Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Байкал

Байка́л (рус. Байкал, бүр. Байгал далай) — Көнсығыш Себерҙең көньяҡ өлөшөндә тектоник сығышлы күл, планеталағы иң тәрән күл, сөсө һыуҙың иң ҙур тәбиғи резервуары һәм майҙаны буйынса Евразияның иң ҙур сөсө һыу күле.

Күл һәм яр буйы территориялары флора һәм фаунаның уникаль төрлөлөгө менән айырылып тора, хайуандарҙың күпселек төрҙәре эндемик.

Географияһы

Күл ҡаҙанлығының географик урыны һәм ҙурлығы

Үҙәк Азияла, Рәсәй Федерацияһында Иркутск өлкәһе һәм Бүрәт Республикаһы сигендә урынлашҡан күл көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа тиклем 636 км[2] һуҙылған, гигант ярым ай барлыҡҡа килтерә. Киңлеге 24-тән 79[2] км-ға тиклем. Байкал күленең иң тәрән нөктәһендәге төбө диңгеҙ кимәленән 1187 метр түбән. Байкал күленең һыу киҫелешенән бейеклеге (сөнки Байкал кимәле көйләнгән), диңгеҙ кимәленән 456—457 метр бейеклектә, әммә Тымыҡ океан бейеклек системаһы сиктәрендә билдәләнә. Һөҙөмтәлә Байкал күленең «ысын барлыҡтағы» кимәле билдәһеҙ:

Ә бында төп һығымта түбәндәгесә: ысынында беҙ бөгөн Байкалдың кимәлен белмәйбеҙ, ул 234-се һанлы ҡарарға тап килә йәки тап килмәй, Ул, Һеҙ аңлағанса, үҙе булмаған бейеклек системаһында формалаштырылған һәм уның үтәлешен контролдә тота алмай.

— С. Е. Беднарук, Һыу ресурстары буйынса федераль агентлыҡтың «Рәсәй гидротехник ҡоролмалар реестры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге» федераль дәүләт унитар предприятиеһы директоры[5]

undefined

Һыу өҫтө майҙаны буйынса Байкал донъялағы иң ҙур күлдәр араһында етенсе урынды биләй. Утрауҙарҙы иҫәпкә алмайынса уның майҙаны 31 722 км2[3], был яҡынса Бельгия йәки Нидерланд кеүек илдәрҙең майҙанына тиң. Һыу йыйыу бассейнының майҙаны 571 мең км2[6], яр буйының оҙонлоғо 2000 км тәшкил итә[2].

undefined

Күл үҙенсәлекле ҡаҙанлыҡта (рус.)баш. урынлашҡан, бөтә яҡтан тау һырттары һәм ҡалҡыулыҡтар менән уратып алынған[7]. Көнбайыш яры ташлы һәм текә, ә көнсығыш яр һыҙаты һөҙәгерәк (ҡайһы бер урындарҙа тауҙар ярҙан тиҫтәләрсә километрға ситтәрәк).

Тәрәнлеге

undefined

Байкал – Ер йөҙөндәге иң тәрән күл. Күлдең хәҙерге максималь тәрәнлеге 1642 м[2][3] һәм 1983 йылда Л.Г.Колотило һәм А.И.Сулимов тарафынан гидрографик эштәр барышында СССР Оборона министрлығының Гидрология һәм океанография баш дирекцияһы экспедицияһы тарафынан 53°14′59″ с. ш. 108°05′11″ в. д.GЯO координаталарында билдәләнгән[8].

1992 йылда максималь тәрәнлек картаға төшөрөлгән[9] һәм 2002 йылда Бельгия-Испания-Рәсәй берлектәге проекты һөҙөмтәһендә Байкал күленең яңы батиметрик картаһын төҙөү һөҙөмтәһендә раҫланған. Был проектта өҫтәмә батиметрик мәғлүмәттәр, шул иҫәптән эхолокация һәм сейсмик профилләштереү менән берләштерелгән акустик зондлау мәғлүмәттәре максималь тәрәнлекте асыу авторҙарының береһе Л. Г. Колотило булған.

Әгәр ҙә күлдең һыу өҫтө диңгеҙ кимәленән 456 м бейеклектә урынлашыуын иҫәпкә алһаҡ, бассейндың иң түбән нөктәһе диңгеҙ кимәленән 1187 м түбәнерәк ята, был Байкал бассейнын да иң тәрән континенталь уйһыулыҡтарҙан һанала[3].

Күлдең уртаса тәрәнлеге лә бик ҙур — 744,4 метр[3]. Был күп кенә бик тәрән күлдәрҙең максималь тәрәнлегенән артып китә. Байкал күленән башҡа Ер йөҙөндә тәрәнлеге 1000 метрҙан ҙурыраҡ булған ике күл генә: Танганьика күле (1470 метр) һәм Каспий диңгеҙе (1025 метр)[10][11].

1957 йылда эхолот 1940 метр тәрәнлекте теркәгән, ләкин ғәҙәти лот менән тикшергәндә (троста) ул раҫланмаған[12].

Һыу күләме

undefined

Байкал күленең һыу запасы ғәйәт ҙур — 23 615,39 кубометр[3] (донъялағы 123 000 кубометр татлы һыу запасының яҡынса 19 %). Сөсө һыу запасы буйынса Байкал донъя күлдәре араһында беренсе урында тора. Байкалда һыу Төньяҡ Американың биш Бөйөк күл бергә ҡушҡанда (Супериор, Мичиган, Гурон, Эри һәм Онтарио) күберәк, Ладога күленән 25 тапҡырға күберәк[13]. Абсолют күрһәткестәр менән әйткәндә, донъялағы бөтә күлдәр араһында Байкалдың һыу күләме Каспий диңгеҙенән ҡала икенсе урында тора.

Ҡушылдыҡтары һәм ағып сыҡҡан һыу

И.Д.Черский (XIX быуат) тикшеренеүҙәре буйынса, Байкал күленә 336 шишмә һәм йылға ҡоя, был һанға даими ҡушылдыҡтар ғына инә. Был мәсьәлә буйынса һуңғы мәғлүмәттәр юҡ, әммә ҡайһы саҡта 544 йәки 1123 һандары килтерелә (улар даими һыу ағымдарын түгел, ә һыу ятҡылыҡтарын иҫәпләүгә нигеҙләнгән). Шулай уҡ антропоген йоғонто һәм климат үҙгәрештәре арҡаһында XIX быуаттан бөгөнгө көнгә тиклем Байкал күленән яҡынса 150 һыу ағымы юҡҡа сыҡҡан тип иҫәпләнә[4].

Байкалға ҡойған иң ҙур йылғалар: Селенга, Үрге Ангара, Баргузин, Турка, Снежная, Кичера, Тыя, Голоустная, Бугульдейка. Күлдән бер генә Ангара йылғаһы ағып сыға[14][15].

Һыу үҙенсәлектәре

Байкал һыуының төп үҙенсәлектәрен ҡыҫҡаса түбәндәгесә һүрәтләргә мөмкин: һыуҙа эрегән һәм үлсәлгән минераль матдәләр бик аҙ, органик ҡушылмалар бик аҙ, кислород күп. Байкал һыуында минераль тоҙҙар миҡдары 96,7 мг / л тигеҙ[4].

