3 км тәшкил итә. Рәсәй тимер юлдарҙың дөйөм оҙонлоғо буйынса АҠШ-тан ғына ҡалышып, 2-се урынды биләй (194,7 мең км)^[165] һәм электрлаштырылған юлдар оҙонлоғо буйынса 1-се урынды алып тора^[166].

Рәсәйҙә тимер юл транспорты менән пассажирҙарҙың яҡынса 27 проценты һәм йөктәрҙең 45 проценты ташыла (торба үткәргес транспортын иҫәпкә алмағанда йөктәрҙең 87 проценты).

Рәсәйҙә тимер юл колеяһының киңлегенең төп стандарты сифатында 1520 мм киңлек ҡабул ителгән. Рельстарҙың стандарт оҙонлоғо 12,5 һәм 25 метр, шулай уҡ ялғауһыҙ юлдар бар. Илдең Европа өлөшөндә тимер юл селтәре радиаль күренешкә һәм сағыштырмаса юғары тығыҙлыҡҡа эйә, тимер юлдар Мәскәүгә барып тоташа. Азия өлөшөндә тимер юл селтәренең киңлеге һәм тығыҙлығы түбәнерәк.

Рәсәй тимер юлдарында 20 меңгә яҡын локомотив, 1 миллиондан ашыу йөк һәм 70 мең пассажир вагоны иҫәпләнә. Тимер юлдар эшмәкәрлеген ҡануни һәм норматив көйләүҙе Рәсәй федераль тимер юл транспорты агентлығы тормошҡа ашыра. Тимер юлдарҙың күпселегендә хәрәкәт менән идара итеүҙе һәм хужалыҡ функцияларын «Рәсәй тимер юлдары» асыҡ акционерҙар йәмғиәте башҡара, ул донъялағы иң ҙур транспорт компанияларының береһе һәм Рәсәйҙә иң ҙур эш биреүсе булып иҫәпләнә (700 меңдән ашыу хеҙмәткәр)^[167]. «Рәсәй тимер юлдары» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенә ҡараған тимер юл селтәре уның ун алты филиалы араһында бүленгән.

Беренсе юғары тиҙлекле магистраль 2028 йылға барлыҡҡа киләсәк, ул — 679 км оҙонлоҡтағы Мәскәү — Санкт-Петербург юғары тиҙлекле магистраль юлы. Бында хәрәкәт тиҙлеге сәғәтенә 400 км тиклем һәм ике ҙур ҡала араһындағы юл ваҡыты 2 сәғәт 15 минут буласаҡ тип күҙаллана.

Ҙур ҡалаларҙа шулай уҡ трамвай һәм троллейбустар йөрөй. Трамвай линияларының оҙонлоғо 2,6 мең километр, троллейбус линияларының оҙонлоғо 4,9 мең километр тәшкил итә. Донъялағы иң оҙон трамвай селтәрҙәренең береһе Санкт-Петербургта (500 км). Ете ҙур ҡалала — Мәскәүҙә, Санкт-Петербургта, Түбәнге Новгородта, Һамарҙа, Екатеринбургта, Новосибирскиҙа һәм Ҡазанда — метрополитен бар. Ер аҫты юлдарының дөйөм оҙонлоғо 475 километр тәшкил итә.

Рәсәй диңгеҙ транспорты дәүләт-ара йөк әйләнешендә төп роль уйнай, уның әһәмиәте Рәсәйҙең өс океандың 12 диңгеҙ ярында һәм диңгеҙ сигенең оҙонлоғо 42 мең км булған урыны менән билдәләнә. 2021 йылда 67 Рәсәй диңгеҙ портының дөйөм йөк әйләнеше 835 млн тонна тәшкил итә, йөктең төп өлөшөн нефть һәм нефть продукттары тәшкил итә. Төньяҡ Боҙло океан аша Төньяҡ диңгеҙ юлы үтә, ул — Рәсәйҙең Европа өлөшө менән Алыҫ Көнсығыш араһындағы иң ҡыҫҡа диңгеҙ юлы (1820 тәүлеклек). 2025 йылға ҡарата Рәсәйҙә донъяла иң ҙур һигеҙ атом боҙватҡысы бар.

Рәсәй хужалығында йылға транспорты ҙур роль уйнай. Эске һыу судноларының йөрөү юлдары оҙонлоғо 200 мең км тәшкил итә. Дөйөм йөк әйләнешендә йылға транспортының сағыштырма күләме 3,9 % тәшкил итә. 2006 йылда уның йөк әйләнеше 58 млрд тонна-км, пассажирҙар әйләнеше 0,6 млрд пассажир-км була. 6,5 мең йөк һәм 600 пассажир һәм йөк-пассажир йылға суднолары теркәлгән.

Рәсәйҙә төп йылға бассейны — Волга-Кама йылға бассейны, уға йылға флотындағы йөк әйләнешенең 40 проценты тура килә. Волга-Балтик, Беломор-Балтик һәм Волга-Дон каналдары арҡаһында Волга — Рәсәйҙең Европа өлөшөнөң берҙәм һыу системаһының үҙәгенә, ә Мәскәү — биш диңгеҙ портына әйләнгән. Европа Рәсәйенең башҡа мөһим суднолар йөрөй торған йылғаларына Төньяҡ Двина, Сухона, Онега, Свирь, Нева инә. Рәсәйҙең Азия өлөшөндә иң мөһим суднолар йөрөй торған йылғалар — Обь, Енисей, Лена һәм Амур.

2010 йылға Рәсәйҙә автомобиль юлдарының оҙонлоғо 1 миллион километрҙан ашып китә, шул иҫәптән ҡаты япмалы юлдарҙың оҙонлоғо — 786 мең километр. Федераль әһәмиәттәге юлдарҙың оҙонлоғо 50 мең км. 2008 йылда автомобиль транспорты менән 6,9 млрд тонна йөк ташылған, транспорттың йөк әйләнеше 216 млрд тонна-км тәшкил итә. 2000 йылдан 2008 йылға тиклем автомобиль транспортында йөк ташыу күләме — 17 процентҡа, йөк әйләнеше 41 процентҡа артҡан.

Автомобиль юлдарының дөйөм оҙонлоғо буйынса Рәсәй Франциянан башҡа бөтә Европа илдәрен уҙып китә һәм донъяла 7-се урынды биләй. Халыҡ һанына ҡарата Рәсәйҙә ҡаты япмалы автомобиль юлдары тығыҙлығы 1 мең кешегә яҡынса 5,3 км тәшкил итә^[168]. Автомобиль юлдары һәм күперҙәр етешмәү проблемаһы айырыуса илдең көнсығыш һәм төньяҡ төбәктәрендә ҡала килә.

Рәсәйҙә халыҡтың автомобиль алыуы әүҙем арта. Әгәр 2000 йылда еңел автомобилдәр һаны 20 миллион берәмек тәшкил итһә, 2010 йылға уларҙың һаны 34 миллионға тиклем арта. 2010 йылда илдә рәсми теркәлгән автомобилдәрҙең дөйөм һаны 40 миллион берәмеккә етә, шуларҙың 5,4 миллионы — йөк автомобилдәре. 2009 йылда Рәсәйҙә 1000 кешегә 270 автомобиль тура килә.

Юл-транспорт фажиғәләре һаны йылына 200 мең самаһы тәшкил итә, уларҙа 27 меңгә яҡын кеше һәләк була. Юл-транспорт ваҡиғаларынеа зыян тулайым эске продукттың 2,5 процентына етә^[169]. 100 мең автомобилгә ҡарата һәләк булғандар һаны БДБ илдәрендә иң түбәндәрҙең береһе булып тора һәм һуңғы йылдарҙа кәмей^[170]: 2004 йылдан 2011 йылға тиклем юл-транспорт фажиғәһендә һәләк булғандар һаны 19 процентҡа кәмегән, шул уҡ осорҙа автомобиль паркы 35 процентҡа артҡан.

Граждандар авиа бәйләнеше XX быуаттың беренсе сирегендә булдырыла: тәүге аэродром (Мәскәүҙә Ходынск яланында) 1910 йылда асыла. 2013 йылға ҡарата илдә 1218 аэропорт (донъяла 5-се урын), шулай уҡ 49 вертодром бар. Шул уҡ ваҡытта 594 аэропортта асфальтланған йәки бетонланған осоу-ултырыу һыҙаттары һәм 624 грунт һыҙаттары йыһазландырылған.

Төрлө милек формаһындағы 46 авиакомпания эшләй^[171]. 2012 йыл башына Рәсәй авиакомпанияларының ғәмәлдәге паркы составында 605 магистраль һәм 340 төбәк пассажир самолёты, бизнес-джет класындағы 32 самолёт һәм 127 йөк самолёты була^[172].

2011 йылда авиатранспорт менән йөк ташыу күләме 8339 млн тонна, транспорттың йөк әйләнеше 4916 млрд тонна-км тәшкил итә^[173]. 2011 йылда 64 миллиондан ашыу пассажир ташылған, пассажирҙар әйләнеше 166,7 миллиард пассажир-километрға тиң^[174].

Рәсәйҙең 2016 йылда пассажирҙар әйләнеше 1,5 миллиондан ашыу кеше (мең пассажир) булған иң ҙур аэропорттары^[175]:

Халыҡты элемтә саралары менән тәьмин итеү дәрәжәһе буйынса Рәсәй уртаса үҫешкән илдәрҙең юғары төркөмөндә тора, әммә 2000 йылдарҙа был секторға, атап әйткәндә, телефон элемтәһе өлкәһенә юғары позитив динамика хас була, Кәрәҙле элемтәнең үтеп инеү кимәле 2001 йылда 5 проценттан хәҙерге ваҡытта дөйөм тиерлек күләмгә тиклем арта^[145]. Илдең телефон коды +7.

Халыҡтың Интернет селтәренә инеүе лә бик тиҙ киңәйә: әгәр 2000 йылда халыҡтың 1 процентынан артыҡ булмаһа, 2007 йылда был күрһәткес 8,9 процент тәшкил итә, ә 2009 йылда 16,1 процентҡа етә.

Әлеге ваҡытта Рәсәй Европала интернет менән ҡулланыусылар һаны буйынса иң ҙур ил һанала. Аҙнаһына бер тапҡырҙан да кәм булмаған осраҡта ил халҡының 58 проценты компьютер менән, шул уҡ халыҡтың бер өлөшө интернет менән файҙалана. Был күрһәткестәр Европа берлегендәгегә ҡарағанда бер аҙ түбәнерәк булһа ла, был айырма тиҙ кәмей. Рәсәй халҡының 40 проценттан ашыуы киң һыҙатлы интернетҡа эйә (2010 йылда 35 процент, 2009 йылда — 25 процент). Шул уҡ ваҡытта Рәсәйҙә киң һыҙатлы тоташыуҙың уртаса тиҙлеге донъя күрһәткестәренән күпкә юғарыраҡ^[145]. Рәсәйҙә төрлө киҫкен хәлдәрҙә ил территорияһында Интернет хәүефһеҙлеген тәьмин итеү программаһы эшләй^[176].

Рунет — Интернеттың рус телле өлөшө. Тарыраҡ билдәләмә: Рунет — бөтә донъя селтәренең Рәсәй милли домендары .ru һәм .рф ҡарамағындағы бер өлөшө. интернет-хостар һаны:. ru зонаһында — 5 млн,. рф зонаһында — 682 мең (2021).^[177] Интернет менән ҡулланыусылар һаны: 72 млн кеше (2021).^[178]

Рәсәйҙә тарихи һәм социаль-сәйәси берләшмә, сәйәси йәки граждан милләте барлыҡҡа килә, ул Рәсәй тарихы тарихи Рәсәй дәүләтселеге нигеҙендә туплана. Был берләшмә рәсәйҙәр, Рәсәй халҡы исемдәрен ала^[179]. Рәсәйҙең мәҙәни сәйәсәте концепцияһына ярашлы, «күп милләтле Рәсәй халҡының тарихи аңында берләштереүсе роле рус телендә һәм бөйөк рус мәҙәниәтендә», ә «ҡиммәттәр системаһын формалаштырыуҙа православие айырым роль уйнаған»^[180].

