Бүрәт теле
Бүрәт теле (үҙ атамаһы — буряад хэлэн, ᠪᠣᠷᠢᠶᠠᠳ ᠬᠡᠯᠡ) — бүрәттәрҙең милли теле. Бурятия Республикаһы, Усть-Ордынск бүрәт округы һәм Агинск Бүрәт округының дәүләт теле.
Классификация мәсьәләләре
Монгол телдәренең төньяҡ монгол төркөмө үҙәк монгол төркөмсәһенә ҡарай. Хәҙерге әҙәби бүрәт теле хорин диалекты нигеҙендә формалашҡан.
ISO 639 стандартында макротел булараҡ классификациялана, bua тел коды бар; төбәк телдәренең варианттары өсөн айырым кодтар бүленгән[1]:
bxr— бүрәт (Рәсәй);bxu— бүрәт (Ҡытай);bxm— бүрәт (Монголия).
Лингвогеографияһы
Ареалы һәм һаны
Рәсәйҙә бүрәт теле Бүрәтстанда, Байкал аръяғы крайында һәм Иркутск өлкәһендә таралған[2].
Төньяҡ Монголияла бүрәттәр Дорнод, Хэнтий, Сэлэнгэ һәм Хувсгел аймаҡтарында Рәсәй сиге буйлап тайга һәм тайга һыҙатына урынлашҡан.
Төньяҡ-көнсығыш Ҡытайҙа баргуттар (бүрәт теленең баргут диалектында һөйләшә торған монголдарҙың субэтник төркөмө тип иҫәпләнә)[3]) һәм шэнэхэн бүрәттәре ҠХР-ның Эске Монголия автономиялы районының Хулун-Буир округында урынлашҡан[прим. 1].
Төрлө мәғлүмәттәр буйынса, бүрәт телендә һөйләшеүселәрҙең дөйөм һаны 318 000 — дән 369 000 — гә тиклем[4][прим. 2].
Рәсәйҙә — 218 557 (2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу), Ҡытайҙа — 18 меңгә яҡын[прим. 2][5][прим. 3], Монголияла — 48 мең (45,1 мең бүрәт, шул иҫәптән бүрәттәрҙән айырым иҫәпләнгән бургуттар — 3,0 мең)[6].
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуға ярашлы, Бүрәт Республикаһы территорияһында халыҡтың 13,7 % ғына бүрәт телендә (2002 йылда 23,6 % ине) һөйләшә.[7] Статистика мәғлүмәттәренә ярашлы, Рәсәйҙә һуңғы тиҫтә йылдарҙа туған телен белгән бүрәттәрҙең өлөшө 81,4 % алып 43,6 % тиклем кәмеүе күҙәтелә.[7]
Иҫкәрмәләр
- ↑ bua | ISO 639-3. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 18 март 2017. Архивировано 23 сентябрь 2017 года.
- ↑ Перепись населения-2010. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 сентябрь 2013. Архивировано 9 май 2020 года.
- ↑ Народы мира: историко-этнографический справочник / Гл.ред. Ю. В. Бромлей — М.: Сов. энциклопедия, 1988
- ↑ MultiTree:A Digital Library of Language Relationships. Buryat.
- ↑ Норжин Ц. Qagucin bargu qamig-a aca ireksen bui? // Social Sciences of Inner Mongolia. № 128. 2004. p. 99—105.
- ↑ Перепись населения Монголии 2010 года. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 9 июль 2016. Архивировано 5 март 2017 года.
- ↑ 1 2 Национальный состав и владение языками, гражданство. Таблица «Национальный состав населения». Всероссийская перепись населения. Итоги Всероссийской переписи населения (2012). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 август 2022. Архивировано 8 апрель 2022 года.
Сығанаҡтар
Әҙәбиәт
- Поппе H. H. Грамматика бурят-монгольского языка. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1938.
- Санжеев Г. Д. Грамматика бурят-монгольского языка. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1941. — 188 с.