Байкалдағы һыуҙың таҙалығы микроскопик ҡыҫала эпишура эшмәкәрлеге менән тәьмин ителә, ул органиканы үҙ организмы аша һыу үткәреп ашай. Байкал эпишураһы (лат. Epischura baicalensis) - ишкәк аяҡлылар (Copepoda) аҫкласынан планктонлы ҡыҫала һымаҡтар төрө. Өлкән ярым үтә күренмәле ҡыҫаланың ҙурлығы яҡынса 1,5 мм тәшкил итә. Байкалдың Был күлдең эндемик экосистемаһында мөһим роль уйнай, бөтә һыу ҡатламында йәшәй һәм һыу ятҡылығының 90% һәм унан да күберәк биомассаһын барлыҡҡа килтерә. Эпишура ымымыҡтарҙың төп массаһын ҡуллана һәм байкал омулының мөһим туҡланыу объекты булып тора. Күл таҙалығына эпишура ҡыҫалаларына бурыслы.

Байкал һыуы
«Алтын таштар»

Байкалдағы һыу һалҡын өҫкө ҡатламдарҙың температураһы йәйгеһен дә артмай +8 — +9 °C, ә айырым ҡултыҡтарҙа һәм сораларҙа +15 °C (максималь теркәлгән температура +23 °C). Тәрәнлек ҡатламдарының температураһы-яҡынса +4 °C[16].

Күлдәге һыу таҙа һәм үтә күренмәле, айырым таштар һәм төрлө әйберҙәр 40 метр тәрәнлектә күренә. Был ғәҙәттә яҙ көнө, күлдәге һыу зәңгәр төҫтә булғанда була. Йәй һәм көҙ, ҡояш йылытҡан һыуҙа үҫемлек һәм хайуан организмдары күпләп үҫкәндә, уның үтә күренмәлелеге 8—10 метрға тиклем кәмей, һәм төҫө зәңгәр-йәшел һәм йәшел төҫкә инә.

Боҙ

Ҡышҡы боҙлоҡ осоронда (уртаса алғанда, 9 ғинуарҙан 4 майға тиклем), Ангара ағып сыҡҡан 15-20 км оҙонлоҡтағы ҙур булмаған участканан башҡа, Байкал тулыһынса туңа[4]. Пассажир һәм йөк суднолары өсөн суднолар йөрөү осоро ғәҙәттә июндән сентябргә тиклем асыҡ; ғилми-тикшеренеү суднолары күлдең боҙҙан асылыуынан һуң навигация башлай Һәм уны Байкалдың туңыуы менән тамамлай, йәғни майҙан ғинуарға тиклем[4].

Ҡыш аҙағына Байкал күлендә боҙ ҡалынлығы 1 метрға етә, ә ҡултыҡтарҙа 1,5–2 метрға етә. Ҡаты һыуыҡтар ваҡытында урындағы халыҡ боҙҙо ватып мәкеләр яһай. Мәкеләрҙең оҙонлоғо 10–30 км, киңлеге 2–3 метрға етә. Был мәкеләрҙе йыл һайын, күлдең яҡынса бер үк урындарында эшләйҙәр. Уларҙы эшләгәндә күк күкрәгән йәки пушка атыуын хәтерләткән көслө ярылыу тауыштар сыға. Боҙ ярыҡтары арҡаһында күлдәге балыҡтар кислород етмәүҙән үлмәй. Байкал боҙҙары ла бик үтә күренмәле, ҡояш нурҙары үтеп инергә мөмкинлек бирә, һөҙөмтәлә һыуҙа планктон ылымыҡтары тиҙ үҫешә, кислород бүленеп сыға.

Байкал күле боҙҙары ғалимдарға бик күп серҙәр бүләк итә. 1940-сы йылдарҙа Байкал лимнология станцияһы белгестәре Байкал күленә генә хас булған ғәҙәти булмаған боҙ формаларын аса. Мәҫәлән, «сопки» — бейеклеге 6 метрға тиклем конус формаһындағы, эсе ҡыуыш боҙ өйөмдәре. Улар боҙ тирмәләренә оҡшаған. Сопки айырым да була, йәки ҡайһы берҙә миниатюралы «тау һырттары» барлыҡҡа килтерә[17].

Байкал панорамаһы
Байкал панорамаһы

2009 йылдың яҙында боҙ өҫтөндә ике ҡулса МКС-тан фотоға төшөрөлә һәм интернетта таратыла. Байкалдың төрлө участкаларында спутник һүрәттәрендә ҡара ҡулсалар асыҡ күренә. Ғалимдар фекеренсә, был ҡулсалар тәрән һыуҙың күтәрелеүе һәм ҡулса структураһының үҙәк өлөшөндә һыуҙың өҫкө ҡатламы температураһының күтәрелеүе арҡаһында барлыҡҡа килә. Был процесс һөҙөмтәһендә антициклоник (сәғәт уғы буйынса) ағым барлыҡҡа килә. Ағым максималь тиҙлеккә еткән зонала вертикаль һыу алмашыныуы көсәйә, был боҙ ҡатламын емерә[17][18].

«Байкал бриллианты»
Кристал кеүек таҙа боҙ
Боҙ өҫтө
Зәңгәр баҙ киҫәктәре

Күл төбө рельефы

реальный профиль озера Байкал

Байкал төбө сағыу рельефлы. Бөтә яр буйы буйлап яр буйы һай һыуы (шельфтар) һәм һыу аҫты битләүҙәре аҙмы — күпме үҫешкән; һыу аҫты тау битләүе һәм хатта һыу аҫты һырттары бар; күлдең өс төп Көньяҡ, Урта һәм Төньяҡ ҡаҙанлығы бар, ҡаҙанлыҡтар бер-береһенән Академик Һәм Селенгин һырттары менән айырылған[19]. Ольхон утрауынан Ушкань утрауҙарына тиклем һуҙылған Академик Һырт айырыуса сағыу, улар уның иң бейек өлөшө булып тора. Һырттың оҙонлоғо яҡынса 100 км тәшкил итә, Байкал төбөнән максималь бейеклеге 1848 м.

Байкал төбөндәге ултырмаларҙың ҡалынлығы, гравиметрик һүрәтләүҙәр буйынса, яҡынса 6 мең метрға етә, тимәк, күлдә ерҙәге иң бейек тауҙарҙың береһе һыу аҫтында ҡалған, бейеклеге 7000 метрҙан ашыу[20].

Утрауҙар һәм ярымутрауҙар

Байкалда 27 утрау (Ушканьи утрауҙары, Ольхон, Ярки һәм башҡалар). Уларҙың иң ҙуры-Ольхон (оҙонлоғо 71 км һәм киңлеге 12 км, күлдең көнбайыш ярында урынлашҡан, майҙаны — 729 км2, башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 700 км²[21], по другим данным — 700 км²[2]).).

12 утрау ҙур утрауҙар тип танылған. Ҡалғандары кесе тау теҙмәһе утрауҙары тип таныла. Утрауҙарҙың иң күп тупланыуы Кесе диңгеҙ районында күҙәтелә. Бер нисә утрау күл уртаһында урынлашҡан һәм 5 утрау Чивыркуй ҡултығы районында урынлашҡан. Иң ҙур ярымутрау — Святой Нос ярымутрауы.

Утрауҙар

Огой
Ольхон
Утрау
Ушкан утрауҙары
Белый Камень

Сейсмоәүҙемлек

undefined

Байкал районы (Байкал рифты зонаһы) юғары сейсмик территорияларға ҡарай: бында даими рәүештә ер тетрәүҙәр була, ер тетрәүҙәрҙең күпселегенең көсө MSK-64 интенсивлыҡ шкалаһы буйынса бер-ике балл тәшкил итә. Әммә көслөләре лә була мәҫәлән, 1862 йылда 10 баллы Цаган ер тетрәүе ваҡытында Селенга дельтаһының төньяҡ өлөшөндә 6 улуста 1300 кеше йәшәгән 200 км² майҙан ҡоро ер участкаһы һыу аҫтына китә һәм Провал ҡултығы барлыҡҡа килә.