Халыҡтан һорау алыуҙар күрһәтеүенсә, Рәсәй берҙәйлеге («беҙ — Рәсәйҙәр») коллектив оҡшашлыҡтың башҡа формалары араһында беренсе урында тора^[179].

Рәсәйҙәрҙең комплекслы этник һәм дини составы бар. Илдә 190-дан ашыу этник берләшмә иҫәпләнә, уларҙың 80 проценттан ашыуын урыҫтар тәшкил итә (2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре). Рәсәйҙәрҙең 99,7 проценты рус телен белә. Рәсәйҙәрҙең яҡынса 70 проценты үҙҙәрен православие динендә тип иҫәпләй. Рәсәйҙә шулай уҡ ислам, буддизм, иудаизм һәм башҡа диндәр таралған^[181].

Грек-византия телендәге Русь һүҙенән алынған Рәсәй атамаһынан яһалған рәсәйҙәр тигән һүҙҙе беренсе тапҡыр Максим Грек 1524 йылда ҡуллана^[182][183].

2020 йылда үткәрелгән дөйөм милли халыҡ иҫәбен алыу йомғаҡтары буйынса, Рәсәй халҡының һаны 147 182 123 кеше тәшкил итә. 2024 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Рәсәйҙә 146 203 613 даими йәшәүсе иҫәпләнә, шул уҡ ваҡытта яңы төбәктәр: ЛНР, ДНР, Херсон һәм Запорожье өлкәләре буйынса статистика иҫәпкә алынмай^[184]. Рәсәй, шулай итеп, — Европала иң күп халыҡ йәшәгән ил һәм халыҡ һаны буйынса донъяла туғыҙынсы урында тора.

Халыҡ тығыҙлығы — бер квадрат километрға 8,48 кеше (2024). Халыҡ бик тигеҙ бүленмәгән: рәсәйҙәрҙең 69,15 проценты Рәсәйҙең Европа өлөшөндә йәшәй, ул ил биләмәләренең 20,69 процентын тәшкил итә. Федерация субъекттары араһында иң юғары халыҡ тығыҙлығы Мәскәүҙә — бер квадрат километрға 5134,64 кеше, иң аҙы — Чукот автономиялы округында — бер квадрат километрға 0,07 кеше (2024).

Илдең географик үҙәге, кеше йәшәгән ерҙәр үҙәге һәм ултыраҡ үҙәге араһында ҙур айырма бар: әгәр илдең географик үҙәге Эвенкияла, ә кеше йәшәгән ерҙәр үҙәге — Новосибирск һәм Омск араһында булһа, халыҡтың ултыраҡ үҙәге — һуңғы йылдарҙа Башҡортостандағы Ағиҙел йылғаһынан көньяҡ-көнбайышҡа күсә бара^[185].

Ҡала халҡы — 74,9 % (109,605 млн кеше), ауыл халҡы — 25,1 % (36,597 млн кеше) (2024 йыл мәғлүмәттәре). 2020 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 173 ҡаланың халҡы 100 меңдән ашыу кеше тәшкил итә, шул уҡ ваҡытта 15 ҡалала халыҡ һаны бер миллиондан ашып китә, ә 38 ҡалала —ярты миллиондан ашыу кеше йәшәй.

Советтар Союзы тарҡалғандан һуңғы осорҙа Рәсәйгә халыҡ һаны кәмеүе хас була. 2013 йылдан 2015 йылға тиклем бер аҙ үҫеш күҙәтелә. Егерме беренсе быуаттың 20-се йылдарында халыҡтың кәмеүе коронавирус пандемияһы менән бәйле була. Росстаттың 2020 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре нигеҙендә 2023 йылда яһалған фаразына ярашлы, 2046 йылдың 1 ғинуарына ил халҡы 138,77 млн кеше тәшкил итәсәк. Тыуымдың артыуы иҫәбенә йыл һайын кәмеү 2045 йылға бер ярым тапҡырға — 402 мең кешегә тиклем төшә^[193].

Халыҡтың йәш структураһы: Рәсәйҙә йәшәүселәрҙең уртаса йәше — 40,7 йәш тәшкил итә.

Енес нисбәте күрһәткесе — 1 ҡатын-ҡыҙға 0,86 ир-ат тура килә. Төрлө йәш төркөмдәрендә был күрһәткестең үҙгәреүе дөйөм донъя тенденцияһы менән бер төрлө: яңы тыуғандар араһында — 1,06, 15 йәштән кесерәк булғандар өсөн —1,06, 15 йәштән 64 йәшкә тиклемгеләр өсөн — 0,91 һәм 65 йәштән өлкәндәр өсөн — 0,43.

Йәш структураһы:

• 0—14 йәш: 15,1 % (ирҙәр — 11,9 млн; ҡатын-ҡыҙҙар — 10,4 млн)
• 15—64 йәш: 72,0 % (ирҙәр — 48,9 млн; ҡатын-ҡыҙҙар — 53,3 млн)
• 65 йәш һәм унан күберәк: 12,9 % (ирҙәр — 5,7 млн; ҡатын-ҡыҙҙар — 12,6 млн) (2010)

Уртаса йәш:

• дөйөм: 38,7 йыл
• ир-егеттәр: 35,5 йәш
• ҡатын-ҡыҙҙар: 41,9 йәш (2011)

Социаль структура: граждандарҙың күпселеге — уртаса килемле ялланған хеҙмәткәрҙәр, түбән һәм бик түбән килемле социаль төркөм дөйөм халыҡ иҫәбенән яҡынса 30 процентын тәшкил итә, тәьмин ителгән граждандар һанының бер аҙ артыуы күҙәтелә, вертикаль социаль мобиллек (социаль лифт) мөмкинлектәренә урта социаль төркөмдәр вәкилдәре эйә, шул уҡ ваҡытта юғары социаль төркөм ярайһы уҡ ябыҡ ҡала. Рәсәй юғары социаль төркөм сиктәрендә йәмәғәт килеме концентрацияһының артыуы тенденцияһы йүнәлешендә тора^{[194][195][196]}.

2024 йыл йомғаҡтары буйынса, Росстат мәғлүмәттәренә ярашлы, Рәсәй халҡының тәбиғи кәмеүе 596,2 мең кеше тәшкил итә. 2024 йылда тыуған балалар һаны бер йылда 3,4 процентҡа — 1,222 миллионға тиклем кәмей. 2024 йылда вафат булғандар һаны 2023 йыл менән сағыштырғанда 3,3 процентҡа, 1,819 миллионға тиклем арта^[197].

2024—2025 йылдарҙа тыуым темптары буйынса Рәсәйҙә беренсе урында — Чечня, икенселә — Тыва, өсөнсөлә — Ямал-Ненец автономиялы округы.

2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәйҙә 200-ҙән ашыу милләт һәм этник төркөм вәкилдәре йәшәй. Был факттың әһәмиәте Рәсәй Конституцияһының преамбулаһында сағылдырыла. Рәсәй халҡының 80 проценттан ашыуын урыҫтар тәшкил итә.

Рәсәй халыҡтары һинд-европа, алтай һәм Урал тел ғаиләләренә, Кавказ һәм палеоазиат тел төркөмдәренә ҡараған 100-ҙән ашыу телдә һәм диалектта һөйләшә.

Иң киң таралған телдәр: рус, татар, чечен, башҡорт, украин һәм сыуаш телдәре. Рәсәйҙә иң таралған тел — рус теле. Ул яҡынса 130 миллион Рәсәй гражданы өсөн туған тел һанала (Рәсәй халҡының 92 проценты). Шул уҡ ваҡытта рус теле, Рәсәй Федерацияһы Конституцияһының 68-се статьяһына ярашлы, — Рәсәйҙең дәүләт теле.

Рус теле донъя әһәмиәтендәге тел, БМО, ЮНЕСКО һәм башҡа халыҡ-ара ойошмаларҙың алты рәсми һәм эш телдәренең береһе.

Рәсәйҙә тағы ла һигеҙ телдә һөйләшеүселәр һаны бер миллиондан ашыу кеше тәшкил итә. Республикалар уның составында үҙ дәүләт телдәрен билдәләргә хоҡуҡлы һәм, ҡағиҙә булараҡ, был хоҡуҡтан файҙалана: мәҫәлән, Ҡарасәй-Черкес Республикаһында, рус теленән тыш, абазин, ҡарасәй, нуғай һәм черкес телдәре дәүләт статусына эйә.

2009 йылда ЮНЕСКО Рәсәй территорияһындағы 136 телде юғалыу ҡурҡынысы аҫтында тип таный.

Федерация субъекттарының бөтә дәүләт телдәренең график нигеҙе кириллица яҙыуы булырға тейеш^[198].

Сит телдәрҙән иң киң таралғаны — инглиз теле, унан аҙыраҡ — немец, француз һәм испан телдәре. 2021 йылдан ҡытай һәм япон телдәренең популярлығы арта^[199][200].

Де-юре Рәсәй — донъяуи дәүләт^[201]. Конституция «выждан азатлығын, дин тотоу азатлығын, шул иҫәптән айырым йәки башҡалар менән берлектә теләһә ниндәй дин тотоу йәки бер ниндәй ҙә дин тотмау, дини һәм башҡа инаныуҙарҙы ирекле һайлау, тотоу һәм таратыу һәм уларға ярашлы эш итеү хоҡуғын» гарантиялай^[202]. Рәсәй Федерацияһы Енәйәт кодексының 148-се статьяһы «дини ойошмалар эшмәкәрлегенә йәки дини йолалар башҡарыуға законһыҙ ҡамасаулау» өсөн енәйәт яуаплылығын күҙ уңында тота^[203]. 2001 йылдың 11 июлендәге «Сәйәси партиялар тураһында» федераль закон^[204] «дини ҡараш билдәләре буйынса» партиялар булдырыуҙы тыя.

Рәсәйҙә христиандар (башлыса православие дине вәкилдәре), мосолмандар, буддистар, йәһүдтәр, шулай уҡ башҡа дини конфессиялар вәкилдәре йәшәй.

Рәсәй халҡының төрлө диндәрҙәге өлөшө тураһында рәсми статистика юҡ (һуңғы тапҡыр дин тотоу мәсьәләһе 1937 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡуйыла); әммә, ВЦИОМ баһаһы буйынса, 2007 йылдың август — сентябрь айҙарында, Рәсәй граждандарының яртыһы үҙҙәрен диндар тип һанай, уларҙың 10 проценты даими рәүештә сиркәүгә йөрөй, бөтә йолаларҙы һәм ритуалдарҙы үтәй, һәм 43 проценты сиркәүгә дини байрамдарҙа ғына бара һәм бөтә йолаларҙы һәм ритуалдарҙы үтәмәй. Респонденттарҙың өстән бер өлөшө (31 процент) Алланың барлығын таный, әммә сиркәү тормошо менән ҡыҙыҡһынмай. Ышаныслы атеистар һорау алыусыларҙың 6 процентын ғына тәшкил итә. Бынан тыш, һорау алыныусыларҙың 8 проценты дингә мөнәсәбәт тураһында уйланмай.

ВЦИОМ-дың 2010 йылдың ғинуарында үткәрелгән һорауҙарға яуап алыуына ярашлы, үҙҙәрен православие динендә тип иҫәпләгән Рәсәй граждандарының өлөшө 2009 йылда 70 проценттан 75 процентҡа тиклем артҡан^[205].

Бер аҙ алдараҡ, 2007—2008 йылдарҙағы һорауҙарға яуап алыуҙар буйынса, православие динен тотоусыларға һорауға яуап биреүселәрҙең 66—67 проценты ҡарай, 5—6 проценты үҙҙәрен мосолман тип атай. Респонденттарҙың 1—2 проценты ғына үҙҙәрен башҡа дингә ҡарай тип иҫәпләй.