- Амоголонов Д. Д. Современный бурятский язык: Учебник для высших учебных заведений. — Улан-Удэ: Бурятское книжное изд-во, 1958. — 336 с.
- Бертагаев Т. А., Цыдендамбаев Ц. Б. Грамматика бурятского языка: Синтаксис / Отв. ред. Г. Д. Санжеев. — М.: Изд-во восточной литературы, 1962. — 318 с.
- Грамматика бурятского языка: Фонетика и морфология Архивная копия на Wayback Machine / Под ред. Г. Д. Санжеева. — М.: Изд-во восточной литературы, 1962.
- Рассадин В. И. Очерки по исторической фонетике бурятского языка Архивная копия на Wayback Machine. — М.: Наука, 1982.
- Бурятский язык: Вопросы языкознания и методики преподавания: Материалы регион. науч.-практ. конф., посвящ. 90-летию проф. Д. Д. Амоголонова. — Улан-Удэ: Изд-во БГУ, 2004.
- История развития бурятского языка. — Улан-Удэ: Изд-во Бурятского научного центра СО РАН, 2006. — 136 с.
- Буряад хэлэнэй бэшэгэй дүрим. Правила орфографии и пунктуации бурятского языка. — Улан-Удэ: Бэлиг, 2009. — 168 с.
- Буряад хэлэнэй шухала асуудалнууд (Актуальные проблемы бурятского языка). — Улан-Удэ: Бурятского научного центра СО РАН, 2007. — 208 с.
- Бураев И. Д. Становление звукового строя бурятского языка / Отв. ред.: В. М. Наделяев(†), И. Я. Селютина; Рецензенты: Ц. Ц. Цыдыпов, Л. Д. Шагдаров; Бурятский институт общественных наук, Бурятский филиал СО АН СССР. — Новосибирск: Наука. Сибирское отд-ние, 1987. — 184, [1] с. — 700 экз. (обл.)
Һүҙлектәр
Первый большой словарь составлен сотрудником Бурят-Монгольского научно-исследовательского института культуры Константином Михайловичем Черемисовым (1899—1982) под редакцией Ц. Б. Цыдендамбаева.
- Бурят-монгольско-русский словарь / Сост. К. М. Черемисов; Под ред. Ц. Б. Цыдендамбаева. — М.: Гос. изд-во иностранных и национальных словарей, 1951.
- Русско-бурят-монгольский словарь / Под ред. Ц. Б. Цыдендамбаева. — М.: Гос. изд-во иностранных и национальных словарей, 1954. — 750 с.
- Черемисов К. М. Бурятско-русский словарь. — М.: Советская энциклопедия, 1973. — 804 с.
- Бурятско-русский словарь / Л. Д. Шагдаров, К. М. Черемисов. М.: Бэлиг, 2006. Т. 1. 636 с.
- Бурятско-русский словарь / Л. Д. Шагдаров, К. М. Черемисов. М.: Бэлиг, 2008. Т. 2. 708 с.
- Шагдаров Л. Д., Очиров Н. А. Русско-бурятский словарь. — Улан-Удэ: Буряад унэн, 2008. — 904 с.
Иҫкәрмәләр
- ↑ 1 2 В Китае бурятский язык классифицируется как баргу-бурятский диалект монгольского языка.
- ↑ 1 2 Приведена численность с учётом баргутов, чей язык квалифицируется некоторыми исследователями как отдельный язык, но это бурятские ученые.
- ↑ Численность баргутов и бурят не может быть определена точно, так как в Китае они учитываются в составе монголов, а их язык квалифицируется как диалект монгольского языка; см. описание монгольского этноса Китая на официальном сайте Народного правительства Китая 2018 йылдың 16 август көнөндә архивланған.
Һылтанмалар
- Бурятский корпус 2015 йылдың 23 август көнөндә архивланған.
- Бурятский язык: Луч Венеры, затмение звезды и похищенное счастье 2020 йылдың 16 декабрь көнөндә архивланған.