Шулай уҡ 1903 йылда (Байкал), 1950 йылда (Мондин), 1957 йылда (Муй), 1959 йылда (Урта Байкал) көслө ер тетрәүҙәр теркәлгән. 9 баллы Урта Байкал ер тетрәүенең эпицентрҙары Байкал төбөндә Сухая ауылы (көньяҡ-көнсығыш яр буйы) районында урынлашҡан. Улан-Удэла һәм Иркутскиҙа төп тетрәү көсө 56 баллға етә, биналарҙа һәм ҡоролмаларҙа ярыҡтар һәм ҙур булмаған емереклектәр күҙәтелә. Байкалда һуңғы көслө ер тетрәүҙәр 2008 йылдың авгусында (9 балл) һәм 2010 йылдың февралендә (6,1 балл) була[22].

Климат

Байкалдың һыу массаһы яр буйы территорияһының климатына йоғонто яһай. Ҡыш бында йомшағыраҡ, ә йәй һалҡыныраҡ була. Байкалда яҙ яҡын-тирәләге райондар менән сағыштырғанда 10-15 көнгә тотҡарлана, ә көҙ йыш ҡына оҙайлы була.

Һауаның максималь теркәлгән температураһы - +34 °C, ә уртаса температура һуңғы йылдарҙа күтәрелә.

Байкал районы ҡояш нурҙарының оҙайлылығы менән айырылып тора. Мәҫәлән, Оло Голоустное ҡасабаһында ул 2524 сәғәткә етә, был Ҡара диңгеҙ курорттарына ҡарағанда күберәк. Ҡояшһыҙ көндәр йылына ошо уҡ тораҡ пунктта 37 көн генә була, Ә Ольхон утрауында 48 көн.

Климаттың айырым һыҙаттары Байкал елдәре менән бәйле, елдәрҙең үҙ атамалары бар баргузин, сарма, верховик, култук һәм башҡалар[23].

Байкалда йәй
Байкальское ауылы
Бухта

Күлдең барлыҡҡа килеүе

Байкалдың килеп сығышы әлегә тиклем фәнни бәхәстәр тыуҙыра. Күлдең йәшен ғалимдар традицион рәүештә 25—35 млн йыл тип билдәләй. Был факт Байкалды уникаль тәбиғәт объекты итә, сөнки башҡа күлдәрҙең күбеһенә, бигерәк тә боҙлоҡтан һуң барлыҡҡа килгәндәренә, уртаса 10-15 мең йыл йәш.

Әммә Байкалдың йәшлерәк булыуы тураһында ла версия бар, был версияны геология-минералогия фәндәре докторы А.В. Татаринов 2009 йылда Байкал күленә «Миров» экспедицияһының икенсе этабы барышында туранан-тура булмаған раҫлау алған. Атап әйткәндә, күл төбөндәге батҡаҡ вулкандарының эшмәкәрлеге ғалимдарға Байкалдың хәҙерге яр һыҙатына ни бары 8 мең йыл, ә тәрән һыулы өлөшөнә 150 мең йыл тип фаразларға мөмкинлек бирә.

Байкал күле, губа Аяя мороно
Байкал күле, губа Аяя мороно

Һис шикһеҙ, күл рифты уйпатлығында урынлашҡан һәм төҙөлөшө буйынса, мәҫәлән, Үле диңгеҙ бассейнына оҡшаш. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр Байкалдың барлыҡҡа килеүен уның трансформ һынылыш зонаһында урынлашыуы менән аңлата, икенселәре күл аҫтында мантия плюмы булыуын фаразлай, өсөнсөләре уйпатлыҡтың барлыҡҡа килеүен Евразия плитаһы менән Һиндостандың бәрелешеүе һөҙөмтәһендә пассив рифтинг менән аңлата. Нисек кенә булмаһын, Байкалдың үҙгәреп тороуы әле лә дауам итә, күл тирәһендә даими ер тетрәүҙәр булып тора[24].

Үҫемлек һәм хайуандар донъяһы

Күлдә 2630 төр, хайуан һәм һыу үҫемлектәренең аҫтөрҙәре һәм төрҙәре бар. Уларҙың 2/3-е эндемиктар, улар тик ошо һыу ятҡылығында ғына йәшәй. Күлдәге күп һанлы тере организмдарҙы ғалимдар байкал һыуының ҡатламында кислородтың күп булыуы менән аңлата[25].

Байкал эндемиктарына яҡынса 1000 төр, 96 ырыу, 11 ғаилә һәм аҫғаилә ҡарай. Күлдә йәшәгән 27 төр балыҡ башҡа бер ерҙә лә осрамай[26].

100%-лы эндемизм Mermitidae ғаиләһе нематодтары (28 төр), Polychaeta селәүсендәре (4), lubomirskiidae губкалары (14), Gregarinea грегарины (6), isopoda рачка-изоподтары (5), plecoptera яҙғылары (2) араһында күҙәтелә. Рачкаларҙың бөтә төрҙәре һәм аҫтөрҙәре тиерлек амфиподтар (349 350, 99 %) һәм скорпенообразный балыҡтар (31 32, 96 %) күлдә эндемик. Турбеллярий селәүсендәренең (150-нән 130) һәм ҡабырсаҡ рачкаларының (150-нән 132) 90 проценты эндемик. Байкал өсөн эндемик күп балыҡтар: 61 төр һәм аҫтөркөмдөң 36-һы( 59 %), 2 ғаилә (13,3 %) һәм 12 ырыу (37,5 %)[25][27][28][29].

Эндемик төрҙәрҙең береһе — ҡыяҡлы Epischura күлдең зоопланктон биомассаһының 80%-ын тәшкил итә һәм һыу организмының аҙыҡ-түлек сылбырының мөһим звеноһы булып тора. Ул фильтр булып эшләй: һыуҙы үҙе аша үткәрә, һыуҙа таҙарта[30].

Байкал олигохеттары, уларҙың 84,5 % эндемиктар, бентос (рус.)баш. биомассаһының 70-90% тәшкил итә һәм күлдең үҙ-үҙен таҙартыу процестарында һәм бентофаг балыҡтарҙың һәм йыртҡыс умыртҡаһыҙҙарҙың аҙыҡ базаһы булараҡ мөһим роль уйнай. Улар тупраҡты аэрациялауҙа һәм органик матдәләрҙе минераллаштырыуҙа ҡатнаша[31].

Байкалдың балыҡ төрҙәренә Байкал омулы, бәрҙе, Алабалыҡ, Байкал осетры (Acipenser baeri baicalensis), шамбы, ҡыҙыл балыҡ, суртан һәм башҡалар инә. Байкалда иң ҡыҙыҡлыһы – тере тыуҙырыусы голомянка, уның тәнендә 30 процентҡа тиклем май бар. Биологтар уларҙың көн һайын тәрәндән һөҙәк ергә туҡланыу өсөн миграцияһына хайран ҡала.Байкал байкалдың күп кенә юғары ҡыҫала — амфиподтарының йәшәгән урыны булып тора. Улар араһында ерҙәге берҙән — бер эндемик-макрогектопус та бар[32].

Шулай уҡ Байкал башҡа күлдәр араһында уникаль, сөнки бында тәрәнлектә сөсө һыу губкалары үҫә.