• Опрос: Всего 25 % россиян высказались за придание православию статуса государственной религии  (билдәһеҙ). Архивировано 18 март 2017 года. // ИА REGNUM, 25.04.2008

Шулай уҡ, 2007 йылдың 25—26 авгусында ВЦИОМ үткәргән һорауҙарға яуап алыуға ярашлы, Рәсәй граждандарының яртыһынан ашыуы (55 %) Рәсәйҙең буласаҡ президенты Бөтә дини ойошмаларҙан Рус православие сиркәүенә өҫтөнлөк бирергә тейеш тип иҫәпләй. Шул уҡ ваҡытта 45 %, ул үҙе дини кеше булырға тейеш түгел, әммә Рус сиркәүенә ихтирамлы мөнәсәбәт күрһәтергә, уға ярҙам итергә һәм байрам ғибәҙәт ҡылыуҙарына йөрөргә тейеш, тип иҫәпләй.

1990 йылдар аҙағында «Православие мәҙәниәте нигеҙҙәрен» дәүләт мәктәптәре программаһына индереү тураһында йәмәғәт дискуссияһы алып барыла. Предмет 2010 йылдың 1 апреленән 19 төбәктә эксперименталь режимда индерелә.

Рәсәйҙә граждандарҙың һаулығын һаҡлау-сәйәси, иҡтисади, хоҡуҡи, социаль, мәҙәни, фәнни, медицина, санитар-гигиена һәм эпидемияға ҡаршы характерҙағы саралар йыйылмаһы, улар һәр кешенең физик һәм психик һаулығын һаҡлауға һәм нығытыуға, уның оҙаҡ йылдар әүҙем тормошон һаҡлауға, һаулығын юғалтҡан осраҡта уға медицина ярҙамы күрһәтеүгә йүнәлтелгән^[206].

2007 йыл аҙағында яҡынса 6,8 мең дауахана учреждениеһы, 1522 мең дауахана койкаһы (10 мең кешегә 107,2) була. 2017 йылға дауахана койкалары һаны 1,2 миллионға тиклем кәмей^[207]. 2000 йылдан 2015 йылға тиклем Рәсәйҙә дауаханалар һаны ике тапҡырға — 10,7 меңдән 5,4 меңгә тиклем кәмей.

Рәсәйҙә шәхси клиникалар һаны уларҙың дөйөм һанынан 5—10 процентынан артмай. Рәсәйҙә 707 мең төрлө һөнәр табибы эшләй (2007 йыл аҙағына); Рәсәй Һаулыҡ һаҡлау министрлығы мәғлүмәттәре буйынса (2016), Рәсәйҙә 543,6 мең төрлө һөнәр табибы бар^[208].

2016 йылда Рәсәйҙә һаулыҡ һаҡлауға сығымдар тулайым эске продукттың яҡынса 3,6 процентын тәшкил итә, был Европа берлеге илдәрендә (7,2 процент) һәм ОЭСР-ҙағы (6,5 процент) уртаса күрһәткестән түбәнерәк, ә БРИКС буйынса — Ҡытай (3,1 процент) һәм Һиндостандағы (1,4 процент) сығымдарҙан юғарыраҡ. Койка фонды ҡыҫҡарыуға ҡарамаҫтан, Рәсәйҙә 1000 кешегә иҫәпләнгән дауахана койкалары һаны Европа берлеге буйынса уртаса күрһәткестән 1,6 тапҡырға юғарыраҡ. 2011—2017 йылдарҙа сабыйҙар үлеме 36 процентҡа кәмегән. 2011—2017 йылдарҙа «Һаулыҡ» милли проекты буйынса 300-гә яҡын поликлиника, 1800 фельдшер пункты, инфаркт һәм инсульт ваҡытында ярҙам күрһәтеү өсөн 600-гә яҡын махсус пункт төҙөлгән.

Bloomberg консалтинг компанияһының 2014 йылғы отчетына ярашлы, Рәсәй һаулыҡ һаҡлау сифаты һәм һөҙөмтәлелеге критерийҙары буйынса һуңғы 51-се урынды биләй, ә 2013 йылда ул рейтинг критерийҙарына бөтөнләй тап килмәй; 2015 йылғы отчет буйынса, милли һаулыҡ һаҡлау системаһы рейтингта 1—2 позицияға күтәрелә, 49—50-се урынды биләй.

2010—2014 йылдарҙа сабыйҙарҙың үлем кимәле һиҙелерлек кәмей; Рәсәйҙә сабыйҙар үлеме күп кенә Европа илдәренә ҡарағанда түбәнерәк, был Рәсәй һаулыҡ һаҡлау системаһының нәҡ ошо өлкәлә алға китеүен күрһәтә^[209].

Халыҡтың ғүмер оҙонлоғо буйынса Рәсәй 110-сы урынды (2015 йыл) — 105-се урынды (2017 йыл) биләй, был Рәсәйҙә һаулыҡ һаҡлауға дөйөм сығымдарҙың түбән булыуы менән бәйле. Әммә һуңғы 12 йылда Рәсәйҙә уртаса ғүмер оҙайлығы яҡынса алты йылға арта һәм Советтар Союзының 1989 йылғы күрһәткестәренә етә^[210] һәм 2016 йылда 71,87 йәш тәшкил итә^[211].

«The Lancet» медицина журналының 2016 йылғы мәғлүмәттәренә ярашлы, Рәсәй халыҡ һаулығы рейтингында донъя илдәре араһында 119-сы урында тора. Стратегик тикшеренеүҙәр үҙәге башлығы А. Л. Кудрин раҫлауынса, Рәсәй ир-егеттәр һаулығы кимәле буйынса аутсайдерҙар араһында^[212]. Халыҡ-ара аналитика компанияһы The Economist Intelligence Unit (2016 йыл) тикшеренеүҙәренә ярашлы, һөҙөмтәлелек һәм һөҙөмтәгә йүнәлтеү критерийы буйынса Рәсәйҙең һаулыҡ һаҡлау моделе рейтинг аҙағында, Нигерия, Бразилия һәм Көньяҡ Африка Республикаһы кимәлендә тора, был Рәсәйҙә һаулыҡ һаҡлауҙы реаль финанслауҙың кәмеүе менән бәйле һәм Рәсәй был рейтингта 72-се урынды биләгән йәшәү сифаты кимәленә йоғонто яһай^[213]. БМО-ның илдә «бәхет кимәлен» хәүефһеҙлек, һаулыҡ, мәғариф, тормош менән ҡәнәғәтлек кимәленең комплекслы күрһәткестәре суммаһы нигеҙендә баһалаусы докладына ярашлы, Рәсәй 2017 йылда, Балтик буйы илдәренән башҡа, элекке СССР-ҙың бөтә республикаларын уҙып, донъяла 49-сы урында тора; 2018 йылда Рәсәй 59-сы урынға күсә.

Росстат мәғлүмәттәре буйынса, 2016 йылдың I кварталы аҙағына Рәсәйҙә йәшәү минимумынан түбән килемле 23 миллион кеше иҫәпләнә^[214], был ил халҡының яҡынса 15,4 процентын тәшкил итә.

Ромир тикшеренеү холдингының йыллыҡ һорауҙарға яуап алыуҙары күрһәтеүенсә, икеһе эшләгән өс кешенән торған уртаса Рәсәй ғаиләһенең айлыҡ килеме 70 меңдән 80 мең һумға тиклем, йәки ғаиләнең һәр ағзаһына айына 23 меңдән 27 мең һумға тиклем булырға тейеш. Росстат мәғлүмәттәренән күренеүенсә, 2015 йылда халыҡтың 29,4 проценты айына 15 мең һумдан кәм килем алған, йәғни яҡынса 43 миллион граждан — был рәсми ярлылыҡ күрһәткесенән ике тапҡырға күберәк^[215].

Пенсионерҙар өсөн уңайлылыҡ кимәле буйынса рейтингта Рәсәй 43-тән 40-сы урынды биләй^[216]. 2013 йылда иң бай ҡатламдар — халыҡтың өҫкө 10 проценты — һәм иң ярлылар 10 процент араһындағы айырма 16 тапҡырға артҡан, егерме йыл эсендә ҡатламдар дүрт тапҡырға артҡан^[214].

Росстат мәғлүмәттәре буйынса, 2023 йылда Рәсәй Федерацияһында ярлылыҡ кимәле тарихи минимумға еткән һәм 9,3 % (13,5 млн кеше) тәшкил иткән^[217]. Шул уҡ ваҡытта Федераль йыйылышҡа Мөрәжәғәтнамәһендә Рәсәй Президенты Владимир Путин 2030 йылға ярлылыҡ кимәлен 7 процентҡа тиклем кәметеү бурысын ҡуя.

Рәсәй Эске эштәр министрлығы мәғлүмәттәре буйынса, 2020 йылдың ғинуар-сентябрендә 1540,2 мең енәйәт теркәлгән, был 2019 йылдың ошо уҡ осорона ҡарағанда 1,2 процентҡа күберәк. Енәйәтселек һөҙөмтәһендә 17,5 мең кеше һәләк була, 27,1 мең кешенең һаулығына ауыр зыян килтерелә. Ауыл еренә һәләк булғандарҙың 39,3 проценты (6,9 мең кеше) тура килә; ҡалаларға һәм ҡала тибындағы ҡасабаларға — һаулығына ауыр зыян килтергән кешеләрҙең 67,6 проценты (18,3 мең кеше)^[218].

Сағыштырыу өсөн, 2011 йылда эске эштәр органдары енәйәт ваҡиғаһы тураһында 24,6 миллион ғариза, хәбәр һәм башҡа мәғлүмәт ҡараған. Һәр ун икенсе хәбәр буйынса тиерлек (8,1 %) енәйәт эше ҡуҙғатыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Енәйәтселек һөҙөмтәһендә 40,1 мең кеше (4,5 %) һәләк булған, 49,4 мең кешенең һаулығына ауыр зыян килтерелгән (2,8 %). Һәләк булғандарҙың 41,0 проценты ауыл еренә тура килә (16,4 мең кеше); федерация субъекттарының үҙәктәре булмаған ҡалаларға һәм ҡасабаларға — 35,8 процент; һаулығына ауыр зыян килтерелгәндәр — 17,7 мең кеше^[219].

Росстат мәғлүмәттәре буйынса, 2010 йылда Рәсәйҙә 100 мең кешегә иҫәпләгәндә 1800 енәйәт теркәлгән, бөтә халыҡҡа иҫәпләгәндә 2,63 млн енәйәт. 2011 йылда 16,4 мең кеше үлтереү теркәлгән, был 2010 йылға ҡарағанда 12 процентҡа кәмерәк.

Рәсәй халҡының мәшғүллек кимәле совет осоронан уҡ юғары була, тыуым кәмей, ә иҡтисадҡа йәлеп ителгән ҡатын-ҡыҙҙар һаны ҡырҡа арта.

1990 йылдарҙағы «шок терапияһы» барышында хеҙмәт баҙарындағы көрсөктән һуң, иҡтисадтың яңынан үҫеше эшһеҙлек кимәлен кәметергә һәм халыҡтың мәшғүллеген арттырырға мөмкинлек бирә. 2023 йылдың декабренә ҡарата Рәсәйҙә иҡтисади яҡтан әүҙем халыҡ һаны 75,2 млн кеше тәшкил итә (был ил халҡының дөйөм һанының яҡынса 53 %). Шул иҫәптән 74,2 млн кеше иҡтисадта мәшғүл була һәм 2,3 млн кеше (3,2 %) эшкә урынлашмай, әммә әүҙем эш эҙләй, был 1992 йылдан башлап эшһеҙлектең рекордлы түбән күрһәткесе булып тора^[220]. Шул уҡ ваҡытта Рәсәйҙең төрлө төбәктәре мәшғүллек, эшһеҙлек кимәле һәм сит ил эшсе көстәрен йәлеп итеү кимәле буйынса ныҡ айырыла^[221]. Росстат мәғлүмәттәре буйынса 2023 йылда Рәсәйҙә 2,276 млн эшһеҙ иҫәпләнә^[222].

Эшһеҙлек кимәле түбән булыуға ҡарамаҫтан, Рәсәйҙә мәшғүллек проблемаларының береһе булып иҡтисадтың рәсми булмаған секторында эшкә урынлашыуҙың киң таралыуы тора, ул «перестройка»нан һуң ныҡ арта. Был феномендың үҙ ыңғай һәм кире яҡтары бар. 2019 йылда үҙмәшғүлдәр өсөн еңел һалым режимын индереү 2020 йылда уҡ күләгә секторынан 130 миллиард һум килем сығарырға һәм 3,5 миллиард һум һалым алырға мөмкинлек бирә^[223]. 2022 йылда үҙмәшғүлдәрҙең дөйөм килеме 932 миллиард һум тәшкил итә, ә уларҙың һаны, Федераль һалым хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, 2023 йылға 6 780 000 кешегә етә^[224].

ВЦИОМ-дың һорауҙарға алған яуаптарына ярашлы, эшһеҙлек Рәсәй халҡын борсоған социаль проблемаларҙың береһе булып тора^[225].

Коррупция кимәле буйынса Transparency International Халыҡ-ара ойошмаһы Рәсәйгә 3 баллдан кәмерәк бирә (2011—1996), был — ойошма баһаһы буйынса бик насар күрһәткес. Әммә, Британия Аудитор компанияһы Ernst & Young 2012 йылдың яҙында үткәргән тикшеренеүҙәргә ярашлы, 2011 йылда Рәсәйҙә коррупция хәүефе һиҙелерлек кәмей һәм күп кенә параметрҙар буйынса донъя кимәленән түбәнәйә. Ernst & Young тикшеренеүендә донъяның 43 иленән 1500-ҙән ашыу иң ҙур компанияларҙың топ-менеджерҙары ҡатнаша. Мәҫәлән, 2011 йылда Рәсәйҙә һорауға яуап биргән менеджерҙарҙың 39 проценты бизнесты яҡлау йәки корпоратив файҙа алыу өсөн ҡулаҡса менән ришүәт биреү кәрәклеге тураһында белдерһә, 2012 йылда ундайҙар 16 процентҡа төшкән.

2011 йылдың аҙағында PricewaterhouseCoopers (PWC) халыҡ-ара консалтинг компанияһы һәм Transparency International ойошмаһы Рәсәйҙә коррупция масштабы кәмей тигән докладтар баҫтырып сығара. PWC докладында билдәләнеүенсә, «был тема тыуҙырған киң йәмәғәт резонансы һәм Рәсәй хөкүмәтенең хоҡуҡи өлкәлә ҡабул иткән саралары, шулай уҡ комплаенсты тәьмин итеү системаларын нығытыу һәм хеҙмәткәрҙәрҙә этик тәртип мәҙәниәтен формалаштырыу буйынса компаниялар эсендә эшләү — былар барыһы ла үҙ емештәрен бирә»^[226].

Рәсәй Конституцияһына ярашлы, төп дөйөм белем алыу мотлаҡ. Ата-әсәләр йәки уларҙы алмаштырыусы кешеләр балаларҙың төп дөйөм белем алыуын тәьмин итергә бурыслы. Рәсәйҙә бөтәһе 31,5 млн кеше уҡый (2016 йыл). Өлкәндәрҙең грамоталылыҡ кимәле (2015 йыл) — 99,8 %^[227].

Хәҙерге Рәсәйҙә мәғариф системаһы мәктәпкәсә, дөйөм һәм һөнәри белем биреүҙе үҙ эсенә ала. Дөйөм белем биреү кимәле: башланғыс дөйөм, төп дөйөм һәм урта (тулы) дөйөм белем биреү, шулай уҡ балаларҙың махсус (коррекцион) һәм өҫтәмә белем биреүҙе үҙ эсенә ала. Һөнәри белем биреү шулай уҡ урта һөнәри һәм юғары һөнәри белем биреү кимәлдәренә бүленә, бынан тыш, ул юғары уҡыу йортонан һуң һәм өҫтәмә һөнәри белем биреүҙе үҙ эсенә ала.

Рәсәйҙә белем биреү учреждениеларының төп төрҙәре:

• мәктәпкәсә белем биреү (6—7 йәшкә тиклем): ясли, балалар баҡсаһы;
• башланғыс дөйөм белем биреү (6—11 йәш, 1—4 класс): мәктәп, лицей, гимназия, интернат-мәктәп;
• төп дөйөм белем биреү (12—16 йәш, 5—9 класс): мәктәп, лицей, гимназия, училище, интернат-мәктәп;
• урта дөйөм белем биреү (16—18 йәш, 10—11 класс): мәктәп, лицей, гимназия, училище, интернат-мәктәп;
• урта һөнәри белем биреү (9-сы кластан һуң): профессиональ училище, профессиональ лицей, техникум, колледж;
• юғары һәм юғары уҡыу йортонан һуң һөнәри белем биреү: институт, академия, университет.

Рәсәйҙә 2005/06 уҡыу йылында 60,5 мең дөйөм белем биреү учреждениеһы эшләй: башланғыс, төп һәм тулы урта мәктәптәр, интернат-мәктәптәр, гимназиялар, лицейҙар һ.б. (2015 йыл мәғлүмәттәре буйынса 46 794)^[228]. Уларҙа 15,6 миллиондан ашыу уҡыусы белем ала (2018)^[229]. Шул уҡ ваҡытта 0,3 миллион кеше уҡыған 2 меңгә яҡын уҡыу йорто махсус, йәғни һаулыҡ һәм үҫеш мөмкинлектәре сикләнгән балалар өсөн тәғәйенләнгән. 3,5 меңгә яҡын уҡыу йорто башланғыс һөнәри белем биреү учреждениелары булып тора, уларҙа 1,5 миллиондан ашыу кеше уҡый. Юстиция министрлығының холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт учреждениелары ҡарамағында 300-гә яҡын ошондай уҡыу йорто эшләп килә. Демографик көрсөк арҡаһында һуңғы йылдарҙа уҡыусылар һаны кәмей.

Илдә 7 миллионға яҡын студент (шул иҫәптән көндөҙгө бүлектәрҙә 3,5 миллион) һәм 1068 юғары уҡыу йорто, шул иҫәптән 413-е — дәүләткә ҡарамаған (2005 йыл). Бынан тыш, 2,9 мең урта һөнәри белем биреү учреждениеһы бар (шул иҫәптән 217 дәүләткә ҡарамаған), уларҙа 2,5 миллион самаһы кеше белем ала. Һөнәри белем биреү учреждениелары ҡануниәткә ярашлы ваҡытлыса аттестация, лицензиялау һәм дәүләт аккредитацияһы үтергә тейеш. Дәүләт аккредитацияһы булмаған уҡыу йорттары дәүләт өлгөһөндәге белем тураһында документтар (дипломдар, таныҡлыҡтар) бирергә хоҡуҡлы түгел, ә лицензияһы булмағандары белем биреү эшмәкәрлеген алып барырға хоҡуҡлы түгел. «Аттестация» төшөнсәһе учреждениеларға түгел, ә белем биреү программаларына, шулай уҡ юғары уҡыу йорттарын һәм урта уҡыу йорттарын тамамлаусыларға ҡарай.

2008 йылда юғары белем биреү ике кимәлле бакалавриат—магистратура системаһына күсерелә. Бер кимәлле система (белгесе квалификацияһын алыу менән) медицина өлкәһендә белем биреү, оборона һәм хәүефһеҙлек ихтыяждары өсөн һәм башҡа ҡайһы бер осраҡтарҙа өҫтөнлөклө булып ҡала.

БМО мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәй инженер белеме алған граждандар һаны буйынса донъяла 1-се урында тора^{[230][231][232]}.

2010 йылдан 2017 йылға тиклем Рәсәйҙә юғары уҡыу йорттарында бушлай (бюджет) урындар һаны арта (2010 йыл — 43,43 %; 2017 йыл — 49,91 %), әммә шул уҡ ваҡытта түләүле уҡыу хаҡы ла арта, был юғары уҡыу йорттарында түләүҙең дөйөм донъя тенденцияһына ҡаршы килә^[233] һәм, ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә^[234], Рәсәйҙә юғары белем алыу мөмкинлеген кәметә. Юғары белем биреүҙең милли системалары рейтингында (2017 йыл), халыҡ-ара университеттар селтәре Universitas 21 версияһы буйынса, Рәсәй 33-сө урынды биләй^[235]. Белем кимәле буйынса донъя илдәре рейтингына ярашлы (Education index) (2018 йыл) — Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Үҫеш программаһының ҡатнаш күрһәткесе, ул өлкәндәрҙең грамоталылыҡ индексы һәм белем алыусы уҡыусыларҙың дөйөм өлөшө индексы булараҡ иҫәпләнә, Рәсәй донъяла 32-се урынды биләй^[236]. Милли мәғариф системаларының һөҙөмтәлелек рейтингына ярашлы (Global Index of Cognitive Skills and Educational Attainment; 2016 йыл) — британияның pearson Education компанияһы версияһы буйынса донъя илдәренең мәғариф өлкәһендәге ҡаҙаныштарын үлсәүсе рейтинг, — Рәсәй 34-се урынды биләй^[237].

[[Файл:Доля россии наука.png|300px|мини|Донъя илдәре буйынса дөйөм фәнни продукция. Рәсәй өлөшө 2 процент тәшкил итә^[238].

Социаль институт булараҡ фән Рәсәйҙә Пётр I осоронда барлыҡҡа килә, Ул Себергә һәм Төньяҡ Америкаға бер нисә, шул иҫәптән Витус Беринг һәм беренсе рус тарихсыһы Василий Татищев етәкләгән экспедиция ебәрә. 1725 йылда Петербург фәндәр академияһы эш башлай (хәҙер Рәсәй Фәндәр академияһы, Рәсәй Федерацияһында фундаменталь фәндең төп ойоштороу үҙәге). Уның ҡарамағында университет, уның нигеҙендә һуңыраҡ — Петербург университеты асыла. Рус фәнен үҫтереүгә академик Михаил Ломоносов ҙур өлөш индерә. 1755 йылда М. В. Ломоносов проекты нигеҙендә һәм И. И. Шувалов ҡурсалауы менән Мәскәү университетына нигеҙ һалына.

XVII—XIX быуаттарҙа Дерпта, Вильнюста, Ҡазанда һәм Харьковта университеттарға нигеҙ һалына. XIX быуат аҙағына бындай юғары уҡыу йорттары исемлеге Варшава, Киев, Одесса һәм Томск университеттары менән тулылана.

1869 йылда ғалим Д. И. Менделеев тәбиғәттең төп закондарының береһен — химик элементтарҙың периодик законын аса. Аш һеңдереү физиологияһы өлкәһендәге эштәре өсөн И. П. Павлов 1904 йылда, иммунитет механизмдарын тикшергәне өсөн И. И. Мечников — 1908 йылда Нобель премияһына лайыҡ була. 1909 йылда Һарытауҙа университетҡа нигеҙ һалына.

Рәсәй ғалимдары түбәндәге яңы фәнни йүнәлештәрҙе өйрәнә башлай: физик химия (М. В. Ломоносов, Д. И. Менделеев), органик химия (ойоштороусыларҙың береһе — А. М. Бутлеров), Евклидҡа ҡарамаған геометрия (Н. И. Лобачевский, Б. Риман), металлография (Д. Бахметьев), биогеохимия (В. И. Вернадский), геохимия (В. И. Вернадский — Ф. Кларк менән берлектә, А. Е. Ферсман, В. Гольдшмидт, А. П. Виноградов), геронтология (И. И. Мечников), гелиобиология (А. Л. Чижевский), нефть химияһы (нигеҙ һалыусыларҙың береһе — Н. Д. Зелинский), теоретик космонавтика (К. Э. Циолковский, А. А. Штернфельд), аэродинамика (Н. Е. Жуковский), хәрби-ялан хирургияһы (Н. И. Пирогов), психофизиология (И. М. Сеченов), рефлексология (И. М. Сеченов, И. П. Павлов, В. М. Бехтерев), крәҫтиәндәрҙе өйрәнеү крестьяноведение (нигеҙ һалыусыларҙың береһе — А. В. Чаянов), тектология (А. А. Богданов), реаниматология (В. А. Неговский, С. С. Брюхоненко), социология (нигеҙ һалыусыларҙың береһе — П. А. Сорокин), тупраҡ ғилеме (В. В. Докучаев), трансплантология (нигеҙ һалыусыларҙың береһе — В. П. Демихов).