Чивыркуй ҡултығында аҡсарлаҡтар
Горечавка
Байкал нерпаһы
Һаҙанаҡ

Байкал буйында төпләнеү һәм тикшерелеү тарихы

Күл буйында төпләнеү

Беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡ уртаһында Байкал төбәгендә эвенктарҙың ата-бабалары булған глазков мәҙәниәте ҡәбиләләре йәшәгән. Беҙҙең эраға тиклем 2-1 мең йыллыҡтарҙа бында Плита ҡәбере мәҙәниәте йөрөтөүселәр йәшәгән. Беҙҙең эраның I мең йыллығында Байкал күленең көнбайыш яғында боронғо төрки яҙмаларҙағы курыкандар һәм боронғо Ҡытай йылъяҙмаларындағы гулигандар менән берләштерелгән курумчи мәҙәниәте үҫешә. 1—2-се мең йыллыҡтар сигендә хәҙерге бүрәттәрҙең ата-бабалары Байкал ярҙарына көнбайыштан килеп етә, унда күлдең көнбайыш ярын, артабан Байкал аръяғын әүҙем халыҡ менән тулыландыра башлай. XII—XIII быуаттарға тиклем Байкалдың төньяҡ-көнсығышында барғуттар йәшәгән. Байкал күле ярында тәүге урыҫ тораҡ пункттары XVII быуат аҙағында — XVIII быуат башында барлыҡҡа килә[33][34]. Рустарҙан беренсе булып 1643 йылда Енисей казагы Курбат Иванов Байкал буйына килеп төпләнә.

Байкал күленең көньяҡ-көнбайыш осона панорама. Култук ҡултығы һәм ауылы]
Байкал күленең көньяҡ-көнбайыш осона панорама. Култук ҡултығы һәм ауылы]

Бөгөнгө көндә Байкал күле буйында урынлашҡан 85 тораҡ пунктта 100 мең самаһы кеше йәшәй. Иң ҙур тораҡ пункттары — Северобайкальск ҡалалары (23 673 кеше), Слюдянка (18 241), Байкальск (12 738), Бабушкин (4 542), ҡала тибындағы Усть-Баргузин (7 061), Кужнеангарск (7 061), Түбәнге,5туҡ,103 (Түбәнге,541) ҡалалары, Выдрино ауылы (4374).

«Байкал» топонимының килеп сығышы

undefined

«Байкал» топонимының килеп сығышының киң таралған версиялары:

  • Байырҡу халҡы һәм иле атамаһынан (байығу, байырҡу, байырҡу)[35][36].
  • Бүрәт һүҙҙәре «бай-» торорға и «гал» "ут" (риүәйәт буйынса, Байкал ут һулыусы тау урынында барлыҡҡа килгән[36][37][38][39]).
  • Бүрәт теленән «Байғаал-далай», диңгеҙгә оҡшаш ҙур, ҙур һыу ятҡылығы, унда далай шулай уҡ сикһеҙ, универсаль, юғары, ҡөҙрәтле тигәнде аңлата [39] [43] [39] [44].
  • Бурятсә «байхаа» тәбиғи тигәнде аңалат[36][40][36][41].
  • Бүрәт телендәге бай ут' һүҙенән[36][42]
  • Яҡут телендә баай «бай» һәм күөл «күл» тигәнде аңлата[36][43][44].
  • Яҡутса «байхал, байгъал» диңгеҙ, ҙур, тәрән һыу тигәнде аңлата[36][45][46].
  • Ғәрәп телендә «Бахр-әл-Бәкә» күп күҙ йәштәре тыуҙырған диңгеҙ, ҡот осҡос диңгеҙ тигәнде аңалата[36][47]
  • Юкагир телендә «вайғол» йөҙгөс: һыу менән ярға йыуылған урман тигәнде аңалата[48][49].

Беренсе урыҫ сәйәхәтселәре эвенки атамаһын «Ламу» («диңгеҙ») һүҙен ҡулланған. XVII быуаттың икенсе яртыһынан башлап урыҫтар бүрәт атамаһы бүр. Байгалды үҙләштерә. Улар уны үҙ теленә яраҡлаштырып «г»-ын танышыраҡ урыҫ «к»ға алмаштырған, ахыр сиктә хәҙерге атама килеп сыҡҡан.

Байкал күленең элекке урыҫса атамаһы «Изге диңгеҙ» булған[50].

Ҡытай карталарында һәм һүрәтләмәләрендә күл «Бейхай» тип атала, йәғни «Төньяҡ диңгеҙ»; Снежная йылғаһы «Удулхе» тип атала, «Балыҡ йылғаһы» тигәнде аңлата; ә Лена йылғаһы «Зөлхе» тип атала (һуңғы икәүһе был топонимдарҙың бүрәт атамаларына тап килә).

Святой Нос ярымутрауы
Святой Нос ярымутрауы

Экология

undefined

Байкал күле уникаль экологик система булып тора, уны һаҡлауҙың хоҡуҡи нигеҙҙәре 1999 йылда ҡабул ителгән «Байкал күлен Һаҡлау Тураһында»федераль закон менән көйләнә[51]. Был федераль законға ярашлы, Байкал тәбиғәт территорияһында айырым хужалыҡ һәм башҡа эшмәкәрлек режимы урынлаштырылған, ә тыйылған эшмәкәрлек төрҙәре исемлеген раҫлау Рәсәй Федерацияһы хөкүмәтенә тапшырылған.

Байкалдың бысраныуы локаль характерҙа һәм башлыса айырым эре сәнәғәт сығанаҡтарына тура килә[52].

— Михаил Александрович Грачёв, РФА академигы, Лимнологик институт директоры

Ғөмүмән, Байкал тәбиғи майҙанына антропоген йоғонтоноң артыуы күлдең экологик системаһында һиҙелерлек кире үҙгәрештәргә килтерә. Байкал күле һыуҙарын иң билдәле бысратыусы булып Байкал целлюлоза-ҡағыҙ комбинаты тора, әммә Селенга йылғаһы ла күлдең бысраныуына ҙур йоғонто яһай.

2010 йылда Байкал тәбиғи биләмәһендә теркәлгән экологик енәйәттәргә ағас һәм ҡыуаҡлыҡтарҙы законһыҙ ҡырҡыу (асыҡланған енәйәттәрҙең дөйөм һанының 78,5%) инә; һыу хайуандарын һәм үҫемлектәрен законһыҙ йыйыу (12,4%); урмандарҙы юҡ итеү һәм зыян килтереү (8,0%); законһыҙ һунар итеү, һыуҙы бысратыу, үҫемлектәр ауырыуҙары һәм ҡоротҡостар менән көрәш буйынса ветеринария нормаларын һәм нормаларын боҙоу (0,9%). Енәйәттәрҙең иң күп һаны, алдағы йылдарҙағы кеүек үк, Бүрәт Республикаһында теркәлгән — 42,7 процент.

Күҙәтеү һөҙөмтәләре

2002 йылдан 2007 йылға тиклем төрлө күрһәткестәр буйынса ДПК-ны арттырыу осраҡтары бер нисә тапҡыр теркәлгән. Таблицала күрһәтелгән йышлыҡ ПДК артыҡ проценттар дөйөм һаны өлгөләре[53]:

Күрһәткес 2002 2003 2004 2005 2006 2007
ХПК 30 24 25 29 26 30
БПК5 24 31 26 17 9 15
Тимер 85 91 89 83 87 88
Баҡыр 70 79 93 85 96 97
Цинк 22 18 15 15 9 9
Алюмин 0 3 20 51 0 7
Марганец 0 80 80 100 0 93
Фенолдар 25 14 36 29 26 3
Нефтепродукттар 19 12 18 24 0 28
Фторидтар 0 31 40 40 0 57

2009 йылдан 2012 йылға тиклем «Рәсәй Федерацияһының 2020 йылға тиклем һыу стратегияһы» сиктәрендә һыу объекттарының торошон күҙәтеү һәм норматив-хоҡуҡи базаны камиллаштырыу пландары ҡабул ителде. Әммә 2020 йылға һыу сифатын стандартлаштырыу системаһы һыу мөхитенә антропоген йөкләмәне һаман да кәметмәгән.

2017 йылда Байкал күле һыуын комплекслы өйрәнеү үткәрелгән. Анализ күрһәтеүенсә, ер өҫтө ҡатламында алкил сульфаттары, ауыр металдар, нефть продукттары һәм башҡа зарарлы матдәләр кимәле йә асыҡланмаған, йә рөхсәт ителгән максималь концентрациянан күпкә түбәнерәк булған.

Рәсәй Фәндәр академияһының Себер филиалы ғалимдары Байкал күле өсөн зарарлы матдәләрҙең махсус нормаларын һәм рөхсәт ителгән максималь концентрацияларын билдәләргә тәҡдим итте, сөнки 2017 йылға һыу үләндәре (спирогира, күк-йәшел һыу үләндәре) сәскә атыу хәле уңайһыҙ булып ҡала[54].

Төп бысратыу сығанаҡтары

Селенга йылғаһы күлдең төп бысратыу сығанағы булып тора.

Монголияла Селенга бассейнын төп бысратыусылар:

  • Улан-Батор ҡалаһы.
  • Заамарҙа алтын сығарыу һәм Орхон һәм Хараа-Гол йылғаларының үрге ағымында алтын сығарыу эштәре][55].
  • Дархан ҡалаһынан сәнәғәт ағыҙыуҙары (төҙөлөш заводтары, күн эшкәртеү заводы һәм тимер заводы)[55][56].

Рәсәйҙә Селенганың төп бысратыусыһы булып Улан-Удэ ҡалаһы, уның канализация ҡоролмалары канализация һыуҙарын тейешле кимәлдә таҙартмай. Брәтияла күп кенә тораҡ пункттарҙа ағынты һыуҙарҙы таҙартыу ҡоролмалары емерек хәлдә йәки бөтөнләй юҡ. Стеклозавод ауылы янындағы йылғаның нефть менән бысраныуы ла проблема булып ҡала, бысраныуҙан бер өлөшө Байкал аръяғы крайынан Чикой һәм Хилок йылғалары аша килә[57].

Йыйылған ҡалдыҡтар ҙур хәүеф тыуҙыра. Мәҫәлән, Джида вольфрам-молибден заводының мираҫы Закаменскиҙа ныҡ бысраныуға килтергән, ә Модонкүл йылғаһы Байкал тәбиғи биләмәһендә иң бысранған йылға булып ҡала.

Урындағы сығанаҡтар, мәҫәлән, яр буйы ҡунаҡханаларынан ағып төшкән һыуҙар ҙа бысраныуға үҙ өлөшөн индерә[58].

Целлюлоза-ҡағыҙ комбинаты

undefined

1966 йылда асылған Байкал целлюлоза-ҡағыҙ комбинаты эргә-тирәләге күл ятҡылыҡтарын бысрата. Газлы-туҙанлы ташландыҡтар шулай уҡ тайгаға кире йоғонто яһай. 2008 йылда һыуҙы ҡайтанан эшкәрткән системаһы уңышһыҙ булды[59].

2010 йылда Рәсәй хөкүмәте ябыҡ системаларһыҙ целлюлоза етештереүгә тыйыуҙы юҡҡа сығарҙы. Был комбинатҡа яңынан эш башларға мөмкинлек бирҙе. 2010 йылда үткәрелгән тикшеренеүҙәр асыҡлауынса, диоксин кимәле күлдең фон кимәленән 40—50 тапҡырға юғарыраҡ, локалләштерелгән кимәл норманан 3—8 тапҡырға артып китте.

2013 йылда комбинатты ябыу тураһында ҡарар ҡабул ителде, етештереү туҡтатылды. Һуңыраҡ хөкүмәт тирә-яҡ мөхиткә зыян бөтөрөлгәндән һуң уның урынына «Рәсәй ҡурсаулыҡтары» күргәҙмә үҙәге булдырыу планын раҫланы[60].

Байкал һыуһаҡлағыс булараҡ

1956 йылдан алып күл гидроэлектр энергияһы етештереү өсөн файҙаланыла, Иркутск һыуһаҡлағысы составына инә. Һыу кимәле 1,2 м күтәрелгән, был күл экосистемаһына иң әһәмиәтле антропоген йоғонто тип иҫәпләнә[61]. ]

Һыу кимәленең күтәрелеүе яҡынса 500 км² ерҙе һыу баҫыуына, яр буйы урмандарының емерелеүенә, яр буйы эрозияһының көсәйеүенә килтерә. Ярки утрауы районында яр һыҙаты 100—350 м сигенгән. Һыу кимәленең үҙгәрелеүе шулай уҡ пляж эрозияһына, дефляцияға, ҡултыҡтар кибеүенә һәм ыуылдырыҡ сәсеү урындарының боҙолоуына килтерә[62][63].

2001 йылда Рәсәй хөкүмәте һыу кимәленең рөхсәт ителгән сиктәрен (456—457 м) билдәләй. Әммә 2014—2017 йылдарҙа һыу кимәле был сиктән өс тапҡыр түбәнерәккә төшә[64][65]

Селенгала ГЭС төҙөү проекттары

2013 йылда Монголия Селенга йылғаһында һәм уның ҡушылдыҡтарында гидроэлектростанциялар каскадын төҙөү пландарын ҡарай башлай, улар Байкал күленең һыу ағымының яҡынса яртыһын тәьмин итә. Өс ГЭС тәҡдим ителә: Селенгалағы 245 МВт ҡеүәтле Шурен станцияһы, 220 МВт ҡеүәтле Эгиин Гол станцияһы һәм 100 МВт ҡеүәтле Орхон станцияһы. Был объекттарҙы төҙөү донъя әһәмиәтендәге тәбиғи урындар исемлегенә ингән Селенга дельтаһының үҙенсәлекле экосистемаһын юҡ итеү, Байкал күленең һыу сифатын һиҙелерлек насарайтыу, бәлки, уның һөҙәкләнеүенә килтереү менән янай. Рәсәй яғы Монголияға планлаштырылған гидроэлектростанцияларҙан иң ҙуры Эгиин Гол тураһында ышаныслы мәғлүмәт булмауы тураһында борсолоуын белдерҙе һәм монгол ҡулланыусыларын энергия менән тәьмин итеүҙең альтернатив варианттарын эшләү һәм ҡарауҙы тәҡдим итте. Монголия территорияһында[66].

Байкал күле Бөтә донъя мираҫы объекты булып тора

1996 йылда Байкал күле ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә[67].

1999 йылда «Байкал экологик тулҡыны» Иркутск өлкә йәмәғәт ойошмаһы башланғысы менән Байкал күле көнө булдырыла[68]

Браконьерлыҡ

Байкал тәбиғәт биләмәһенең үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһын һаҡлауҙа браконьерлыҡ ҙур проблема булып тора. Законһыҙ йыйыу ниәттәренең береһе – Байкал нерпаһы, бигерәк тә уның бәпкәләре. 2003 йылда тюлендәр һаны кәмеүе тураһында йәмәғәтселектең аңын арттырыу өсөн «Нерпа балалары көнө» булдырыла.

2011 йылда Байкал күлендә браконьерҙар тотҡан омул ыуылдырыҡ сәсеү һаны ике тапҡырға артҡан. Күлдә тотолған балыҡтар яртыһынан күберәге браконьерлыҡҡа тура килә[69].