Совет осоронда тәбиғи фәндәр өлкәһендә ҙур уңыштарға өлгәшелә, сөнки унда ил етәкселеге яғынан идеологик контроль аҙ кимәлдә була. Ҡайһы бер эксперттар фекеренсә (профессор Н. Я. Азаров)^[239], СССР-ҙа «фән культы» булған. Был ваҡытта башҡарылған эштәре өсөн физиктар: И. Е. Тамм, И. М. Франк, П. А. Черенков, Л. Д. Ландау, Н. Г. Басов, А. М. Прохоров, П. Л. Капица, шулай уҡ химик Н. Н. Семёнов һәм математик Л. В. Канторович (1975 йылда — иҡтисад буйынса) Нобель премияларын ала. Математиктар С. П. Новиков (1970) һәм Г. А. Маргулис (1978) математиктар өсөн иң абруйлы һаналған награда — Филдсов премияһы менән бүләкләнә. И. В. Курчатов, С. П. Королёв һәм башҡа ғалимдар етәкселегендә ойошторолған ғилми мәктәптәр арҡаһында СССР-ҙа ядро ҡоралы һәм космонавтика булдырыла. Шул уҡ ваҡытта биология үҫешен 1930 йылдар уртаһында Т. Д. Лысенконың генетикаға ҡаршы кампанияһы тотҡарлай, бынан башҡа фәнни дисциплиналар ҙа ныҡ зыян күрә.

Совет осоронда ғилми учреждениелар һаны байтаҡҡа арта. Академик һәм юғары уҡыу йорттарынан тыш, фәндә тармаҡ һәм завод секторы барлыҡҡа килә. Һуңғылары артабан башланған реформалар барышында байтаҡ дәрәжәлә үҙ-үҙен финанслауға күсерелә.

XX быуат аҙағында Рәсәй фәне ауыр көрсөк кисерә. Фәнни учреждениеларҙы үҙгәртеп ҡороу процестарының башланыуын һәм фәндә көрсөктең артыуын 1987 йылда КПСС Үҙәк Комитеты һәм СССР Министрҙар Советы ҡабул иткән «Ғилми ойошмаларҙы тулы хужалыҡ иҫәбенә һәм үҙ-үҙҙәрен финанслауға күсереү тураһында» тигән ҡарары менән бәйләйҙәр^[240]. Уға ярашлы ғәмәли тикшеренеүҙәр һәм эҙләнеүҙәр тауар тип таныла, фәнни-техник продукцияға килешеү хаҡтары буйынса түләүгә күсеү тормошҡа ашырыла, тәүге тапҡыр ғилми хеҙмәткәрҙәр һаны кәмей башлай. Сәнәғәтте үҫтереү өсөн етерлек кимәлдә тикшеренеүҙәр, ҡорамалдар һәм кадрҙар потенциалы яңыртылмай. Фәнде финанслауҙың ҡырҡа ҡыҫҡартылыуы арҡаһында илдән тиҫтәләрсә мең ғалим китә, улар хәҙер сит илдәрҙә эшләй.

1990 йылдар көрсөгөнә ҡарамаҫтан, ҡайһы бер фән өлкәләрендә Рәсәй ғалимдары халыҡ-ара кимәлдә юғары позициялар биләй, атап әйткәндә, Рәсәйҙең дүрт физигы Нобель премияһына лайыҡ була: Жорес Алфёров 2000 йылда, Алексей Абрикосов һәм Виталий Гинзбург 2003 йылда, ә Константин Новосёлов — 2010 йылда. Математиктар В. Г. Дринфельд (1990), Е. И. Зельманов (1994), М. Л. Концевич (1998), В. А. Воеводский (2002), Г. Я. Перельман (2006), А. Ю. Окуньков (2006), С. К. Смирнов (2010) Филдсов премияһы менән бүләкләнә^[241]. Математиктар М. С. Пинскер (1978), А. С. Холево (2016) мәғлүмәт теорияһы өлкәһендә иң абруйлы награда — Шеннон премияһын ала^[242]. Математиктар М. Л. Громов (2002), Я. Г. Синай (2014), Г. А. Маргулис (2020) Нобель премияһының аналогы булған математика буйынса Абель премияһына лайыҡ була. Математик физика өлкәһендәге юғары бүләкте — Пуанкаре премияһын М. Л. Концевич (1997), Я. Г. Синай (2009), А. М. Бородин (2015) ала. XXI быуат башында Рәсәйҙә бер нисә йөҙ мең ғилми хеҙмәткәр эшләй, уларҙың күпселеге (ярты миллионға яҡыны) — фән кандидаттары һәм докторҙары.

Рәсәйҙә фәнни тикшеренеүҙәр һәм эҙләнеүҙәр менән шөғөлләнгән 4 меңгә яҡын ойошма иҫәпләнә. Был ойошмаларҙың яҡынса 70 % дәүләткә ҡарай.

Д. А. Медведев хөкүмәте үткәргән Рәсәй Фәндәр академияһы реформаһы ғалимдарҙың ҙур тәнҡитенә дусар була, сөнки 2019 йылға Мәғариф һәм фән министрлығы 8 меңгә яҡын ғалимды эштән бушатырға планлаштыра, был «Фән һәм технологияларҙы үҫтереү» дәүләт программаһының дөйөм бюджет сығымдарындағы өлөшөн 2015 йылда 0,98 проценттан 2019 йылда 0,87 процентҡа тиклем ҡыҫҡартыуға бәйле була^[243].

Рәсәйҙә хеҙмәттәренән халыҡ-ара кимәлдә цитаталар ҡулланыу күләме ҙур булған меңәрләгән ғалим эшләй (уларҙың хеҙмәттәренә тиҫтәләгән һәм йөҙләгән һылтанма яһалған)^[244].

Математика һәм программалау өлкәһендә Рәсәй үҙенең фәнни потенциалын һаҡлап ҡала һәм донъяла алдынғы позицияларҙы биләй; математика һәм программалау буйынса олимпиадаларҙа Рәсәй ҡатнашыусылары беренсе урындарҙы биләй^[245][246].

1994—2011 йылдарҙа Рәсәйҙә уйлап табыуҙарға патент ғаризалары һаны 25 745-тән 41 414-кә тиклем арта[247]. 2011 йылда Рәсәйҙә башҡа БДБ илдәренә ҡарағанда яҡынса 4 тапҡырға күберәк патент ғаризаһы бирелә[247]. 2023 йылдың беренсе яртыһында Роспатент уйлап табыуҙарға 8 мең ғариза ала, был үткән йылдың ошо уҡ осоронда бирелгән документтар һанынан 12 процентҡа күберәк. Яңы эҙләнеүҙәр башлыса юғары технологиялы өлкәләргә ҡағыла: металлургия, фармацевтика, химия сәнәғәте, программалау[248].

Космосты тикшереүҙәр өлкәһендәге Рәсәй ҡаҙаныштары теоретик космонавтиканың атаһы Константин Циолковскийға барып тоташа. Уның хеҙмәттәре С. П. Королёв, В. П. Глушко һәм башҡалар кеүек совет ракета төҙөүселәрен илһамландыра, улар совет йыһан программаһының йыһан ярышының тәүге этаптарында уңышына булышлыҡ итә.

1957 йылда донъяла беренсе Ерҙең яһалма юлдашы «Спутник-1» осорола; 1961 йылда донъяла беренсе кешенең йыһанға осошон Юрий Гагарин уңышлы тормошҡа ашыра. Совет һәм Рәсәй космонавтикаһының ҡаҙаныштары иҫәбенә шулай уҡ донъяла беренсе ҡатын-ҡыҙ-космонавт Валентина Терешкованың осошо (1963 йыл) һәм донъяла беренсе космонавт Алексей Леоновтың асыҡ космосҡа сығыуы (1965 йыл) инә. «Луна-9» — Айға төшкән беренсе йыһан аппараты була, «Венера-7» беренсе булып икенсе планетаға (Венераға) төшә, «Марс-3» беренсе булып Марсҡа йомшаҡ төшөп ултыра. Бынан тыш, планетала йөрөүсе «Луноход-1», «Салют» сериялы орбиталь станциялар һәм «Мир» күп модулле орбиталь станция — донъяла беренселәр була.

Советтар Союзы тарҡалғандан һуң хөкүмәт тарафынан финансланған йыһан киңлеген үҙләштереү буйынса ҡайһы бер программалар, шул иҫәптән космик «Буран» программаһы ябыла, шул уҡ ваҡытта Рәсәйҙең ракета-космос тармағының коммерция эшмәкәрлегендә һәм халыҡ-ара хеҙмәттәшлектә ҡатнашыуы әүҙемләшә. 2011 йылда Американың «Спейс шаттл» йыһанға осоу программаһы тамамланғандан һуң, «Союз» ракетаһы — космонавтарҙы һәм йөктәрҙе халыҡ-ара йыһан станцияһына берҙән-бер алып барыусы була.

Роскосмос «Орёл» йыһан карабын эшләй, уны 2029 йылда экипаж менән Ай орбитаһына сығарыу планлаштырыла. 2019 йылдың февралендә Рәсәйҙең Айға төшөү өсөн экипаж менән үҙенең беренсе миссияһын 2031 йылға планлаштырыуы тураһында иғлан ителә^[249].

Рәсәй, халҡының күп милләтле булыуын иҫәпкә алып, этномәҙәни төрлөлөгө һәм мәҙәни-ара диалогҡа һәләтлелеге менән айырылып тора^[250][251]. Рәсәйҙең күп милләтле мәҙәниәте — донъя мәҙәниәтенең айырылғыһыҙ өлөшө. БМО баһаһы буйынса, Рәсәй иң бай мәҙәни мираҫы булған илдәр иҫәбенә инә. Православие рухи фекере һәм художество практикаһы рус матди һәм рухи мәҙәниәте үҫешенең мөһим факторы итеп баһалана^[252][253], бынан тыш, Көнбайыш Европа һәм Көнсығыштың бер нисә мәҙәниәтенең йоғонтоһо ҙур була.

Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә^[254][255], әҙәбиәт Рәсәйҙең күтәрелеүендә ҙур роль уйнай, сөнки донъя интеллектуаль элитаһы Рәсәйҙә «ҡырағай һәм варвар илен» күрмәй, ә уны билдәле бер мәҙәни өлгө күрһәтеүсе итеп ҡарай башлай, Рәсәй мәҙәниәтен донъя мәҙәниәтенең мөһим өлөшө итеп билдәләй.

Беҙҙең көндәргә тиклем боронғо рус әҙәбиәтенең дини^[256] йәки хикәйәләү характерындағы бер нисә ҡомартҡыһы килеп еткән, улар араһында иң билдәлеләре — «Повесть временных лет», «Слово о законе и благодати», «Память и похвала князю Владимиру», «Житие Феодосия Печерского», «Сказание о Борисе и Глебе», «Поучение Владимира Мономаха», «Слово о полку Игореве», «Моление Даниила Заточника», «Задонщина», «Повесть о житии Александра Невского» һәм башҡалар. Беҙҙең көндәргә тиклем эпистоляр жанрҙың айырым өлгөләре һаҡланған, мәҫәлән, «Послание Климента Смолятича пресвитеру Смоленскому Фоме». «Переписка царя Ивана Грозного с князем Курбским» кеүек эпистоляр жанр шедевры XVI быуат менән даталана^[257]. Шул уҡ осорҙа Польша булышлығы аша Көнбайыш Европа әҙәбиәте менән танышыу башлана. Халыҡ ижады үҙенсәлекле былина һәм әкиәт жанры менән билдәләнә. Донъяуи әҙәбиәт Рәсәйҙә XVII быуатта ғына барлыҡҡа килә. Был төрҙәге тәүге билдәле әҫәр — «Житие протопопа Аввакума». Ошо ваҡытта рус шиғриәте лә барлыҡҡа килә (рус силлабик шиғриәтенең иң билдәле вәкилдәре — Симеон Полоцкий һәм Сильвестр Медведев).