Һыу ылымыҡтарының күпләп сәскә атыуы

2000 йылдар башында Байкал күлендә епле ылымыҡ Spirogyra һирәк осрай, күбеһенсә ышыҡ ҡултыҡтарҙа осраған. Әммә 2010–2011 йылдарҙан башлап яр буйында йәшәүселәр йәшәүселәр һәм ғалимдар уларҙың киң таралыуын билдәләй. Был яр буйы эвтрофикацияһы менән бәйле — азот һәм фосфор берләшмәләре менән туйындырыу арҡаһында уның биологик етештереүсәнлеге ҡырҡа артҡан. Эҙемтәләре:

  • сит макрофиттарҙың (Spirogyra, Stigeoclonium)әүҙем үҫеше;
  • абориген төрҙәрен (мәҫәлән, болоттарҙы) тереклеге баҫыла;
  • тәбиғи берләшмәләр структураһын боҙола;
  • һыуҙың үтә күренмәлелеген һәм сифатын төшә.

Сәскә атыу максимумы ноябрҙә һыу температураһы яҡынса 4 °C булғанда күҙәтелә, ул саҡта таштар һәм болоттар тулыһынса тиерлек ымыҡтар менән ҡапланған була. 2015 йылда хатта бактерияларҙың йөҙөүсе колониялары ла теркәлгән[70]

Төп сәбәптәре
  • зотлы һәм фосфорлы таҙартылмаған йәки етерлек таҙартылмаған көнкүреш һәм сәнәғәт һыуҙары эләгеүе;
  • Глобаль йылыныу сәбәпле епле водымыҡтар ареалының киңәйеүе.

Яр буйы участкаларының (бигерәк тә тораҡ пункттар һәм турбазалар эргәһендә) эвтрофикацияһы башланған да инде һәм күл экосистемаһында етди үҙгәрештәр булыуы ихтимал[71].

ҠХР-ға һыу экспортлау

undefined

Ҡытай Байкалдың һыу ресурстарына иҡтисади ҡыҙыҡһыныу күрһәтә. Мәҫәлән, The Guardian Ҡытайҙың Ланьчжоу ҡалаһын тәьмин итеү өсөн Байкал һыуын ҡулланыу пландары тураһында хәбәр итә, Был Рәсәйҙә борсолоу тыуҙыра[72].

2019 йылда урындағы властар Култук ҡасабаһында Ҡытай өсөн проект ҡеүәте йылына 190 миллион литрлыҡ һыу ҡойоу заводы төҙөүҙең законлылығын тикшерә. Иркутсктың Киров район суды төҙөлөшкә рөхсәт законһыҙ тип таный, ә арбитраж суды «АкваСиб» компанияһына эштәрен дауам итеүҙе тулыһынса тыйҙы[73].

Байкал тәбиғәтен һаҡлау

Айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләре

  1. Байкал ҡурсаулығы
  2. Байкал-Лена ҡурсаулығы
  3. Баргузин ҡурсаулығы
  4. Юғары Ангарск заказнигы
  5. Байкал аръяғы милли паркы
  6. Байкал буйы милли паркы
  7. Байкал буйы заказнигы
  8. Улюнск заказнигы
  9. Энхалукск заказнигы

Тәбиғәт һаҡлаусы ойошмалар

  • Байкал күлен һаҡлауға булышлыҡ итеү фонды
  • «Байкальская экологическая волна»
  • Всемирный фонд дикой природы
  • Гринпис Рәсәйҙә
  • «Чистый Байкал» экология фонды
  • НП «Защитим Байкал вместе»
  • «Озеро Байкал» фонды

Дауамлы экологик мониторинг

Көньяҡ Байкалда, Оло Ҡоты ауылы ҡаршыһында, ярҙан 2,7 км алыҫлыҡта, 250 м тәрәнлектә урынлашҡан 1-се Пелагик станцияһында даими рәүештә проба алыу үткәрелә. Проект Иркутск дәүләт университетының биология ғилми-тикшеренеу институты директоры Тимофеев М.А. етәкселегендә Байкал күле фонды ярҙамында тормошҡа ашырыла[74].

Туризм

undefined

Байкал күленә барып етеү өсөн төрлө юлдар бар. Ғәҙәттә, унда барырға теләүселәр тәүҙә яҡындағы эре ҡалаларҙан береһенә: Иркутскиға, Улан-Удэға йәки Северобайкальскҡа бара, шунан маршрутты ентеклерәк планлаштыра. Иркутск менән Улан-Удэ араһындағы Транссебер тимер юлы буйлап йөрөгәндә, поезд тәҙрәһенән үк һуҙылған күлдең күренештәренә сәғәттәр буйы һоҡланып ултырырға мөмкин.

Төп йүнәлештәре
  • Листвянка (Иркутск янында): төп туристик үҙәк. Ошонан оло Коты ҡасабаларына, Изге Нос ярымутрауына, Ольхон утрауҙарына һәм Кесе диңгеҙгә тиклем круиздар һәм популяр маршруттар башлана.
  • Слюдянка һәм Байкальск: Мәрмәр вокзалы һәм Күл панорамаһы күренеше менән Соболиная Тауы тау саңғыһы курорты менән билдәле.
  • Барғужа һәм Чивыркуй ҡултыҡтары: әүҙем туризм зоналары (ат һәм йәйәүле походтар, ҡайнар сығанаҡтар, бухталар).
  • Посольский сор (Селенга дельтаһынан көньяҡтараҡ): Байкал Прибой популяр рекреацион зонаһы, күп турбазалар менән.
Миҙгел әүҙемлеге
  • Йәй: Круиздар, Ҙур Байкал һуҡмағы буйлап походтар, базаларҙа ял итеү.
  • Ҡыш (февраль март башы): фотоға төшөрөү, конькиҙа шыуыу, эттәр арбаһында һәм үтә күренмәле боҙ өҫтөндә һауа мендәрендә судноларҙа шыуыу өсөн уникаль «боҙ һунарсылығы» осоро.
Туризмды үҫтереү

Властар инфраструктураны үҫтерергә, шул иҫәптән һыу экскурсиялары өсөн уңайлы суднолар һәм катамарандар төҙөргә ниәтләй[75].

Кругобайкал тимер юлы
Ҙур Байкал һуҡмағы
Байкал боҙонда туристар
Байкал боҙонда юл
Туристар Байкал күле боҙонда төн үткәрә

Факттар

  • Әгәр Байкалдағы бөтә һыуҙы (23 615,390 км³[3][76]) Рәсәй граждандарына (141 927 297 кеше) бүлһәк, һәр береһенә яҡынса 166,4 мең кубометр һыу тура киләсәк, был яҡынса 2773 тимер юл цистернаһы, һәр береһе 60 тонна тәшкил итә[77].
  • Күлде тикшергән Д. Г. Колотило баһалауынса, «Байкал Хаҡы», күлдәге һыуҙың утилитар хаҡы 236 триллион доллар тәшкил итә. Уның мәҡәләһе билдәле бер ҡыҙыҡһыныу уята, ә уның төп положениелары 2012 йылдың 27 ноябрендә «Вести 24 телеканалында В. В. Жириновский интервьюһында яңғыратыла[78].

Байкал тураһында мифтар һәм легендалар

  • Риүәйәт буйынса, ата Байкалдың 336 улы һәм бер ҡыҙы — Ангара булған. Уларҙың барыһы ла атай һыуҙарын тулыландырыу өсөн ағып төшкән. Тик ҡыҙы Енисейға ғашиҡ була һәм атаһының һыуҙарын һөйгәненә ташый башлай. Быға яуап итеп атаһы Байкал ҡыҙына ҙур ҡаяға ырғыта һәм ҡарғай. Шаман ташы тип аталған был ҡая Ангара сығанағында урынлашҡан һәм уның башы тип иҫәпләнә.
  • Риүәйәттең икенсе вариантында Байкалдың Ангара исемле берҙән-бер ҡыҙы булыуы хаҡында әйтелә. Енисейгә ғашиҡ булып, уның менән ҡасырға ҡарар итә. Быны белеп ҡалған Байкал, уның артынан Шаман ташын ырғытып, уның юлын ҡапларға тырыша, әммә Ангара ҡаса. Байкал шунан һуң ейәне Иркутты уның артынан ебәрә, әммә ул Ангараны йәлләп, юлды бороп ебәрә. Ангара Енисейҙы осрата һәм уның менән бергә ағып китә[79].
Кобылья Голова мороно
Кобылья Голова мороно

Байкал филателияла

Почта маркалары

1959 йыл: Байкал күле
1966 йыл: Байкалдың промысла балыҡтары
1966 йыл: Байкал мәрсене
1966 йыл: Байкал бәрҙеһе