XVIII быуатта Рәсәйҙә донъяуи яҙыусылар һәм шағирҙар плеядаһы барлыҡҡа килә. Улар араһында шағирҙар һәм яҙыусылар В. К. Тредиаковский, А. Д. Кантемир, М. В. Ломоносов, Г. Р. Державин, Н. М. Карамзин; драматургтар А. П. Сумароков һәм Д. И. Фонвизин. Ул ваҡытта әҙәбиәттең өҫтөнлөклө художество стиле классицизм була^[258]. Уға алмашҡа сентиментализм килә (М. М. Херасков, М. Н. Муравьёв, Н. М. Карамзин, И. И. Дмитриев һәм башҡалар).

XIX һәм XX быуаттарҙа донъяла иң ныҡ билдәлелек алған рус яҙыусылары һәм драматургтары: Александр Грибоедов, Николай Гоголь, Александр Герцен, Иван Гончаров, Александр Островский, Дмитрий Григорович, Михаил Салтыков-Щедрин, Фёдор Достоевский, Иван Тургенев, Лев Толстой, Антон Чехов, Максим Горький, Иван Бунин, Александр Куприн, Исаак Бабель, Михаил Булгаков, Владимир Набоков, Владимир Короленко, Андрей Платонов, Константин Паустовский, Владимир Тендряков, Александр Солженицын, Виктор Астафьев, Валентин Распутин, Владимир Войнович, Фазиль Искандер, ағале-энеле Стругацкийҙар, Сергей Довлатов һәм тағы башҡа күптәр. Был әҙиптәрҙең әҫәрҙәре донъяның хәҙерге заман бөтә төп телдәренә тәржемә ителгән, улар — донъя мәҙәниәтенең айырылғыһыҙ өлөшө һанала.

Донъялағы иң билдәле рус шағирҙары: Василий Жуковский, Константин Батюшков, Александр Пушкин, Михаил Лермонтов, Алексей Кольцов, Евгений Баратынский, Афанасий Фет, Иннокентий Анненский, Фёдор Тютчев, Николай Некрасов, Александр Блок, Сергей Есенин, Константин Бальмонт, Андрей Белый, Валерий Брюсов, Дмитрий Мережковский, Николай Гумилёв, Игорь Северянин, Осип Мандельштам, Владимир Маяковский, Эдуард Багрицкий, Марина Цветаева, Максимилиан Волошин, Саша Чёрный, Борис Пастернак, Анна Ахматова, Велимир Хлебников, Николай Заболоцкий, Иосиф Бродский, Николай Рубцов, Александр Твардовский, Константин Симонов, Арсений Тарковский, Владимир Высоцкий, Евгений Евтушенко, Роберт Рождественский, Андрей Вознесенский, Белла Ахмадулина, Ярослав Смеляков, Эдуард Асадов, Юлия Друнина, Лариса Рубальская, Юрий Визбор, Булат Окуджава, Рәсүл Ғамзатов һәм башҡа күптәр.

Дүрт рус яҙыусыһы әҙәбиәт буйынса Нобель премияһына лайыҡ була: Иван Бунин (1933 йыл, эмиграцияла), Борис Пастернак (1958 йыл), Михаил Шолохов (1965 йыл) һәм Александр Солженицын (1970 йыл). 1987 йылда иһә әҙәбиәт буйынса Нобель премияһын шағир Иосиф Бродский ала.

Урыҫ һынлы сәнғәтенең иң боронғо формаларының береһе — иконалар яҙыу. Ул Византия оҫталарының традицияларын мираҫ итеп ала, әммә шул уҡ ваҡытта урыҫ иконаларының үҙ стиле бар^[259]. Уларға реализм түгел, ә символизм хас; рус иконаһы символизмы күп рәссамдарға йоғонто яһай, атап әйткәндә, Анри Матисс үҙенең ижадына рус иконаһының йоғонтоһон айырып билдәләй^[260].

Рус иконаларын яҙыуҙа төп тема — бөтә нәмәне ғәфү итеү. Рус иконаларында Алла һәм изгеләр генә түгел, ә ябай кешеләр ҙә бар. Рус иконаһында яҙыу үҙәктән, үҙәк фигуранан башлана, уның тирәләй симметриялы рәүештә икенсе пландағы фигуралар урынлаша, бынан тыш, айырым төҫтәр гаммаһы алына һәм, Византия традицияһынан айырмалы рәүештә, ҡыҙғылт төҫ — император төҫө ҡулланылмай^[261]. Алипий Печерский, Григорий Иконописец, Андрей Рублёв, Даниил Черный, Дионисий, Гурий Никитин, Симон Ушаков, Фёдор Зубов һәм башҡалар рус икона яҙыу кимәлен донъя кимәленә күтәрә.

Рәсәйҙә тәүге реалистик портреттар XVII быуатта яҙыла. XVIII быуат уртаһы—аҙағы Рәсәйҙә Д. Г. Левицкий һәм В. Л. Боровиковский кеүек һынлы сәнғәт оҫталарының ижады менән билдәләнә. Был ваҡыттан алып рус һынлы сәнғәте дөйөм донъя тенденцияларына эйәреп бара. XIX быуаттың күренекле рус рәссамдары: Ф. А. Бруни, С. Ф. Щедрин, О. А. Кипренский, К. П. Брюллов, А. А. Иванов, И. К. Айвазовский, А. М. Куиджи, В. А. Тропинин, А. Г. Венецианов, П. А. Федотов. Был осор һынлы сәнғәтендә академик йүнәлеш өҫтөнлөк итә. XIX быуаттың икенсе яртыһы — реалистик һынлы сәнғәттең сәскә атыуы (А. К. Саврасов, В. Д. Поленов). Күсмә рәссамдар һынлы сәнғәттә тәнҡит реализмы йүнәлешен үҫтерә, уларҙың эштәре йыш ҡына социаль тематика менән һуғарыла. Тәнҡит реализмының иң билдәле рәссамы Илья Репин. XIX быуат аҙағына Рәсәйҙә француз импрессионизмына оҡшаш тенденциялар үҫешә. Реалистик йүнәлештән айырылмай, рәссамдар үҙ алымдарында иреклерәк һәм виртуоз була, был бигерәк тә Валентин Серовтың эштәрендә сағыу күренә. Василий Верещагин — иң билдәле рус рәссам-баталистарының береһе, ул рус армияһының Урта Азия походтарында шәхсән ҡатнашыусы.

XX быуат башында Рәсәй рәссамдары яңы сағыу формалар эҙләүҙе әүҙем алып бара, бик күп яңы художество йүнәлештәре барлыҡҡа килә, мәҫәлән, символизм (М. А. Врубель, М. В. Добужинский), модернға ярашлы декоратив йүнәлештәр, авангард сәнғәте (В. В. Кандинский, К. С. Малевич). XX быуат уртаһында һәм аҙағында рәссамдар И. Э. Грабарь, А. А. Рылов, М. Шагал, Н. П. Крымов, И. И. Бродский, Б. В. Иогансон, С. В. Герасимов, М. А. Фейгин, З. Е. Серебрякова, В. Ф. Стожаров, Ю. А. Васнецов, Е. Е. Моисеенко, П. П. Кончаловский, Д. Д. Жилинский, В. М. Орешников, Г. Г. Ряжский, Т. Н. Яблонская, К. Ф. Юон, В. В. Мешков, А. А. Пластов, Н. М. Ромадин, П. П. Оссовский, С. А. Чуйков, А. А. Дейнека, М. С. Сарьян, Ф. П. Решетников, А. А. Мыльников, Н. И. Нестерова, Б. Я. Ряузов, О. П. Филатчев, О. Г. Верейский, Э. Г. Браговский, К. А. Васильев, М. М. Шемякин, Э. К. Окас, Я. Д. Ромас һәм В. С. Алфеевский киң билдәлелек ала.

Боронғо рус архитектураһы бер яҡтан Византияла уҡ урынлаштырылған традицияға эйәреп, икенсе яҡтан, үҙенсәлекле рус ағас архитектураһы линияһын үҫтерә. Византиянан урыҫ ғибәҙәтханаларына көнбайыш-көнсығыш күсәрендә урынлашҡан притвора йәки аш бүлмәһе, наос һәм алтарь мираҫ булып ҡала. Урыҫ ғибәҙәтханаларының үҙенсәлекле һыҙаттары: шәмдәл баштары һәм күп башлылыҡ. Кремлдәр рус оборона архитектураһының сағыу өлгөһө булып тора. Урыҫ крәҫтиәндәренең традицион урта быуат торлаҡтары ике йәки дүрт яҡлы ҡыйыҡлы буралы бүрәнә өйҙән ғибәрәт була. Бай ҡала халҡы ҡорамдар төҙөй.

Артабан рус архитектураһы барокко һәм классицизм стилле Көнбайыш Европа архитектураһы йоғонтоһо аҫтында ҡала, Мәҫәлән, Санкт-Петербург һәм уның тирә-яғы төҙөлөшө быға миҫал була. XIX быуат уртаһынан Рәсәй империяһы рәссамдары һәм архитекторҙары боронғо рус архитектураһына күҙ һала, урыҫ һәм яңы урыҫ стилдәре булдыра^[262].

СССР архитектураһы тарихында конструктивизм һәм рационализм рухында ҡала-баҡсаларҙың, йорт-коммуналарҙың, торлаҡ комбинаттарының, соцгородтарҙың авангард проекттары сағыу бит булып тора. 1930 йылдар башында сәйәси конъюнктура алмашыныу менән авангард архитектураһы тыйыла, ә уның менән бергә «һул яҡ бөгөлдәре» тип иғлан ителгән торлаҡ йорттар һәм йәмғиәтләштерелгән көнкүреш комплекстары проекттары ла тыйыла, Сталин архитектураһы осоро башлана. Н. С. Хрущёв осоронда күпләп типовой төҙөлөшкә күсеү «хрущевкалар»ҙы барлыҡҡа килтерә.

Санкт-Петербургтың тарихи үҙәге, Кижахтағы сиркәүҙәр комплексы, Мәскәү Кремле һәм Ҡыҙыл майҙан, Новгородтың тарихи ҡомартҡылары, Дербенттағы Нарын-ҡала ҡәлғәһе ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән. Славист һәм рус архитектураһы тарихсыһы У. К. Брумфилд рус ағас архитектураһын һәм конструктивизмын рус архитектураһының иң әһәмиәтле ҡаҙаныштары тип билдәләй^[263]. Бынан тыш, Рәсәйҙә Кавказ халыҡтарының боронғо ҡоролмалары һаҡланған (осетин, рутул архитектураһы); татар архитектураһы үҙенең үҙенсәлекле ҡиәфәтенә эйә.

Рәсәй музыкаль мәҙәниәте донъя мәҙәниәтенең мөһим состав өлөшө булып тора һәм Рәсәй халыҡтарының бай музыкаль мираҫын үҙ эсенә ала. Был төшөнсә XVI—XX быуаттарҙағы рус һәм совет композиторҙары ижадын, рус музыкаль фольклорын, рус романсын, совет һәм совет осоронан һуңғы популяр музыканы, рус рогын, бардтар ижадын берләштерә.

• Сиркәү йырҙары. Иң билдәле композиторҙары: Василий Рогов, Фёдор Крестьянин (Христианин) һәм Иван Нос.
• Рус халыҡ музыкаһы. Иң билдәле башҡарыусылар: Надежда Плевицкая, Лидия Русланова, Фёдор Шаляпин, Ольга Воронец, Людмила Зыкина, Евгения Смольянинова һәм башҡалар.
• Рус симфоник музыкаһы. Рәсәй — бөтә донъяла танылған симфоник музыка жанры классиктары булған күп композиторҙарҙың тыуған иле. Улар араһында А. А. Алябьев, М. И. Глинка, А. П. Бородин, П. П. Булахов, М. П. Мусоргский, П. И. Чайковский, Н. А. Римский-Корсаков, А. К. Глазунов, А. Н. Скрябин, С. В. Рахманинов, С. С. Прокофьев, И. Ф. Стравинский, Д. Д. Шостакович, Н. Я. Мясковский, Г. В. Свиридов, А. И. Хачатурян, Э. В. Денисов, С. А. Ғөбәйҙуллина, Р. К. Щедрин, А. Г. Шнитке һәм башҡа күптәр. Рәсәй музыкаль мәҙәниәте үҫешенә шулай уҡ Д. Ф. Ойстрах, М. Л. Ростропович, Ю. А. Башмет, В. А. Гергиев, Е. В. Образцова, Д. А. Хворостовский, С. П. Ролдугин һәм башҡалар баһалап бөткөһөҙ өлөш индерә.
• Рус романсы. Иң билдәле композиторҙары: А. А. Алябьев, А. Е. Варламов, А. Л. Гурилёв, М. И. Глинка, А. С. Даргомыжский, А. П. Бородин, М. П. Мусоргский, П. И. Чайковский, Н. А. Римский-Корсаков, С. В. Рахманинов. Совет осоронда: Г. В. Свиридов, Ю. А. Шапорин, Д. Д. Шостакович, С. С. Прокофьев һәм башҡалар.
• Рәсәй поп-музыкаһы. Иң билдәле башҡарыусылар: Иосиф Кобзон, Мөслим Магомаев, Эдуард Хиль, Эдита Пьеха, Олег Анофриев, Юрий Антонов, Лев Лещенко, София Ротару, Алла Пугачёва, Валерий Леонтьев, Филипп Киркоров, Дима Билан һәм башҡалар.
• Автор йыры СССР-ҙа автор йыры жанры XX быуат уртаһында барлыҡҡа килә. Был жанрҙың сағыу саралары һәм үҙенсәлекле сифаттары — шиғри текстың мәғәнәле, йөкмәткеле һәм сифатлы булыуы, музыкаль материалдың йырлылығы, тәбиғилеге, моңлолоғо һәм гармониялы функцияға эйәлеге; ышаныслы аралашыу кәйефе; башҡарыуҙың камералылығы; йырҙың идеалистик һәм романтик йүнәлеше. Иң билдәле автор-башҡарыусылар: Владимир Высоцкий, Александр Галич, Булат Окуджава, Александр Городницкий, Юрий Визбор, Юлий Ким, Александр Дольский, Татьяна һәм Сергей Никитины, Алексей Иващенко һәм Георгий Васильев («Иваси»), Олег Митяев һәм башҡалар.
• Рус рогы — рус телле авторҙар һәм башҡарыусылар, музыканттар һәм музыкаль төркөмдәр тарафынан ижад ителгән һәм тәүҙә СССР-ҙа, артабан БДБ-ла һәм башҡа илдәрҙә башҡарылған рус телендәге рок-музыканың йыйылма билдәләмәһе. Рус рогы иң баштан көнбайыш рок-музыкаһы, шулай уҡ ғәҙәттә акустик гитараға ҡушылып башҡарылған рус автор йыры йоғонтоһонда формалаша. Иң билдәле төркөмдәр: «Машина времени», «Воскресение», «Аквариум», Nautilus Pompilius, «Кино», «Алиса», «Агата Кристи», «Ария», «Кипелов», «Чиж & Co», «ДДТ», «Звуки Му», «Гражданская оборона», «Король и Шут», «НАИВ», «Би-2».
• Рус рэпы — рэп стилендә һәм рус телендә яҙылған йыр. Был жанр әҫәрҙәрен Советтар Союзында 1980 йылдарҙың икенсе яртыһында башҡара башлайҙар. Тәүге башҡарыусыларҙан иң билдәлеләре: Bad Balance, Богдан Титомир һәм «Мальчишник». Хәҙерге рус рэпында иң танылғандар: Моргенштерн, Тимати, Егор Крид, Oxxxymiron, Мот, Баста, Макс Корж, Джиган, Слава КПСС һәм башҡалар.
• «Блатной йыр» — Рәсәй (һәм совет) музыка жанры, криминаль мөхитенең көнкүрешен һәм ғәҙәттәрен һүрәтләй, тәү башта енәйәтселек донъяһына яҡын булған кешеләрҙең аудиторияһына иҫәпләнгән була. Ваҡыт үтеү менән был жанрҙа инде криминаль тематика сиктәренән сыҡҡан, әммә уның характерлы үҙенсәлектәрен (мелодия, жаргон, хикәйәләү, донъяға ҡараш) һаҡлаған әҫәрҙәр яҙыла башлай. 1990 йылдарҙан алып Рәсәй музыка индустрияһында «блатной йыр»ҙы «шансон» исеме менән йөрөтәләр («Йыл шансоны» тип аталған музыкаль премия бар).

[[Файл:Moscow 05-2012 Bolshoi after renewal.jpg|мини|справа|250пкс|Ҙур театр]] Урта быуат рус актёрҙары — скоморохтар — ил гиҙеп кәмит күрһәтеп, көлдөрөүсе һәм күңел асыусылар — XI быуаттан билдәле. Улар араһында музыканттар, йырсылар, бейеүселәр, шаяртыусылар, ҡырағай хайуандарҙы ҡулға эйәләштереп халыҡҡа күрһәтеүселәр була.

Хәҙер беҙ белгән театр Рәсәйҙә сит ил кешеләре арҡаһында барлыҡҡа килә. Театрҙы үҫтереү менән батша Алексей Михайлович, император Пётр I шөғөлләнә. Пётр Беренсе үлгәндән һуң Рәсәйҙә театр сәнғәте тарҡала башлай. Әммә императрица Елизавета Петровна хакимлыҡ иткән осорҙа музыкаль һәм театр эше тергеҙелә: 1756 йылдың 30 авгусында Санкт-Петербургта театр (хәҙерге Александринский театры) ойошторола. Императрица Екатерина II театрға юғары тәрбиәүи-белем биреү әһәмиәтен бирһә лә, ул ваҡыттағы рус театры башлыса донъяуи күңел асыу урыны һәм сараһы булып ҡала.

1896 йылдың апрелендә, Париждағы тәүге кинематография сеанстарҙан һуң 4 ай ғына үткәс, Рәсәйгә тәүге кинематография аппараттары килтерелә. Шул уҡ йылдың майында император Николай II тәхеткә ултырыуы хөрмәтенә ойошторолған тантананан Камилл Серф Рәсәйҙә тәүге булып документаль фильм төшөрә. Кино күрһәтеү тиҙ арала модалы күңел асыу сараһына әйләнә, беренсе даими кинотеатр 1896 йылдың майында Санкт-Петербургтың Нева проспектында асыла.

Рәсәйҙең беренсе нәфис кино таҫмалары рус әҙәбиәтенең классик әҫәрҙәре фрагменттарын («Песнь про купца Калашникова», «Идиот», «Бахчисарайский фонтан»), халыҡ йырҙарын («Ухарь-купец») экранлаштырыуҙан йә Рәсәй тарихынан эпизодтарҙы («Смерть Иоанна Грозного», «Пётр Великий») иллюстрациялауҙан ғибәрәт була. 1911 йылда Рәсәйҙә беренсе тулы метражлы «Севастополде обороналау» фильмы экрандарға сыға.

1925 йылда режиссёр Сергей Эйзенштейн «Броненосец „Потемкин“» фильмын төшөрә, ул тәнҡитселәр тарафынан бөтә заман һәм халыҡтарҙың иң яҡшы фильмдарының береһе тип таныла^[264][265].

Өс совет һәм бер Рәсәй фильмы «Сит телдәге иң яҡшы фильм» категорияһында «Оскар» премияһын ала (йәйәләр эсендә премия бирелгән йыл):

• «Война и мир», Сергей Бондарчук (1969 йыл);
• «Дерсу Узала», Акира Куросава (СССР һәм Японияның берлектәге фильмы, 1976 йыл);
• «Москва слезам не верит», Владимир Меньшов (1981 йыл);
• «Утомлённые солнцем», Никита Михалков (1995 йыл).

Совет йылдарында мультипликация уңышлы үҫешә. Юрий Норштейндың «Ёжик в тумане» мультфильмы 2003 йылда Токиола төрлө илдәрҙең 140 кино тәнҡитсеһе һәм мультипликаторы араһында үткәрелгән һорау алыу һөҙөмтәләре буйынса бөтә заман һәм халыҡтарҙың иң яҡшы мультфильмы тип таныла.

Рәсәйҙә балет ысын мәғәнәһендә сәскә атҡан, донъя кимәлендә танылыу алған һәм донъя балетының нигеҙҙәренең береһенә, илдең һәм рус мәҙәниәтенең визит карточкаһына әйләнгән. Бөтә донъяға билдәлелек яулаған рус балеты вәкилдәре: Матильда Кшесинская, Ольга Спесивцева, Вацлав Нижинский, Анна Павлова, Тамара Карсавина, Джордж Баланчин (Америка балетына һәм дөйөм алғанда хәҙерге заман неоклассик балет сәнғәтенә башланғыс һалыусы), Марис Лиепа, Рудольф Нуриев, Галина Уланова, Константин Сергеев, Майя Плисецкая һәм башҡа күптәр.

Рәсәй донъялағы иң ҙур мәҙәни мираҫ булған музей фондтарының береһенә эйә. Рәсәй музейҙары донъяла иң күп кеше йөрөгән тәүге ун музей исемлегендә тора^[266].

Тарихи-мәҙәни мираҫты һаҡлауҙа һәм өйрәнеүҙә тарихи профилле музейҙарға айырым роль бирелә^[267][268]. Рәсәйҙең хәҙерге музей донъяһының нигеҙен Рәсәй Мәҙәниәт министрлығы системаһының 2027 музейы тәшкил итә, уларҙа 60 миллион самаһы һаҡлау берәмеге тупланған һәм йыл һайын уларға 70 миллион самаһы кеше килә^[269]. Рәсәй донъялағы иң ҙур музейҙар исемлегенә ингән музейҙар һаны буйынса донъя лидеры булып тора^[270]: Санкт-Петербургта Кунсткамера^[271], А. С. Пушкин исемендәге Һынлы сәнғәт музейы^[272], Дәүләт Третьяков галереяһы, Ҡорал палатаһы, Рус дәүләт музейы (донъялағы иң ҙур рус сәнғәте музейы)^[273]. Дәүләт Эрмитажы донъяның иң яҡшы 10 музейы исемлегенә инә, National Geographic журналы фекеренсә, Дәүләт тарихи музейы — Рәсәйҙең иң ҙур милли тарих музейы.

Китапхана фонды күләме буйынса Рәсәй —донъя лидерҙарының береһе: илдә яҡынса 39 мең китапхана эшләй^[274][275], уларға ил халҡының яҡынса 30 проценты йөрөй^[276]. Илдә донъя кимәлендәге бер нисә китапхана эшләй, Рәсәй милли китапханаһы, World atlas аналитика компанияһы фекеренсә, үҙенең китапхана фонды күләме буйынса донъяла бишенсе урынды биләй.

Рәсәйҙә федераль, төбәк һәм урындағы кимәлдәге тармаҡлы архив системаһы эшләй. Рәсәй архивтары донъяның иң ҙур архивтары иҫәбенә инә.

Рәсәй халыҡтарына хас булған былиналар, халыҡ әкиәттәре быуаттар төпкөлөнән беҙгә ата-бабаларҙың аҡылын еткерә^[277].

Рәсәйҙә художество кәсептәре халыҡ ижады нигеҙендә формалашҡан, улар профессиональ рәссамдар һәм сауҙагәрҙәр ярҙамында XX быуат башында һөнәри декоратив сәнғәткә әүерелгән: Дымков уйынсығы (балсыҡтан яһала), Филимонов уйынсығы (балсыҡтан оҙонсараҡ итеп эшләнә), Ырымбур мамыҡ яулығы, Палех миниатюраһы, Абашев уйынсығы, хохлома, гжель (керамиканы биҙәү), Хлуднев уйынсығы, Городецкий биҙәктәре, Богородский һырлауҙары (ағастан төрлө әйберҙәр яһау).

Рәсәйҙә тәүге ваҡытлы баҫмалар XVIII быуат башында барлыҡҡа килә, әммә баҫма киң мәғлүмәт саралары XIX быуат аҙағында ғына киң үҫеш ала.

2000 йылдар аҙағына Рәсәйҙә 170-тән ашыу көндәлек үҙәк һәм урындағы гәзит баҫыла, уларҙың дөйөм тиражы яҡынса 4,8 млн дана, шулай уҡ 425 көндәлек булмаған гәзит һәм журналдар дөйөм тиражы яҡынса 7,8 млн дана менән нәшер ителә. Төп милли гәзиттәр (бер тапҡыр тиражы, мең дана): «Известия» (150 мең дана), 1917 йылда сыға башлаған, элекке Советтар Союзының етәксе учреждениелары органы; «Коммерсантъ» (125 мең дана), 1989 йылдан баҫыла; «Комсомольская правда» (955 мең дана), 1925 йылдан донъя күрә, элекке ВЛКСМ Үҙәк Комитеты органы; «Московский комсомолец» (700 мең дана), 1919 йылда сыға башлаған, элекке ВЛКСМ-дың Мәскәү ҡала комитеты органы; «Независимая газета» (40 мең дана), 1990 йылдан баҫыла; «Новая газета» (284 мең дана), 1993 йылдан донъя күрә; «Новый взгляд» (307 мең дана), 1992 йылдан сыға; «Парламентская газета» (56,5 мең дана), 1996 йылдан баҫыла, Рәсәйҙең Федераль Йыйылышы органы; «Правда» (100 мең дана), 1912 йылда сыға башлаған, КПРФ Үҙәк комитеты органы; «Российская газета» (166 мең дана), 1990 йылдан нәшер ителә, Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте органы; «Советский спорт» (180 мең дана), 1924 йылда сыға башлаған.

Рәсәйҙең иң билдәле мәғлүмәт агентлыҡтары: ТАСС (1904 йылда ойошторолған); «Россия сегодня» (2013 йылдан эшләй); «Интерфакс» (1989 йылда эш башлаған).

Рәсәй китап палатаһы — ил матбуғатының дәүләт библиографияһы һәм статистикаһы үҙәге. ТАСС филиалы булараҡ, палата системалы рәүештә библиографик күрһәткестәр сығара. Баҫма продукцияның донъя күреүе тураһында йомғаҡлау мәғлүмәттәре 1954 йылдан «Рәсәй китаптарының йыллыҡ библиографик күрһәткесе» статистик йыллыҡ баҫмаһында яҡтыртыла. Башҡортостанда, Сыуашстанда һәм Татарстанда Республика китап палаталары бар.

Рәсәй ғалимы А. С. Попов — Рәсәйҙә беренсе тапҡыр электромагнит тулҡындарҙы алыҫтан тапшырыусы радио уйлап табыусыларҙың береһе. Радиотапшырыуҙар Рәсәйҙә 1924 йылдан алып барыла, телевидение тапшырыуҙары — 1931 йылда башлана.

1991 йылға тиклем телевидение һәм радиотапшырыуҙар менән СССР-ҙың Телевидение һәм радио буйынса дәүләт комитеты — Гостелерадио етәкселек итә, тапшырыуҙар Бөтә Союз радиоһының өс һәм ике Бөтә Союз телевизион программалар буйынса алып барыла. Урындағы телевизион тапшырыуҙарҙы урындағы телевидение студиялары 2-се программа буйынса алып бара, Ленинград телевидение студияһынан һәм Үҙәк телевидениеның Мәскәү һәм Мәскәү өлкәһе өсөн тапшырыуҙарҙың баш редакцияһынан тыш, улар үҙ «өсөнсө» программаларын, урындағы радиотапшырыуҙарҙы 1-се программа буйынса урындағы телевидение һәм радиотапшырыуҙар комитеттары тапшыра.

Сымлы радиотапшырыуҙар селтәре бар: 1-се программа ҡатнаш була һәм урындағы тапшырыуҙарҙан һәм Беренсе Бөтә Союз программаһынан тора, 2-се программа буйынса — Икенсе Бөтә Союз программаһы, 3-сө программа буйынса — Өсөнсө Бөтә Союз программаһы тапшырыла^{[278][279][280][281][282]}.

1992—1995 йылдарҙа 1-се федераль телеканал, 1-се (атамаһы «Радио 1») һәм 2-се (атамаһы «Маяҡ») федераль радиоканалдар буйынса тапшырыуҙар менән етәкселек итеүҙе «Останкино» Рәсәй дәүләт телерадиокомпанияһы (РГТРК «Останкино»), 2-се федераль телеканал (атамаһы «Рәсәй телевидениеһы», «РТР», «Россия») һәм 3-сө федераль радиоканал (атамаһы «Радио России») буйынса тапшырыуҙар менән — Бөтә Рәсәй дәүләт телерадиокомпанияһы (ВГТРК) етәкселек итә. Урындағы радио- һәм телевизион тапшырыуҙарҙы 2-се теле- һәм 3-сө радиоканал буйынса урындағы дәүләт телерадиокомпаниялары (2004 йылдан — ВГТРК филиалдары) алып бара, ә Мәскәү һәм Санкт-Петербургтың үҙҙәренең «өсөнсө» телевизион каналдары була^[283]. Сымлы радиотапшырыуҙар дауам итә: беренсе канал ҡатнаш булып ҡала һәм урындағы тапшырыуҙарҙан һәм өсөнсө федераль радиоканал тапшырыуҙарынан тора, икенсе канал буйынса — тапшырыуҙарын икенсе федераль радиоканал, өсөнсөһө буйынса — беренсе федераль радиоканал эфирға сығара.

1995 йылда РГТРК «Останкино» бөтөрөлә, уның урынына «Рәсәй йәмәғәт телевидениеһы» дәүләте ҡатнашлығындағы акционерҙар йәмғиәте, «Маяҡ» Дөйөм Рәсәй дәүләт радиокомпанияһы (1998 йылда ВГТРК идаралығына тапшырыла, 2004 йылдан — уның филиалы) һәм «Радио 1» Дөйөм Рәсәй радиостанцияһы (1997 йылда бөтөрөлә, ә беренсе радиоканал һәм өсөнсө сымлы тапшырыу каналы төрлө коммерция радиостанцияларына бирелә).

Сит илдәргә тапшырыуҙарҙы «Голос России» Рәсәй дәүләт радиокомпанияһы, 2014 йылдан — «Россия сегодня» Халыҡ-ара мәғлүмәт агентлығы алып бара. Бер үк ваҡытта коммерция радиотапшырыуҙары һәм коммерция телевидениеһы ла киң танылыу ала. Һуңғыһы рәтенә «Телекомпания НТВ», «ТВ-6» Мәскәү бойондороҡһоҙ тапшырыуҙар корпорацияһы (2002 йылда тапшырыуҙарын туҡтата), «REN TV» телекомпанияһы һәм башҡалар инә. Илдә бер нисә сымлы (кабель) телевидение селтәре бар.

Рәсәй Федерацияһында байрам көндәре^[284]:

• 1, 2, 3, 4, 5, 6, 8 ғинуар — Яңы йыл каникулдары;
• 7 ғинуар — Раштыуа байрамы;
• 23 февраль — Ватанды һаҡлаусылар көнө;
• 8 март — Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө;
• 1 май — Яҙ һәм хеҙмәт байрамы;
• 9 май — Еңеү көнө;
• 12 июнь — Рәсәй көнө;
• 4 ноябрь — Халыҡтар берҙәмлеге көнө.

Эш көнө булмаған байрам көндәрендә производство-техник шарттар (өҙлөкһөҙ эшләгән ойошмалар), халыҡты хеҙмәтләндереү кәрәклеге менән бәйле эштәр, шулай уҡ кисектергеһеҙ ремонт һәм тейәү-бушатыу эштәре туҡтатымай^[285]

Хельсинкиҙағы 1952 йылғы Олимпия уйындарынан алып Лондондағы 2012 йылғы Олимпия уйындарына тиклем Советтар Союзы, ә һуңынан Рәсәй спортсылары йәйге Олимпия уйындарында донъяның бөтә илдәренең дөйөм миҙал зачетында бер ҡасан да өсөнсө урындан түбән төшмәй. Барлыҡ Олимпия уйындарында дөйөм миҙал зачетында СССР/Рәсәй йыйылма командаһы, АҠШ йыйылма командаһынан ғына ҡалышып, 2-се урынды биләй.

1980 йылда Мәскәү XXII йәйге Олимпия уйындарын ҡабул итә, 2014 йылда Сочиҙа XXII ҡышҡы Олимпия уйындары үтә. Шулай уҡ Рәсәйҙә бер нисә Универсиада була: 1973 йылғы йәйге Универсиада — Мәскәүҙә, 2013 йылғыһы — Ҡазанда, ә 2019 йылда Красноярск ҡышҡы Универсиаданы ҡабул итә.

Совет һәм Рәсәй хоккейсылары еңеүҙәргә бай тарихҡа эйә, улар бер нисә тапҡыр донъя чемпионаты һәм ҡышҡы Олимпия уйындары еңеүселәре була.

Рәсәйҙә футбол традициялары көслө. Совет, ә артабан Рәсәй футбол клубтары Европа турнирҙарында юғары һөҙөмтәләргә өлгәшә. СССР йыйылма командаһы 1960 йылда Европа чемпионы була, шулай уҡ ике тапҡыр, 1956 һәм 1988 йылдарҙа, олимпия футбол турнирында алтын миҙалдар яулай. Яңы дәүерҙә Рәсәй йыйылма командаһы 2008 йылда Европа чемпионатында 3-сө урынды ала. 2017 йылда Рәсәйҙә Конфедерациялар кубогы үтә, ә 2018 йылда Рәсәй беренсе тапҡыр футбол буйынса донъя чемпионатын ҡабул итә, ярыштар илдең 11 ҡалаһында ойошторола. 2021 йылда Европа чемпионаты-2020 матчтарының бер өлөшө Санкт-Петербургта була.

Рәсәй спортсылары традиция буйынса фигуралы шыуыуҙа, биатлонда, саңғы ярыштарында, мини-футболда, пляж футболында, туплы хоккейҙа, шайбалы хоккейҙа, спорт гимнастикаһында һәм художестволы гимнастикала, еңел атлетикала, синхрон йөҙөүҙә, шулай уҡ төрлө көрәш төрҙәрендә, айырыуса ирекле көрәштә һәм бокста көслө.

Шашка буйынса донъя чемпиондары, го һәм рендзю буйынса Европа турнирҙары призёрҙары һәм еңеүселәре араһында совет һәм рәсәй спортсылары күп. Советтар Союзы һәм Рәсәй — шахматсылар уңышы буйынса уникаль: 1946 йылдан 1990 йылға тиклем шахмат буйынса донъя чемпионы һәм шахмат тажына дәғүәселәр, АҠШ-тың берҙән-бер вәкиле Роберт Фишерҙы иҫәпкә алмағанда, тик совет шахматсылары ғына була. Ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар төркөмөндә донъя команда чемпионаттарының күбеһендә, шулай уҡ «СССР донъя йыйылма командаһына ҡаршы» турнирҙарында совет шахматсылары еңеү яулай. Советтар Союзы тарҡалғандан һуң Рәсәй шахматсыларының өҫтөнлөгө туҡтала, әммә улар донъя шахмат турнирҙарында алдынғы урындарҙың береһен биләүен дауам итә. 1991 йылдан алып хәҙерге ваҡытҡа тиклем шахмат буйынса өс донъя чемпионы — Рәсәйҙән.