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ Постановление от 26 марта 2001 года N 234. Электронный фонд правовых документов. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 декабрь 2025.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Бухаров А. А. Байкал в цифрах (краткий справочник). — Иркутск: Изд-во ИП «Макаров С. Е.», 2001. — 72 с. Байкал. Научно и популярно. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 декабрь 2025.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 A new bathymetric map of Lake Baikal. GFS. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 декабрь 2025.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 Галазий Г. И. Байкал в вопросах и ответах. — 1989.
  5. ↑ Водами Байкала надо управлять. Природа России. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 декабрь 2025.
  6. ↑ Озеро Байкал. Поиск по данным государственного водного реестра. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 декабрь 2025.
  7. ↑ Байкальские горы // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том). — СПб., 1890—1907. (рус.)
  8. ↑ Колотило Л. Г. Военные моряки Байкала: проблемы исторической реконструкции деятельности военных моряков российского флота по физико-географическому изучению и освоению озера Байкал в XVIII—XX вв. — СПб.: Наука, 2004. — 560 с. — ISBN 5-02-025048-1.
  9. ↑ Озеро Байкал. Средняя часть. От устья реки Селенги до мыса Ижимей. М. 1:200000. Адмиралтейский № 62061. — СПб.: ГУНиО, 1992.
  10. ↑ Крупнейшие озёра мира. earth06.narod.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 декабрь 2025.
  11. ↑ Физико-географическая характеристика оз. Байкал. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 декабрь 2025.
  12. ↑ Ламакин В. В. К вопросу о максимальной глубине Байкала // Известия Всесоюзного географического общества. 1958. Т. 90. № 2. С. 207.
  13. ↑ Байкал. Общие цифры. baikal.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 декабрь 2025. ЦНИТ ИГУ. — Baikal.ru
  14. ↑ Байкальское озеро // Военная энциклопедия : в 18 т. / под ред. В. Ф. Новицкого и др.. — СПб. : Товарищество И. Д. Сытина, 1911—1915.
  15. ↑ Саркисян С. Г. Байкал. — М.: Гос. изд-во географической литературы, 1955. — 80 с.
  16. ↑ Погода на Байкале. baikal.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 декабрь 2025. ЦНИТ ИГУ. — Baikal.ru
  17. ↑ 1 2 Окольцованный Бакал. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 декабрь 2025.
  18. ↑ Тайны Байкала раскрыты: учёные нашли объяснение загадочным ледяным кольцам озера. Anews. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 декабрь 2025.
  19. ↑ Всё об озере Байкал. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 декабрь 2025.
  20. ↑ Рельеф дна. Байкал. БайкалРУ. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 декабрь 2025.
  21. ↑ Хороших П. П. Пещеры острова Ольхонн // Природа. — 1955. — № 11. — С. 110—111.
  22. ↑ Данные о последнем землетрясении. Единая геофизическая служба РФ. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 декабрь 2025.
  23. ↑ Средняя годовая температура на Байкале повысилась на 2 градуса. ria.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 декабрь 2025.
  24. ↑ Озеро Байкал. Подробная информация: расписание, фото, адрес и т. д. на официальном сайте Культура.РФ. Культура.РФ. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 декабрь 2025.
  25. ↑ 1 2 <Беркин Н. С., Макаров А. А., Русинек О. Т. Байкаловедение. — Иркутск: Ирк. гос. ун-т, 2009. — 291 с.
  26. ↑ Эндемики Байкала. lake.baikal.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 декабрь 2025. Архивировано 13 апрель 2019 года. Научно-образовательный центр «Байкал»
  27. ↑ Кожов М. М. Животный мир озера Байкал. — Иркутск: ОГИЗ, 1947. — С. 3-303.
  28. ↑ Кожов М. М. Биология озера Байкал. — М.: Изд-во АН СССР, 1962. — 316 с.
  29. ↑ Аннотированный список фауны озера Байкал и его водосборного бассейна. Байкал / О. А. Тимошкин [и др.]. — Новосибирск: Наука, 2001. — Т. 1, кн. 1. — 831 с.
  30. ↑ Учёные НИИ биологии исследуют влияние нефтепродуктов на байкальскую эпишуру (недоступная ссылка — история). Экология производства (24 май 2006). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 декабрь 2025.
  31. ↑ Семерной В. П. Олигохеты озера Байкал // Новосибирск: Изд-во «Наука» СО РАН. — 2004. — С. 528.
  32. ↑ Растительный и животный мир Байкала. Байкальский музей ИНЦ СО РАН. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 декабрь 2025. Архивировано 4 февраль 2020 года.
  33. ↑ Предания об истории заселения и освоения края. Фонд защиты природы Байкал. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 декабрь 2025.
  34. ↑ О заселении бурятами Восточной Сибири. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 декабрь 2025.
  35. ↑ Бартольд В. В. Сочинения. — М.: Наука, 1968. — Т. 3. — С. 341.
  36. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Цит. по: Гурулёв Станислав Андреевич. Что в имени твоём, Байкал? / Ответственный редактор доктор филологических наук Лубсан Доржиевич Шагдаров. — Новосибирск: Наука, 1982. — 112 с. — 50 000 экз.
  37. ↑ Дриженко Д. К. Лоция озера Байкал. — СПб., 1908.
  38. ↑ Румянцев Г. Н. Баргузинские летописи. — 2-е изд. — Улан-Удэ, 1956. — С. 56.
  39. ↑ Откуда взялось название «Байкал» // Байкальские легенды и предания / Фольклорные записи Лазаря Ефимовича Элиасова. — 2-е доп. и перераб. изд. — Улан-Удэ: Бурятское книжное издательство, 1984. — С. 70. — 256 с. — 29 000 экз.
  40. ↑ Мурзаев Э. М., Умурзаков С. У. Гидронимы Иссык-куль и Байкал // Известия АН СССР, серия геогр.. — 1974. — № 6.
  41. ↑ Данзанов Ц. По поводу одной гипотезы // За науку в Сибири. — 1974. — 23 января.
  42. ↑ Буянтуев Б. Р. К вопросу о происхождении названия «Байкал» // Известия АН СССР, серия геогр.. — 1951. — № 5.
  43. ↑ Цыдендамбаев Ц. Б. Бурятские исторические хроники и родословные. — Улан-Удэ, 1972. — С. 481.
  44. ↑ Бый-гал // Байкальские легенды и предания / Фольклорные записи Лазаря Ефимовича Элиасова. — 2-е доп. и перераб. изд. — Улан-Удэ: Бурятское книжное издательство, 1984. — С. 71. — 256 с. — 29 000 экз.
  45. ↑ Рыгдылон Э. Р. О названиях «Байкал» и «Ангара» // Известия АН СССР, серия геогр.. — 1953. — № 5.
  46. ↑ Статья «Байкал» // Географические названия Республики Бурятия: топонимический словарь. / Сост. И. А. Дамбуев, Ю. Ф. Манжуева, А. В. Ринчинова. Научный редактор Л. В. Шулунова, д-р филол. наук. — Улан-Удэ: Издательско-полиграфический комплекс ФГОУ ВПО ВСГАКИ, 2006. — С. 34. — 241 с. — ISBN 5-89610-083-3.
  47. ↑ Мальцев Ю. Загадка названия озера Байкал // За науку в Сибири. — 1973. — 17 октября.
  48. ↑ Бурыкин Алексей Алексеевич. Иноязычная ономастика русских документов XVII–XIX вв., относящихся к открытию и освоению Сибири и Дальнего Востока России, как исторический источник. Автореф. дис. на соискание учёной степени доктора исторических наук. — Санкт-Петербург, 2011.
  49. ↑ Юкагирский язык. Языки народов Сибири, находящиеся под угрозой исчезновения. Отдел Севера и Сибири ИЭА РАН. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 декабрь 2025. Архивировано 27 ғинуар 2014 года.
  50. ↑ Справочный энциклопедический словарь (ред. А. Старчевский). СпБ, 1849 г.
  51. ↑ Федеральный закон «Об охране озера Байкал». www.consultant.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 декабрь 2025. от 01.05.1999 № 94-ФЗ
  52. ↑ Грачёв М. А. О современном состоянии экологической системы озера Байкал. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 декабрь 2025. // Лимнологический институт СО РАН
  53. ↑ Т.А. Калиманов, Е.В. Усова, М.Л. Татосян. Водные ресусрсы Российской Федерации, их использование и состояние. terrahumana.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 декабрь 2025.
  54. ↑ Результаты геохимического анализа поверхностных вод... web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 декабрь 2025.
  55. ↑ 1 2 Завршение экспедиции «Селенга-Байкал». Русское географическое общество. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 декабрь 2025. // Новости Русского географического общества 19 августа 2011
  56. ↑ Байкальский синдром. Трехлетняя научная экспедиция под эгидой En+ Group раскрыла главные экологические угрозы великому озеру. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 декабрь 2025.
  57. ↑ Концепция ФЦП «Охрана озера Байкал и социально-экономическое развитие Байкальской природной территории на 2012—2020 годы». fcp.economy.gov.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 декабрь 2025. Архивировано 9 февраль 2019 года.
  58. ↑ Антикитайская петиция. За что борются активисты и жители посёлка Листвянка? web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 декабрь 2025.
  59. ↑ Байкальский ЦБК. «Магия Байкала». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 декабрь 2025. Архивировано 5 сентябрь 2011 года.
  60. ↑ На месте Байкальского ЦБК появится экспоцентр «Заповедники России». ria.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 декабрь 2025.
  61. ↑ Зуляр Ю. А. Байкальское экологическое движение: история, достижения, проблемы и перспективы. // Известия Алтайского государственного университета. — 2009. — № 4—1. — С. 83—87.
  62. ↑ Потёмкина Т. Г. Экологические проблемы береговой зоны Байкала // Тр. Междунар. конф. «Создание и использование искусственных земельных участков на берегах и акватории водоёмов». — Новосибирск: Изд-во СО РАН, 2009. — С. 307—310.
  63. ↑ Овчинников Г. И. и др. Природно-антропогенный геоморфогенез побережья озера Байкал // География и природные ресурсы. — 2006. — № 2. — С. 58—63.
  64. ↑ Статья «О причинах и следствиях новых природоохранных ограничений на Байкальской природной территории», «Известия Русского географического общества». Русское географическое общество. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 декабрь 2025.
  65. ↑ Уровень озера. geol.irk.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 декабрь 2025. Архивировано 4 март 2016 года. // Гос. доклад «О состоянии озера Байкал и мерах по его охране в 2013 году»
  66. ↑ Байкал может разделить судьбу Арала. СевУралИнфо (8 ғинуар 2016). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 декабрь 2025.
  67. ↑ UNESCO World Heritage Centre. Lake Baikal (ингл.). whc.unesco.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 декабрь 2025. Архивировано 7 июнь 2020 года.
  68. ↑ «Святое море». Сегодня празднуется День Байкала (10 сентябрь 2023). 17 декабрь 2025 тикшерелгән.
  69. ↑ На Байкале успешно ловят браконьеров с помощью БПЛА. Охртники.РУ. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 декабрь 2025.
  70. ↑ Романова Е. В. и др. Идентификация зелёных нитчатых водорослей из района локального биогенного загрязнения озера Байкал (залив Лиственничный)с помощью молекулярного маркера 18S рДНК. cyberleninka.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 декабрь 2025. Архивировано 14 июль 2020 года. // Экологическая генетика. 2013. № 4. — С. 23—33
  71. ↑ Гусиному озеру грозит опасность, уже нависшая над Байкалом / UlanMedia.ru. 22.08.2016. ulanmedia.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 декабрь 2025. Архивировано 31 июль 2018 года.
  72. ↑ Tom Phillips. 'Parched' Chinese city plans to pump water from Russian lake via 1,000km pipeline : [англ.] // The Guardian. — 2017. — 7 March. — ISSN 0261-3077.
  73. ↑ Regnum. Строительство завода по розливу воды в Култуке суд признал незаконным. regnum.ru. Regnum (27 март 2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 декабрь 2025. Архивировано 4 май 2021 года.
  74. ↑ экологический мониторинг оз.Байкал. www.bioinstitute.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 декабрь 2025. Архивировано 18 апрель 2021 года.
  75. ↑ Для развития туризма на Байкале намерены построить катамараны на 140 мест. ТАСС (15 ноябрь 2023). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 декабрь 2025.
  76. ↑ Байкал. Сибирское Зазеркалье. Жж. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 декабрь 2025.
  77. ↑ Росстат — Федеральная служба государственной статистики. Предварительная оценка численности постоянного населения субъектов Российской Федерации на 1 января 2010 года и в среднем за 2009 год. www.gks.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 декабрь 2025.
  78. ↑ Жириновский предложил «за бешеные деньги» продавать Израилю воду из Байкала. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 декабрь 2025.
  79. ↑ Jpthj <fqrfk. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 декабрь 2025. Информационный портал Байкал-Lake

Әҙәбиәт

  • Галазий Г. И. Байкал в вопросах и ответах. — 1989.
  • Грушко Я. М. По Байкалу: Путеводитель / Проф. Я. М. Грушко. — Иркутск: Восточно-Сибирское книжное издательство, 1967. — 252 с. — 1500 экз. (в пер.)
  • Гусев О. К., Устинов С. К. По северному Байкалу и Прибайкалью / Фотоиллюстрации О. Гусева, В. Ломакина, М. Минеева, Л. Тюлиной. — М.: Физкультура и спорт, 1966. — 104 с. — (По родным просторам). — 17 000 экз.
  • Гусев О. К. Священный Байкал. Заповедные земли Байкала. — М.: Агропромиздат, 1986. — 184 с.
  • Кожов М. М. Биология озера Байкал / Отв. ред. Г. И. Галазий. — М.: Изд-во АН СССР, 1962. — 316 с.

Һылтанмалар

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар