Америка Ҡушма Штаттары

1507 йылда немец картографы Мартин Вальдзеемюллер донъя картаһын баҫтырып сығара, унда Көнбайыш ярымшар ерҙәре итальян сәйәхәтсеһе һәм картографы Америго Веспуччи хөрмәтенә Америка тип атала. Был «Америка» топонимының тәүге тапҡыр ҡулланылыуы була^[12].

«Америка Ҡушма Штаттары» атамаһының тәүге тапҡыр документлаштырылған ҡулланыуы — 1776 йылдың 2 ғинуарында Джордж Вашингтондың ярҙамсыһы Стивен Мойлан яҙған хат. Подполковник Джозеф Ридҡа мөрәжәғәт итеп, Мойлан «Америка Ҡушма Штаттарының тулы һәм етерлек вәкәләттәрен» Испанияға революцион һуғышҡа ярҙам итеү өсөн алып барырға теләүен белдерә^[13]. 1776 йылдың 6 апрелендә Виргиния штатының Уильямсбург ҡалаһында баҫылған The Virginia Gazette гәзитендә аноним очеркта «Америка Ҡушма Штаттары» атамаһының тәүге билдәле баҫмаһы була^[14].

Конфедерация статьяларының икенсе варианты (АҠШ-тың беренсе конституция документы), Джон Дикинсон тарафынан әҙерләнгән һәм 1776 йылдың 17 июненә тиклем тамамланмаған, һөйләмде үҙ эсенә ала: «Был Конфедерацияның исеме „Америка Ҡушма Штаттары“ буласаҡ». 1777 йылда, был һөйләмде үҙ эсенә ала: "Был Конфедерацияның исеме «Америка Ҡушма Штаттары» буласаҡ. Был проект 1776 йылдың 21 июненә тиклем баҫылып сыға, һәм уның Диккинсондың 17 июндәге Конфедерация статьялары проектында «Америка Ҡушма Штаттары» терминын ҡулланғанға тиклемме, әллә һуңмы яҙылғаны асыҡланмай^[15].

Ил атамаһының ҡыҫҡа формаһы — «АҠШ» та (ингл. United States) стандарт булып тора. Инглиз телендә илдең башҡа таралған формалары — «U.S.», the «USA», һәм «America». Һөйләшеү формаларына «U.S. of A.» инә. һәм халыҡ-ара кимәлдә «Дәүләттәр». XVIII быуат аҙағынан шиғриәттә һәм йырҙа популяр булған «Колумбия» атамаһы Американы асҡан Христофор Колумб исеменән килеп сыҡҡан; АҠШ топонимикаһында ул «Колумбия федераль округы» исеме менән нығынған^[16].

Тәүҙә рәсми исем «АҠШ» күплек формаһында ғына була — «АҠШ», мәҫәлән, «the United States are». 1865 йылда ратификацияланған АҠШ Конституцияһына ун өсөнсө төҙәтмәлә. Яңғыҙлыҡ формаһы «the United States is» Америка граждандар һуғышы тамамланғандан һуң ғына популярлыҡ яулай. Стандарт форма хәҙер яңғыҙлыҡ һан; күплек формаһы тик «был АҠШ» идиомаһында ғына һаҡлана. Яңғыҙлыҡ һәм күплек һандарын айырыу мөһим, сөнки ул һүҙҙең бер дәүләт тураһында барыуын һыҙыҡ өҫтөнә ала^[17].

АҠШ граждандары өсөн этнохороним термин — «американдар». Инглиз телендә «американ» һүҙе һирәк осраҡта АҠШ менән туранан-тура бәйле булмаған темаларға йәки объекттарға ҡағыла^[18].

XX быуат уртаһына тиклем урыҫ телендә тәү сиратта «Северо-Американские Соединённые Штаты (Төньяҡ Америка Ҡушма Штатары)» («SASH» йәки «SASH») термины ҡулланылған^[19][20].

АҠШ-тың төп территорияһы (континенталь АҠШ тип атала) Төньяҡ Америка ҡитғаһында урынлашҡан һәм көнсығышта Атлантик океандан көнбайышта Тымыҡ океанға тиклем һуҙылған. АҠШ көньяҡтан Мексика менән, төньяҡтан Канада менән сиктәш. АҠШ-ҡа шулай уҡ тағы ике штат инә. Америка ҡитғаһының алыҫ төньяҡ-көнбайышында Аляска штаты урынлашҡан, ул шулай уҡ Канада менән сиктәш. Рәсәй менән сик Беринг боғаҙы аша үтә. Гавайи штаты Тымыҡ океанда урынлашҡан. АҠШ-тың шулай уҡ Кариб диңгеҙендә (мәҫәлән, Пуэрто-Рико) һәм Тымыҡ океанда (Америка Самоаһы, Мидуэй утрауы, Гуам һәм башҡалар) бер нисә утрауы бар.

Төрлө статуслы бер нисә утрау территорияһы АҠШ контроле аҫтында (әммә АҠШ составына инмәй). Кеше йәшәмәгән Пальмира атоллы АҠШ Конституцияһының тулы юрисдикцияһы аҫтында. Ҡалған биләмәләрҙең үҙ конституцион закондары бар. Был территорияларҙың иң ҙуры — Пуэрто-Рико.

АҠШ территориялары:

Америка Самоаһы Гуам Төньяҡ Мариан утрауҙары

Пуэрто-Рико АҠШ-тың Виргин утрауҙары

Аппалачи тауҙары илдең төп өлөшө буйлап, Атлантик Түбәнлектән көнбайышҡа табан һуҙылған, унан ары Үҙәк тигеҙлектәр (диңгеҙ кимәленән 200—500 м бейеклектә) һәм Оло тигеҙлектәр (600—1500 м бейеклектә) ята. Бөтә көнбайышты тиерлек Кордильера тау системаһы биләй.

Гранд-Каньон — үҙенсәлекле тәбиғәт күренеше, массив каньон, тәрәнлеге яҡынса 1,8 км, оҙонлоғо 446 км.

Ил ҙур майҙанға таралғанлыҡтан, унда һәр климат зонаһы тиерлек — Алясканың төньяғындағы арктик климаттан алып Гавай һәм көньяҡ Флориданың тропик климатына тиклем — осрай.

Ер аҫты төрлө тәбиғи ресурстарға бай, шул иҫәптән ҡаты һәм көрән күмер, тимер мәғдәне, марганец мәғдәне. Кордильера, Колорадо ҡалҡыулығы, Оло тигеҙлектәр һәм Пан-Мексикан түбәнлектәрендә баҡыр, цинк, ҡурғаш, көмөш, хром, ванадий, вольфрам, [молибден, титан, полиметалlfh, уран һәм терегөмөш материалы мәғдәндәре, шулай уҡ алтын, көкөрт һәм башҡа ятҡылыҡтары бар.

Тәрән каньондар уйған йылғалар Тымыҡ океанға ҡойған һыу сығанаҡтары бассейндарына ҡарай. Миссисипи (уның ҡушылдығы Миссури менән) — планеталағы иң оҙон йылға системаларының береһе, оҙонлоғо 6420 км. Бөйөк күлдәр — Үрге күл, Гурон, Мичиган, Эри һәм Онтарио — Канада менән сигендә урынлашҡан.

Үҫемлектәр

Кордильера битләүҙәре ҡуйы ылыҫлы урмандар менән ҡапланған, ә Аппалачи киң япраҡлы урмандар менән ҡапланған; прериялар бөтөнләй юҡ тиерлек. Тундра үҫемлектәре Алясканың төньяғында киң таралған.

Дымдың күплеге Атлантика һәм Аппалачи райондарында үҫемлектәрҙең киң төрлөлөгөнөң, бигерәк тә урман үҫемлектәренең үҫешенә булышлыҡ итә. Ағастар яланғас ҡаяларҙа йәки түбән ятҡан һаҙлы урындарҙа ғына осрай; һуңғыһында бейек ҡамыш һәм мүк үҫә. Аппалачи флораһы төрҙәренең киң төрлөлөгө менән айырыла, шул иҫәптән ағас төрҙәре: бында америка каштандары һәм инжир, гикорий, магнолия, тюльпан ағасы осрай.

Яңы Англия урман районы Канаданың диңгеҙ провинциялары менән ағас төрҙәрен бүлешә. Төньяҡтан уны ҡарағай төбәге, шул иҫәптән уның мөһим вәкиле аҡ ҡарағай уратып ала. Япраҡлы урман районы яҡынса Аллегри йылғаһы үҙәненә тиклем һуҙылған, был ике үҫемлек районы — Пенсильвания һәм Миссисипи алды районы араһындағы сикте билдәләй. Әммә сиге үткер түгел, төньяҡ һәм көньяҡ Атлантика төбәктәрендә лә, климат айырмаһына ҡарамаҫтан, бер үк ағас төрө осрай.

Көньяҡ Атлантика штаттарының яр буйы ҡомло таҫмалары һәм һаҙлыҡлы түбәнлектәре ҡарағай урмандары менән ҡапланған. Бында ҡарағайҙар менән бер рәттән тура олонло ғәйәт ҙур кипарис ағастары ҡалҡып сыға, улар төбөндә лампочкалар кеүек ҡалынайған һәм тамырһабаҡтарының ер өҫтөндәге өлөшөнән ныҡлы үҫентеләр менән нығытылған. Кинжал формаһындағы тын алыу ҡушымталары (умарталыҡтар эшләү өсөн ҡулланыла) олононоң ер аҫты өлөшөнән сығып тора. Кипарис ботаҡтарына һоро «испан һаҡалы» эленгән. Көнсығыш өлөшөндәге урмандар аҫты үҫемлектәргә, йөҙөм үҫемлектәренә һәм башҡа үрмәле үҫемлектәргә бай; Көньяҡ Каролина һәм Джорджия урмандарында латания, әфлисун ағастары, катальпа, ҡырағай розмарин осрай; Флорида штатынды тропик үҫемлектәр осрай.

Уртаса температуралы зоналағы Көнсығыш Азиянан башҡа бер ил дә АҠШ кеүек бай һәм төрлө үҫемлектәр менән маҡтана алмай. Үҙәк бассейнда, Аппалачи тауҙарынан алып Иллинойс прерияларына тиклем, ҡасандыр бөтмәҫ-төкәнмәҫ урмандар, Франция, Испания һәм Италияның дөйөм ҙурлығына тиң майҙан, хәҙер кешеләр тарафынан ныҡ нәҙегәйтелгән, тик япраҡлы ағастарҙан ғына тиерлек — имән, миләш, ҡарағай һәм башҡа ағастарҙан тора. Төньяҡта уларҙы аҡ ҡарағай билбауы, көньяҡ Аппалачи тауҙарында бальзам йүкә зонаһы, артабан көньяҡҡа, Мексика ҡултығы янында, пиньон ҡарағайы һәм сал кипарис менән сикләйҙәр.

Көнбайышта Иллинойс кеүек Миссисипиға тиклемге штаттарҙа («Дала штаты» ҡушаматы) урмандар тарҡала, ялан далаларының (прериялар) киңлектәре башлана. Үләнлектәр үҫемлектәренең өҫтөнлөк итеүе (яҙ көнө яландар ҡыҙыл, йәй көнө күк, көҙөн һары төҫкә инә) ҡайһы берәүҙәр климат шарттарына бәйле тип иҫәпләй, ә икенселәр был тупраҡтың порошоклылығына бәйле тип иҫәпләй. Әммә элекке прериялар урман менән ҡапланған урындар ҙа бар — мәҫәлән, Кентукки штатының Грин-Ривер бассейнында һәм Сент-Луис янындағы Миссури тигеҙлегендә. Прериялар флораһы (хәҙер баҫыуҙарға ҡырҡылған һәм юлдар менән) тығыҙыраҡ һәм бейегерәк. Миссисипи штатынан көнбайыштараҡ Оло тигеҙлектәрҙә үҫемлектәр һирәк (ҡоролоҡ арҡаһында) Миссисипи алды төбәге прерияларына ҡарағанда һирәк осрай. Артабан Ҡаялы тауҙарҙан өҫкә күтәрелгәндә, бигерәк тә Арканзас йылғаһы аръяғындағы тоҙло ерҙәрҙә, ҡоротҡостар өҫтөнлөк иткән сүллек далаларына осрайһың. Бында ла Льяно-Эстакадо районына Мексиканың Сьерра-Мадре битләүҙәренә оҡшашлыҡ биргән кактус ҡыуаҡлыҡтары башлана.

Артабан көнбайышҡа табан, әммә тик тауҙарҙа ғына урманлы урындар яңынан башлана (әммә был көнсығыш өлөшөндәге ҡуйы урмандар түгел инде): бында ағастар тармаҡланған аҙ, аҫты үҫемлектәр юҡ, йөҙөм ағастары һирәк; ә урмандар Кентукки һәм Вирджиния штаттарының ҡатын-ҡыҙ урмандарына ҡарағанда парктарға нығыраҡ оҡшай. Миссисипи үҙәнендә экстремаль температ ура һәм йәйге көслө ямғырҙар менән эҫе йәй арҡаһында тропик үҫемлектәр тиерлек уртаса температура шул уҡ киңлектәге башҡа илдәргә ҡарағанда күпкә түбәнерәк булған урындарҙа үҫә — мәҫәлән, мул уңыш биргән шәкәр ҡамышы, мамыҡ һәм кукуруз.

Ҡаялы тауҙар һәм Тымыҡ океан битләүенең үҫемлектәр донъяһы ифрат күп төрлө: Үрге Миссури штатынан Техас бейеклектәренә тиклем һәм Колорадо тигеҙлегенән Сьерра-Невадаға тиклем эзбизташ һәм тоҙло урындарҙа кактустар һәм ҡоротҡостар үҫә, бейек ҡалҡыулыҡтарҙа ғәйәт ҙур бейеклектәргә етә. Ошо уҡ райондың көньяҡ өлөшөндә сәнскеле ҡыуаҡлыҡтар ярайһы уҡ бейеклеккә етә. Ҡаялы тауҙарҙа бейегерәк күтәрелеп, арттан ҡарағайҙар билбауы, унан һуң ҡарағайҙар килә. Тымыҡ океан битләүендә дымлы көнбайыш елдәре йоғонтоһонда гигант өлгөләре булған ҡөҙрәтле ылыҫлы үҫемлектәр үҫешкән; ул Сьерра-Неваданың бейек үҙәндәрен һәм ҡалҡыулыҡтарын ҡаплай, төньяҡҡа Британ Колумбияһы һәм Аляскаға тиклем һуҙылған, Айдахо, Монтана һәм Вайоминг штаттарында көнсығышҡа тармаҡлана. Бында дуглас йүкәһе (Pseudotsuga menziesii) өҫтөнлөк итә, бейеклеге 80, хатта 100 метрға етә. Яр буйы һырттарында тағы ла бейегерәк секвойялар үҫә, улар Рус йылғаһы янында киң урмандар барлыҡҡа килтерә.

Ер аҫты төрлө тәбиғи ресурстарға бай, бигерәк тә ҡаты һәм көрән күмер, тимер һәм марганец мәғдәне. Кордильер тауҙары, Колорадо ҡалҡыулығы, Оло тигеҙлектәр һәм Мексика түбәнлектәрендә баҡыр, цинк, ҡурғаш, көмөш, хромит, ванадий, вольфрам, молибден, титан, полиметалл, уран, ртуть мәғдәндәре, алтын, көкөрт, фосфаттар һәм башҡа химик матдәләр ятҡылыҡтары бар.

• 1565 — испандар хәҙерге АҠШ территорияһында тәүге европа ҡаласығына — Сент-Огюстин ҡалаһына нигеҙ һала.
• 1585 — Роанок колонияһы ойошторола, был британдар тарафынан Американы колониялаштырыу өсөн тәүге уңышһыҙ ынтылыш була.
• 1607 — Төньяҡ Америкала беренсе даими инглиз колонияһы — Джеймстаун (Вирджиния штаты) ойошторола.
• 1609 — Испандар Санта-Фе ҡалаһын таба, был хәҙерге АҠШ-тың көньяҡ-көнбайышында испан колонизацияһының ҙур экспансияһы башлана.
• 1620 — Яңы Англияла АҠШ-тың тарихи үҙәге булған беренсе колонияға нигеҙ һалына — Плимут.
• 1623 — Нью-Гэмпшир колонияһына нигеҙ һалына.
• 1626 — Голландтар Төньяҡ Америкала Голландия милкенең баш ҡалаһы Яңы Амстердамды таба, һуңыраҡ ул Нью-Йорк ҡалаһына әйләнә. 1630 — Британия пуритандары тарафынан Массачусетс ҡултығы колонияһына нигеҙ һалына, уның баш ҡалаһы Бостон Төньяҡ Америкала Британия колонияларында иң ҙур ҡала булып китә.
• 1701 — Бөйөк күлдәр төбәгендә француз колониаль экспансияһының иң ҙур нөктәһе булған Детройт фортына нигеҙ һалына.
• 1718 — француздар Яңы Орлеанды таба, ул хәҙерге АҠШ территорияһында француз колонизацияһы үҙәгенә әйләнә.
• 1724 — Төньяҡ Американың иң көньяҡ Британия колонияһы булған Джорджияға нигеҙ һалына.
• 1763 — Француздар Миссисипи уртаһында төп нығытма булған Сент-Луисты таба.

• 1769 — испандар Сан-Диегоны таба, был испандар тарафынан Альта-Калифорнияны колонизациялау башлана.
• 1773 йылдың 16 декабре — Бостон сәй табыны Америка революцияһы башланыуын билдәләй.
• 1774 — Беренсе континенталь конгреста Төньяҡ Америка колониялары һәм туған ил араһында асыҡ ҡаршылыҡ башлана. 1775—1783 — Америка революцион һуғышы, шулай уҡ Америка революцияһы тип атала.
• 1775—1783 — Американың бойондороҡһоҙлоҡ һуғышы. 1781 йылдың 19 октябрендә Йорктаунда британ ғәскәрҙәренең капитуляцияһы.
• 1784 — Кодяк утрауында Өс изге ҡултығында беренсе урыҫ ҡасабаһы ойошторола.
• 1787 йылдың 17 сентябре — Филадельфияла йыйылған Конституция конвенцияһы АҠШ Конституцияһын ҡабул итә.
• 1789 йылдың 25 сентябре — Хоҡуҡтар тураһында закон проекты ҡабул ителә — граждандар өсөн төп хоҡуҡтарҙы һәм иректәрҙе гарантиялаусы АҠШ Конституцияһына тәүге ун үҙгәреш.
• 1789 — АҠШ-тың беренсе президент һайлауы. Джордж Вашингтон һайлаусыларҙың 100 % тауышын йыйып, АҠШ-тың беренсе президенты була.
• 1799 — Рус-Америка компанияһына нигеҙ һалына — Рәсәйҙең Алясканы комплекслы тикшереүе башлана.
• 1800 — АҠШ-тың баш ҡалаһы Филадельфиянан Вашингтонға күсерелә.
• 1803 — Луизиана һатып алыуы — Наполеон Францияһынан Төньяҡ Америкалағы француз милкәләрен алыу, һөҙөмтәлә ил территорияһы икеләтә арта.
• 1803 — Луизиана һатып алыу — Наполеон Францияһынан Төньяҡ Америкалағы француз милкәләрен һатып алыу, ил территорияһын икеләтә арттырыу.
• 1804 — Рәсәй Америкаһының буласаҡ баш ҡалаһы Новоархангельск ҡалаһына нигеҙ һалына.
• 1812 — Америкала Рәсәй экспансияһының иң көньяҡ нөктәһе булған Форт-Россҡа нигеҙ һалына.
• 1812—1815 — Инглиз-Америка һуғышы.
• 1816—1817 — Гавай утрауҙарында урыҫ ҡәлғәһе ойошторола.
• 1818 — Бөйөк Британия менән АҠШ һәм Миссисипи бассейнындағы Британия милктәре араһындағы сикте билдәләү тураһында килешәү төҙөлә, һөҙөмтәлә АҠШ Миннесота һәм Төньяҡ Дакота штаттарының бер өлөшөн ала.
• 1819 йыл, 21 февраль — Флориданы 5 миллион долларға һатып алыу мөмкинлеген биргән Адамс-Онис килешүе ратификациялана. 1820 — Миссури компромиссы, ул Төньяҡ һәм Көньяҡ араһындағы балансты тағы ла өс тиҫтә йыл һаҡлай.
• 1823 — Монро доктринаһы тәүге тапҡыр АҠШ тышҡы сәйәсәтенең төп концепцияһы булараҡ тәҡдим ителә.
• 1828 — Демократик партия ойошторола.
• 1830 йыл, 28 май — АҠШ Конгресы Көнсығыш яр буйы индеецтарын көнбайышҡа хәҙерге Оклахома штатына депортациялау тураһында закон ҡабул итә.

• 1841 — Форт-Росс АҠШ гражданы Джон Саттерға һатыла.
• 1845, 29 декабрь — Техас Республикаһы АҠШ штаты булып китә.
• 1846 — Бөйөк Британия менән килешеү буйынса хәҙерге АҠШ-тың төньяҡ-көнбайыш мөйөшө булған Орегон территорияһы ҡушыла.
• 1846—1848 — Мексика-Америка һуғышы.
• 1846—1848 — Иллинойстан Ютаға мормондар миграцияһы АҠШ-тың көнбайышында иң күләмле һәм ойошҡан иммиграция хәрәкәттәренең береһе була.
• 1848—1855 — Калифорнияла алтын биҙгәге (рус.)баш., был Америка көнбайышында инглиз телле аҫабалар тиҙ арала төпләнеп китеүгә булышлыҡ итә.
• 1850 — Калифорнияны Союзға ирекле дәүләт итеп ҡабул итеү буйынса Көньяҡ менән компромисс булараҡ бөтә АҠШ-та Ҡасҡын ҡолдар тураһында закон ҡабул ителә.
• 1853 — Гадсден килешүе — АҠШ тарафынан хәҙерге Аризона һәм Нью-Мексико территорияларының бер өлөшөн һатып алыу. Көньяҡ-көнбайыш сикте һуңғы тапҡыр билдәләү.
• 1854 — Республика партияһы ойошторола.
• 1854 йылдың 30 майында — АҠШ Конгресы тарафынан Канзас-Небраска акты ҡабул ителә, был төньяҡ фермерлыҡ штаттары һәм көньяҡ ҡол штаттары араһындағы балансты боҙа.

• 1854—1856 — Канзаста Граждандар һуғышы, ул Граждандар һуғышы өсөн репетицияға әйләнә.
• 1857—1858 — Юта штатында мормондар һәм федераль хөкүмәт араһында һуғыш.
• 1859 — Вирджинияла Джон Браундың ҡоллоҡҡа ҡаршы ихтилалы.
• 1860—1861 — ҡол дәүләттәренең Союздан айырылыуы.
• 1861—1865 — АҠШ-тағы граждандар һуғышы.
• 1865 йылдың 15 апреле — Авраам Линкольн үлтерелә.
• 1867 — Алясканы Рәсәй империяһынан һатып алыу.
• 1883 — Бруклин күпере төҙөлә.
• 1898 — Испания-Америка һуғышы һөҙөмтәһендә АҠШ Филиппин, Гавайи, Пуэрто-Рико һәм башҡа бер нисә территорияны үҙ ҡулына ала. Куба 1959 йылда Куба революцияһына тиклем АҠШ-ҡа бәйле була.
• 1913, 23 декабрь — Федераль резерв системаһы (ФРС) ойошторола.
• 1916 — Джон Рокфеллер беренсе доллар миллиардеры була.
• 1917 йыл
  

  1898 йылдың 12 авгусында Гавайи утрауҙарын аннексиялау тураһында закон ҡабул ителә
  • 6 апрель — «Циммерман телеграммаһы» тип аталған һөҙөмтәлә АҠШ Беренсе донъя һуғышына Антанта яғында инә.
  • Шпионлыҡ тураһындағы закон «АҠШ ҡораллы көстәренә ҡамасаулау, ихтилал тыуҙырыу йәки рекрутингҡа ҡамасаулау ниәте менән ялған мәғлүмәт таратыу» өсөн 20 йылға тиклем төрмәгә ултыртыуҙы билдәләй. 1929 — АҠШ-та Бөйөк депрессия башлана, ул Америка тарихындағы иң ҡаты тетрәнеүҙәрҙең береһе, иҡтисадҡа ғына түгел, ил мәҙәниәтенә лә тәрән йоғонто яһай.
• 1940 — Смит акты ҡабул ителә.
• 1941 йылдың 7 декабре — япондар Перл-Харборға һөжүм итә. АҠШ Икенсе донъя һуғышына инә, 8 декабрҙә Японияға һуғыш иғлан итә.

1945 йыл һәм 9 август — Хиросима һәм Нагасаки ҡалаларына атом бомбаһы ташлау. Яҡынса 250 мең кеше, күбеһенсә тыныс халыҡ, һәләк була.

• • 10 август — Япония союздаш дәүләттәргә баш һалырға әҙер булыуын белдерә.
  • 15 август — император Хирохито радио аша капитуляция тураһында иғлан итә. Японияны еңеү көнө (V-J көнө).
• 1950—1953 — Корея һуғышы.
• 1960
  

  «Пентагонға марш» — Вьетнам һуғышына ҡаршы протест, 1967 йылдың 21 октябре
  • Август-октябрь — Кубала Америка корпоратив милкен национализациялау.
• 1961 йыл
• 20 ғинуар — Джон Кеннеди АҠШ президенты итеп ант итә.
  • 5 май — «Фридом 7» йыһан карабында Алан Шепардтың суборбиталь йыһан осошо.
• 1962 йыл
  • 3 февраль — Джон Кеннеди Кубаға тулыһынса сауҙа эмбаргоһы индерә.
  • Кариб кризисы

1963 йыл

• • май — Бирмингемда (Алабама штаты) ҡара тәнлеләрҙең раса дискриминацияһына ҡаршы күмәк протест акциялары.
  • 22 ноябрь — президент Джон Кеннеди үлтерелә.
• 1964—1973 — Вьетнам һуғышы.
• 1969 йылдың 21 июлендә — космонавт Нил Армстронг беренсе тапҡыр Айға төшә.
• 1973 йылдың мартында — 1974 йылдың 9 авгусында — Уотергейт ғауғаһы, президент Ричард Никсон Аҡ йорттан хурлыҡ менән сығып китә.
• 1986 йылдың 28 ғинуарында — «Челленджер» йыһан шаттлы һәләкәте.
• 1987 йыл
  • 12 июнендә — Рональд Рейган Берлин диуарында сығыш яһап, Михаил Горбачевты уны емерергә саҡыра.
  • 19 октябрь — Ҡара дүшәмбе (Dow Jones сәнәғәт уртаса индексы 22,68 % төшкән).
• 1991 — Перс ҡултығы һуғышы, Кувейтты Ираҡ оккупацияһынан азат итеү.
• 1992 йыл, 30 апрель — 2 май — Лос-Анджелеста афроамерикандар тәртипһеҙлектәре.
• 1992—1994 — Сомалиҙа тыныслыҡты һаҡлау операцияһы.
  

  2001 йылдың 11 сентябрь теракты
• 1999 — Югославияға ҡаршы хәрби операция.
• 2001 — 11 сентябрь теракты (рус.)баш..
• 2001—2021 йылдарҙа Афғанстандағы хәрби операция.
• 2003 йыл, 1 февраль — «Колумбия» шаттлы һәләкәте.
• 2003—2011 — Ираҡ һуғышы.
• 2005 йыл, сентябрь — Катрина ураганы дамбаларҙы емереүгә килтерә, Яңы Орлеанды һыу баҫа, артабанғы тәртипһеҙлектәр һәм талауҙар башлана. 2007 — АҠШ-та субпрайм ипотека көрсөгө.
• 2008, сентябрь — АҠШ-та донъя финанс көрсөгө башлана.
• 2011, март-октябрь — Ливияға ҡаршы хәрби операция.
• 2014, сентябрь — хәҙерге — АҠШ-тың Сүриәләге граждандар һуғышына ҡатнашыуы.
• 2016 йыл, ноябрь-декабрь — Дональд Трампҡа ҡаршы протесттар.
• 2019, май-хәҙерге — Ирандағы конфликт.
• 2020, ғинуар-хәҙерге — АҠШ-та COVID-19 таралыуы.
• 2020, май-хәҙерге — Джордж Флойдты үлтергәндән һуң АҠШ-та протесттар.
• 2021 йыл, 6 ғинуар — Капитолийҙы баҫып алыу.
• 2024 йыл, сентябрь — Хелена ураганы

Америка Ҡушма Штаттары 50 штаттан тора, уларҙың һәр береһе тигеҙ федераль берәмек, федераль баш ҡала, Колумбия округы һәм Пальмира атолының инкорпорацияланған ойошторолмаған территорияһы булып тора. Һәр дәүләттең үҙ конституцияһы, закондар сығарыу, башҡарма һәм суд тармаҡтары бар. Күпселек дәүләт атамалары индеецтар ҡәбиләләренән һәм инглиз һәм француз королдәренең исемдәренән алынған.

Штаттар округтарға бүленә (графлыҡтар, приходтар (Луизиана штаты) һәм райондар (Аляска)) — Нью-Йорк ҡалаһы эсендәге биш округтан (райондарҙан) башҡа бәләкәйерәк административ берәмектәр (штаттан бәләкәйерәк, әммә ҡаланан бәләкәйерәк түгел). АҠШ-тың халыҡ иҫәбен алыу бюроһы мәғлүмәттәре буйынса, илдә 3141 округ бар. Делавэр штатында иң аҙ округ (3), ә Техас штатында иң күбе (254). Ҡала хакимиәттәренең вәкәләттәре һәм улар эсендәге общиналар муниципаль хөкүмәттәре менән мөнәсәбәттәре штаттан штатҡа ныҡ айырыла. Был общиналарҙа урындағы үҙидара менән муниципалитеттар идара итә.

АҠШ штаттары:

Айдахо Айова Алабама Аляска Аризона Арканзас Вайоминг Вашингтон Вермонт Виргиния

Висконсин Гавайҙар Делавер Джорджия Көнбайыш Виргиния Иллинойс Индиана Калифорния Канзас Кентукки

Колорадо Коннектикут Луизиана Массачусетс Миннесота Миссисипи Миссури Мичиган Монтана Мэн

Мэриленд Небраска Невада Нью-Гэмпшир Нью-Джерси Нью-Йорк Нью-Мексико Огайо Оклахома Орегон

Пенсильвания Род-Айленд Төньяҡ Дакота Төньяҡ Каролина Теннесси Техас Флорида Көньяҡ Дакота Көньяҡ Каролина Юта

Тәүге халыҡтар (Себерҙән Аляскаға күсеп килгән индеец ҡәбиләләре) АҠШ-ҡа яҡынса 10 мең йыл элек төпләнгән, улар нәҫелдәре XVII быуат аҙағына тиклем өҫтөнлөклө этник төркөм булып ҡала. Әммә хәҙерге АҠШ халҡы ерле халыҡтың генетик мираҫын күпкә әҙерәк сағылдыра, сөнки хәҙерге йәшәүселәрҙең күбеһе сағыштырмаса яңы (XVII—XX быуаттарҙа) Европанан (тәү сиратта Көнбайыш Европа) һәм Африканан килгән иммигранттар нәҫелдәре. АҠШ-та тыуған иммигранттар балалары ғына «американдар» тип аталырға тулы хоҡуҡлы. Илдә сит илдә тыуған һәм тыуған илдә тыуған граждандар араһында аныҡ бүленеш һаҡлана, улар араһында ҙур мәҙәни һәм тел айырмаһы бар. Әммә был айырма эске бүленеш кимәле булып тора. АҠШ-тағы американдар — төрлө раса составы булған гетероген милләт. Бөтә яҡтан һәм төбәктәрҙә (Гавай штатынан башҡа) өҫтөнлөк иткән раса хәҙерге ваҡытта европеоид раса — Бөйөк Британия, Германия, Польша, Ирландия һәм Европаның башҡа илдәренән килгән кешеләр. Артабан негроидтар, монголоидтар, американ индеецтары һәм башҡа расалары урынлашҡан, улар халыҡтың өстән бер өлөшөнән күберәген тәшкил итә. Халыҡ һаны динамикаһы түбәндәгесә:

АҠШ халыҡ иҫәбен алыу бюроһы мәғлүмәттәре буйынса, АҠШ-та иң таралған туған тел — инглиз теле. 2009 йылда 5 йәштән өлкән 228,7 миллион американлы (80,0 %) был телдә туған теле булараҡ һөйләшкән. Испан теле — АҠШ-та йәшәүселәрҙең 35,5 миллион кешеһенең (12,4 %) туған теле^[22].

АҠШ-та туған телдә һөйләшкәндәр һаны буйынса рус теле 9-сы урынды биләй, унда 882 меңдән ашыу кеше (0,31 %). Ҡытай (2,6 млн), тагал (1,5 млн), француз (1,3 млн), вьетнам (1,3 млн), немец (1,1 млн) һәм корей телдәренән (1,0 млн) ҡалыша^[22]/ Иң күп рус телле американдар Нью-Йорк штатында йәшәй (218 765, йәғни бөтә рус теллеләрҙең 30,98 %), ә иң аҙы Вайомингта (170, йәғни 0,02 %) йәшәй. Рус телендә һөйләшкән ун штатҡа шулай уҡ Калифорния, Нью-Джерси, Иллинойс, Массачусетс, Пенсильвания, Вашингтон, Флорида, Мэриленд һәм Орегон инә. Төньяҡ Калифорнияла Себерҙән һәм Рәсәйҙең Алыҫ Көнсығышынан килгән кешеләр һиҙелерлек.

Рус телле халыҡтың иң юғары өлөшө Аляскала: яҡынса 3 % ниндәйҙер кимәлдә рус телен аңлай, ә яҡынса 8,5 % православие христиандары. Был дәүләттең элекке Рәсәйгә ҡарауы эҙемтәһе.

Гавайи штатында инглиз һәм гавай телдәре рәсми телдәр булып тора^[23]. Нью-Мексико штатында инглиз һәм испан телдәрен ҡулланыуҙы күҙ уңында тотҡан закон бар, ә Луизиана штатында инглиз һәм француз телдәрен ҡулланыуҙы күҙ уңында тотҡан закон бар (хотя ике тел дә рәсми тип билдәләнмәгән).

Ассоциацияланған статуслы инкорпорацияланмаған утрау территориялары (һөҙөмтәлә АҠШ-тың сит илдәрендәге милкәләр) инглиз теленән тыш төп халыҡ телдәргә рәсми таныу бирә: самоа һәм чаморро телдәре ярашлы рәүештә Америка Самоаһында һәм Гуамда таныла; Каролина һәм Чаморро Төньяҡ Мариан утрауҙарында таныла; һәм испан теле Пуэрто-Риконың рәсми теле булып тора.

АҠШ исемдәре төп телдәрҙә:

• Инглиз теле: United States of America
• Испан теле: Estados Unidos de América
• Француз теле: États-Unis d’Amérique

АҠШ-тың халыҡ иҫәбен алыу бюроһы мәғлүмәттәре буйынса, американдарҙан яҡынса 82 % ҡалаларҙа йәки ҡала ситендә (метрополия райондарында) йәшәй, уларҙан яртыһы 50 меңдән ашыу кеше йәшәгән ҡалаларҙа йәшәй.

АҠШ-та 100 меңдән ашыу кеше йәшәгән 314 ҡала, 1 миллиондан ашыу кеше йәшәгән 10 ҡала, 2 миллиондан ашыу кеше йәшәгән 4 ҡала бар (Нью-Йорк, Лос-Анджелес, Чикаго һәм Хьюстон).

1791 йылдың 15 декабрендә ҡабул ителгән АҠШ Конституцияһына Беренсе төҙәтмә^[24] сиркәү менән дәүләтте айырыуҙы иғлан итә, был хәлде нигеҙ һалыусылар дәүләт динен булдырыуҙы тыйыу тип аңлай — Бөйөк Британияла булған хәлгә оҡшаш. 2002 йылда Pew Global Attitudes Project тикшеренеүе буйынса, АҠШ берҙән-бер үҫешкән ил булып тора, унда халыҡтың күпселеге диндең улар тормошонда «бик мөһим роль» уйнауын белдерә^[25].

АҠШ хөкүмәте дин буйынса рәсми статистика алып бармай. ЦРУ-ның Бөтә донъя факттар китабы мәғлүмәттәре буйынса, 2018 йылға ҡарата АҠШ-тың дини составы түбәндәгесә:

• протестанттар — халыҡтың 46,5 %;
• католиктар — 20,8 % (көньяҡ-көнбайыш һәм төньяҡ-көнсығыш штаттарҙа өҫтөнлөк итә);
• мормондар — 1,6 % (Юта штатында өҫтөнлөк итә);
• башҡа христиан конфессиялары ағзалары — 0,9 %;
• йәһүдтәр — 1,9 %;
• мосолмандар — 0,9 %;
• йәһүә шаһиттары — 0,8 %, 2012 й.;
• буддистар — 0,7 %;
• Индуизм — 0,7 %, 2012 й.;
• башҡалар — 1,8 %;
• бер ниндәй ҙә дини төркөмдә булмағандар — 22,8 %^[26].

Pew Research Center тикшеренеү үҙәге мәғлүмәттәре буйынса, АҠШ-та протестанттар дини төркөмдәр араһында түбәндәгесә бүленә:

• баптистар — халыҡтың 15,4 % (49,1 млн). Улар иң ҙур дини ойошмаларға ҡарай: Көньяҡ баптист конвенцияһы (16,4 млн), Евангелистик традициялағы бойондороҡһоҙ баптистар (8 млн), Америка баптист сиркәүҙәре АҠШ (4,8 млн);
• методистар — 4,6 % (14,7 млн);
• пятидесятниктар — 4,6 % (14,7 млн);
• лютерандар — 3,5 % (Төньяҡ һәм Көньяҡ Дакотала өҫтөнлөк итә, 11,2 млн);
• пресвитериандар — 2,2 % (7 млн);
• реставрационсылар — 1,9 % (6 млн);
• англикандар — 1,3 % (4,1 млн);
• изгелек хәрәкәте — 0,8 % (2,5 млн);
• конгрегационистар — 0,6 % (1,9 млн);
• фдвентистар — 0,6 % (1,9 миллион)^[27].

АҠШ-та православие сиркәүе халыҡтың яҡынса 0,55 % тәшкил итә. АҠШ-та автокефалиялы урындағы православие сиркәүе бар — Америкалағы православие сиркәүе (OCA), ул 1970 йылда Рус православие сиркәүенән автокефалия ала^[28]. Бойондороҡһоҙ тикшеренүселәр баһалауынса, АҠШ-та 85 меңдән 115 меңгә тиклем ОКА иманлыһы бар. Шулай уҡ АҠШ-та эшләгән башҡа юрисдикцияларҙағы бер нисә православие сиркәүе структуралары бар; улар араһында иң ҙурҙары:

• Америка архиепархияһы;
• Константинополь православие сиркәүе;
• Патриархаль приходтар;
• Сит илдә урыҫ православие сиркәүе.

1787 йылда ҡабул ителгән АҠШ Конституцияһына ярашлы, хөкүмәт власын тормошҡа ашырыу өсөн айырым вәкәләттәр федераль хөкүмәткә бирелә. Конституция менән федераль хөкүмәткә махсус бирелмәгән хөкүмәт вәкәләттәрен штаттар тормошҡа ашыра.

АҠШ Конституцияһында властарҙы бүлеү принцибы нығытылған, уға ярашлы федераль хөкүмәт закондар сығарыу, башҡарма һәм суд органдарынан тора, улар барыһы ла бер-береһенән бойондороҡһоҙ эш итә.

• Юғары закондар сығарыу органы — ике палаталы АҠШ Конгресы:
  • түбәнге палата — Вәкилдәр палатаһы;
  • өҫкө палата — Сенат.
• Иң юғары башҡарма органы — АҠШ президенты. Президент — дәүләт башлығы һәм ҡораллы көстәрҙең баш командующийы (ҡара: АҠШ президенттары исемлеге). Вице-президент та бар.
• Иң юғары суд органы — АҠШ-тың Юғары суды.

Төп сәйәси партиялар — Республика һәм Демократик партиялар. Шулай уҡ башҡа, бәләкәйерәк партиялар ҙа күп.

АҠШ-тың тышҡы сәйәсәте үҙенең юлдаш дәүләттәре, тәү сиратта НАТО союздаштары аша милли хәүефһеҙлекте һәм донъя өҫтөнлөгөн тәьмин итеүгә йүнәлтелгән. Альтернатива булып дәүләттәр араһында ғәҙел һәм тигеҙ мөнәсәбәттәр менән күп полярлы донъя төшөнсәһе тора, Рәсәй, Ҡытай һәм АҠШ-тың тышҡы сәйәсәте диктантын кире ҡаҡҡан башҡа илдәр тарафынан алға һөрөлә.

АҠШ иҡтисады номиналь күрһәткестәр буйынса донъяла иң ҙуры булып тора^[34], һуңғы 50 йылда донъя эске тулайым продуктының кәмендә дүрттән бер өлөшөн тәшкил итә^[35].

АҠШ иҡтисады бик юғары асыҡлыҡ менән файҙалана. АҠШ хөкүмәт органдары аҙна һайын, ике аҙна һайын, ай һайын, квартал һайын һәм йыл һайын тиҫтәләгән төрлө статистик отчеттар һәм иҡтисади күрһәткестәр баҫтырып сығара. Закон буйынса, улар араһында ҡайһы берҙәре яңы мәғлүмәттәр булыуына ҡарап, артабанғы осорҙа ҡабаттан ҡарала^[36].

Ҡабаттан ҡарауға дусар булған отчеттарға, мәҫәлән, иҡтисади анализ бюроһы баҫтырып сығарған айлыҡ эске тулайым продукт һәм шәхси килем һәм сығымдар тураһында отчеттар инә. Был күрһәткестәрҙе өҫкә йәки аҫҡа ҡарап үҙгәртеү һирәк түгел^[37].

Хөкүмәт тарафынан идара ителгән тиҫтәләгән мәғлүмәттәрҙән тыш, АҠШ шәхси (коммерция һәм йәмәғәт) ойошмаларҙан тиҫтәләгән күрһәткестәрҙе баҫтырып сығара. Мәҫәлән, ADP эшһеҙлек тураһында отчет, Мичиган университеты ҡулланыусылар тойғоһо индексы, Standard & Poor’s Case-Shiller индексы һәм башҡа күрһәткестәргә күптән ышаныслы^[38].

АҠШ иҡтисады донъяла иң диверсификацияланғандарҙан һанала һәм һуңғы 100 йылда донъя иҡтисадында лидерлыҡты биләй. Әммә 2000 йылдар башынан глобалләшеүҙең тиҙләшеүе һәм үҫешкән иҡтисадтар үҫеше арҡаһында уның донъя иҡтисадында йоғонтоһо бер аҙ кәмей^[39].

2019 йылда ҡулланыусылар сығымдары АҠШ иҡтисадының 68 % тәшкил иткән^[40]. 2010 йылдың авгусына ҡарата АҠШ-тың эшсе көсө 154 миллиондан ашыу кешене тәшкил иткән. Хөкүмәт илдең иң эре эш биреүсеһе булып тора, дәүләт ҡарамағындағы компаниялар һәм ведомстволарҙа 21 миллиондан ашыу кеше эшләй. Шәхси компаниялар араһында мәшғүллектең иң ҙур секторы булып һаулыҡ һаҡлау һәм социаль тәьминәт тора (16,4 млн кеше). Эшселәрҙең яҡынса 12 % профсоюзлаштырылған (Көнбайыш Европала был күрһәткес 30 % тәшкил итә^[41]). 2000 йылдан алып етештереү эш урындары һаны 5 миллионға кәмегән.

АҠШ иҡтисады нығынды булдырыу өсөн НАФТА ирекле сауҙа килешүе менән Канада һәм Мексика (НАФТА) 1994 йылдан 2008 йылға тиклем. Ошо уҡ осорҙа НАФТА илдәренән АҠШ тауарҙары импорты дүрт тапҡырҙан ашыу артҡан, 150,8 миллиард долларҙан 625,0 миллиард долларға тиклем.

АҠШ-тың милли бурысы 21 триллион долларҙан ашыу тәшкил итә. 2012 йылдан алып АҠШ-тың милли бурысы АҠШ-тың эске тулайым продуктының йыллыҡ хаҡынан артып китә^[42].

2008 йылғы донъя иҡтисади көрсөгө АҠШ-ҡа һиҙелерлек йоғонто яһай. Һөҙөмтә потенциалдан түбәнерәк ҡала^[43]. Көрсөк эшһеҙлектең артыуына (хәҙер ул кәмей, әммә көрсөккә тиклемге кимәлдән юғарыраҡ ҡала), ҡулланыусылар ышанысының кәмеүенә, банкротлыҡтар артыуына, һалым көрсөгөнөң көсәйеүенә, инфляцияның артыуына, яғыулыҡҡа һәм аҙыҡ-түлеккә хаҡтар артыуына килтерҙе.

2025 йылдың 10 февралендә АҠШ президенты Дональд Трамп бөтә илдәрҙән килтерелгән тимер һәм алюминийға 25 процент тариф индереү тураһында иғлан итте һәм был сараларҙың Америка сәнәғәтен һаҡлау өсөн кәрәклеген һыҙыҡ өҫтөнә алды. Трамп шулай уҡ башҡа илдәр тарафынан Америка тауарҙарына ҡуйылған юғары тарифтарға яуап итеп «үҙ-ара тарифтар» индереү пландарын телгә алды. Ул был ҡарарҙы үҙенең тәүге срогынан сәйәсәтенең дауамы тип билдәләй, унда ул инде ошондай уҡ тарифтар индерә, башҡа илдәрҙең «агрессив» сауҙа практикаһына һылтанып^[44].

АҠШ сәнәғәтенә юғары етештереү кимәле һәм территориаль концентрация хас. Ул күпләп һәм сикләнгән тиражлы етештереүгә лә йүнәлтелгән бөтә ғәмәлдәге тармаҡтарҙы күрһәтә.

Сәнәғәт илдең эске тулайым продуктының 20%-тан да кәмерәк өлөшөн тәшкил итә (2004 йылда), хеҙмәтләндереүҙең 79,4%-ы, ауыл хужалығының яҡынса 0,9%-ы тура килә. Халыҡ-ара валюта фонды мәғлүмәттәре буйынса, 2012 йылда АҠШ эске тулайым продуктында сәнәғәт етештереүе һәм хеҙмәтләндереү өлөшө ярашлы рәүештә 22,1 % (3,23 триллион доллар) һәм 76,8 % (11,2 триллион доллар) тәшкил итә.

Ауыл хужалығы эске тулайым продукттың 1%-тан да кәмерәк өлөшөн тәшкил итә, шулай ҙа АҠШ донъяла иң күп кукуруз һәм соя етештереүсе булып тора^[45]. АҠШ генетик үҙгәртелгән аҙыҡ-түлек етештереүсе һәм етештереүсе төп ил булып тора, донъяла ГМ-игендәрҙең яртыһынан күберәген етештерә^[46]. 48 штаттың 35 % биләмәһе көтөүлек булараҡ файҙаланыла, 28 % урманлы, 21 % ауыл хужалығы өсөн файҙаланыла.

Бөтә донъя банкы мәғлүмәттәре буйынса, 2012 йылда АҠШ донъяла бойҙай экспортлаусы алдынғы ил була (32,8 миллион тонна, 11,1 миллиард долларға баһалана)^[47].

2014 йылға ҡарата АҠШ экспорты 1,45 триллион доллар тәшкил иткән (Ҡытайҙан ҡала икенсе урында), ә импорт 2,19 триллион доллар тәшкил иткән (донъяла беренсе урында)^[48].

Экспорт (1,45 триллион): нефть продукттары, автомобиль, самолеттар, вертолеттар, машина өлөштәре һәм фармацевтика продукцияһы.

Төп һатып алыусылар: Канада (17 %), Мексика (13 %), Ҡытай (9,2 %), Япония (4,6 %), Германия (4,2 %)

Импорт (2,19 триллион): сей нефть, компьютерҙар, автомобиль, нефть продукттары, машина өлөштәре, кеҫә телефондары һәм тапшырыу ҡорамалдары.

Төп тәьмин итеүселәр — Ҡытай (20 %), Канада (15 %), Мексика (13 %), Япония (5,9 %), Германия (5,5 %) һәм Көньяҡ Корея (3,2 %).

АҠШ һәм Рәсәй араһында сауҙа ҙур булмаған 2025. 2024 йылда, АҠШ импорты тауарҙар рәсәйҙән 3 миллиард долларға тиклем төштө, 2022 йылда 14,44 миллиард доллар менән сағыштырғанда. шулай уҡ тимер һәм минераль ашламалар етештерелә. АҠШ-тың Рәсәйгә экспорты йылына ни бары 500 миллион доллар тәшкил итә^[49][50].

2011 йылда илдең эске тулайым продуктының 2,4 проценты, йәғни яҡынса 362 миллиард доллар тотонолған.

Һуңғы 10 йылда абсолют күрһәткестәрҙә сығымдар артыуына ҡарамаҫтан, илдең инфраструктураға сығымдар өлөшө 1960 йылдарҙа еткән эске тулайым продукттың 3,1 процентынан түбәнерәк ҡала^[51].

АҠШ автомобиль юлдары селтәре донъяла иң оҙоно, дөйөм оҙонлоғо 6 506 204 километр^[52] Селтәр федераль автомобиль юлдарын да (штат-ара автомобиль юлдары системаһы) һәм дәүләт һәм урындағы автомобиль юлдарын да үҙ эсенә ала.

1920 йылдарҙан алып тимер юл ҡөҙрәте яртыға яҡын кәмеүгә ҡарамаҫтан, АҠШ-та донъяла иң оҙон тимер юл селтәре бар, оҙонлоғо 226 427 км^[53].

АҠШ-та донъяла иң күп осоу-ултырыу полосалары ҡатламлы аэропорттар һәм аэродромдар бар, улар дөйөм алғанда 5194 аэроузел бар^[54].

Ил шулай уҡ асфальтланмаған осоу-ултырыу полосалары булған аэродромдар һаны буйынса донъяла лидерлыҡ итә, улар араһында 9885 объект бар^[55]. АҠШ өҫтөндәге һауа киңлеге планетала иң йәнлеләрҙең береһе булып тора. The Guardian мәғлүмәттәре буйынса, 2012 йылда донъяның иң йәнле 10 аэропортының дүртеһе АҠШ-та була^[56].

Хофстра университеты үткәргән тикшеренеүҙең һөҙөмтәләре буйынса, донъяның эске һауа сәйәхәттәренең 70 %-ҡа тиклеме АҠШ-ҡа тура килә^[57].

2013 йылда АҠШ 4058 миллиард кВт/сәғ электр энергияһы етештерә^[58]. 2012 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, ил донъяның дөйөм электр энергияһының 18,8 % етештерә һәм был күрһәткес буйынса донъяла икенсе урынды биләй, Ҡытайҙан ғына ҡалыша^[59].

2013 йылда электр энергияһының 67 % ҡаҙылма яғыулыҡ менән эшләгән электр станцияларында етештерелгән: 39 % күмер, 27 % тәбиғи газ, 1 % нефть. Электр энергияһының 19%-ын атом электр станциялары, 7%-ын гидроэлектростанциялар етештергән. Электр энергияһын етештереүҙең 6 % яңыртыла торған энергияға нигеҙләнгән: 1,5 % биояғыулыҡ электр станциялары, 0,4 % геотермаль энергия, 0,2 % ҡояш энергияһы, 4,1 % ел энергияһы^[58]. 2012 йылда АҠШ-ҡа электр энергияһы импорты 47 миллиард кВт-сәғ тәшкил иткән.

АҠШ энергия ресурстарының ҙур өлөшөн импортлай, әммә «сланец революцияһы» арҡаһында һатып алынған нефть күләме яйлап кәмей. 2005 йылда АҠШ тәүлегенә 10,1 миллион баррель импортлаһа, 2014 йылда ни бары 7,4 миллион баррель импортлаған. Өҫтәүенә, 2010—2013 йылдарҙа АҠШ Венесуэланан нефть һатып алыуҙы 33,5 процентҡа, Нигериянан 76,4 процентҡа, Мексиканан 26,1 процентҡа кәметкән. Был осорҙа Сәғүд Ғәрәбстаны һәм Кувейттан нефть һатып алыу арта^[60].

2015 йылдан алып АҠШ газ компаниялары шыйыҡландырылған тәбиғи газды экспортлай башлай^[61]. Шул уҡ йылдың декабрендә нефть экспортына закондар сығарыу тыйыуы бөтөрөлә.

XVII—XVIII быуаттарҙағы инглиз кулинар традицияларынан килеп сыҡҡан, ҡайһы бер индеецтар кулинар традициялары менән ҡушылған, америка аш-һыуы һуңғы өс быуатта ныҡ үҙгәргән, бөтә донъянан килгән кулинар традициялар синтезына әйләнгән, төрлө иммигрант мәҙәниәттәренең аш-һыуын берләштергән:

• Төньяҡ-көнсығышта британ аш-һыуы һәм Европаның башҡа илдәре аш-һыуы популяр;
• көньяҡ, Африка һәм Урта диңгеҙ аш-һыуында (тауыҡ ите, шницель, диңгеҙ аҙыҡтары аштары);
• көньяҡ-көнбайышта мексикан аш-һыуы (фахита, тако, буррито);
• урта Көнбайышта итальян аш-һыуы.

Традицион һәм иң танылған американ иртәнге аш бекон һәм йомортҡа, блины менән клен сироп, һәм тост йәки Сэндвич (мәҫәлән, дөгө майы һәм желе) тора. АҠШ-та ғәҙәттә һөт менән ҡулланылған кукуруз ярмаһы тыуған ер. Ҡәһүә һәм әфлисун һуты — популяр эсемлектәр.

Төшкө аш, ғәҙәттә, бик еңел була һәм салаттарҙан, томат соусы менән макарон изделиеларынан, фастфудтан, төрлө бутербродтарҙан тора.

Киске аш ярайһы уҡ йөкмәткеле һәм төрлө. Ғәҙәттә, беренсе ризыҡ итеп һурпа йәки һурпа бирәләр. Икенсе ризыҡ итеп ит һәм ҡош ризыҡтары, колбаса йәки диңгеҙ аҙыҡтары бирелә. Гарнир итеп төрлө йәшелсә (кукуруз, спаржа, сәскә кәбеҫтәһе, картуф һ.б.) ҡулланыла.

Америка халҡы икмәк һәм башҡа ондан эшләнгән ризыҡтарҙы бик аҙ ҡуллана. Тәмлекәстәргә (ҡаймаҡ менән емеш-еләк, торттар, маффиндар, печенье) ихтыяж ҙур.

Эсемлектәргә төрлө емеш-еләк һуттары, газлы эсемлектәр, кофе (йыш ҡына ҡаймаҡ, һөт һәм шәкәр күпләп ҡушыла), ғәҙәттә шәкәрһеҙ, әммә лимон менән бирелгән һалҡын сәй инә. Ил халҡының яртыһы көнөнә кәмендә бер сынаяҡ ҡәһүә эсә.

Алкоголле эсемлектәр араһында американдар Калифорния шараптарын, бурбонды, ромды йәки урындағы һыраны (мәҫәлән, тамыр һыраһын) өҫтөн күрә.

XVIII һәм XIX быуат башында Америка әҙәбиәте инглиз һәм европа әҙәбиәте йоғонтоһонда формалаша^[62] Натаниэль Готорн, Эдгар Аллан По, Марк Твен, Генри Дэвид Торо, шағир Уолт Уитмен кеүек яҙыусылар XIX быуат уртаһында һәм аҙағында иң әһәмиәтле әҙәби шәхестәр була. Үҙ ғүмерендә билдәһеҙ тиерлек Эмили Диккинсон хәҙер Американың иң мөһим шағирәһе тип таныла.

Милли тәжрибәнең һәм характерҙың төп аспекттарын сағылдырған романдар — мәҫәлән, Герман Мелвиллдың «Моби-Дик» (1851), Марк Твендың «Геклберри Финндың мажаралары» (1885), Ф. Америка романы^[63].

Әҙәбиәт буйынса ун бер Америка гражданы, шул иҫәптән 1993 йылда Тони Моррисон да Әҙәбиәт буйынса Ноубель премияһына лайыҡ булды. XX быуаттың иң йоғонтоло яҙыусылары иҫәбенә йыш ҡына Уильям Фолкнер, Эрнест Хемингуэй һәм Джон Штейнбек телгә алына.

Торо һәм Ральф Уолдо Эмерсон етәкселегендәге трансценденталистар беренсе ҙур Америка фәлсәфәүи ағымына нигеҙ һала. Граждандар һуғышынан һуң Чарльз Сандерс Пирс, унан һуң Уильям Джеймс һәм Джон Дьюи прагматизмдың үҫешен етәкләй.

XX быуатта В. В. О. Куайн һәм Ричард Рорти, һуңыраҡ Ноам Хомскийҙың хеҙмәттәре аналитик фәлсәфәне Америка фәлсәфәүи ғилеменең алғы планына сығара. Джон Роулз һәм Роберт Нозиктың эштәре сәйәси фәлсәфәлә яңырыуға килтерә^[64].

Ғөмүмән, Америка музыкаһы ныҡ йоғонто яһаған афро-американ музыкаһының ритмик һәм лирик тенденциялары Европа традицияларынан айырыла. Блюз һәм хәҙерге боронғо музыка тип аталған халыҡ идиомаларынан элементтар үҙләштерелгән һәм донъя аудиторияһы менән популяр жанрҙарға әйләндерелгән. Джазды XX быуат башында Луи Армстронг һәм Дюк Эллингтон кеүек музыканттар үҫтерә. 1920-се йылдарҙа кантри музыкаһы, 1940-сы йылдарҙа ритм-энд-блюз барлыҡҡа килә^[65].

Элвис Пресли һәм Чак Берри 1950 йылдар уртаһында рок-н-роллдың пионерҙары иҫәбендә була. 1960-сы йылдарҙа халыҡ нәҫеле Боб Дилан Американың иң билдәле йырҙар авторҙарының береһе булып китә, ә Джеймс Браун "фанк"ты үҫтереүҙе етәкләй. Американың башҡа музыкаль йоғонтоһо һуңғы ваҡытта хип-хоп һәм хаус музыкаһы кеүек жанрҙарҙы үҙ эсенә ала.

Элвис Пресли, Майкл Джексон һәм Мадонна кеүек Америка эстрадаһы йондоҙҙары донъя кимәлендәге билдәле шәхестәргә әйләнде, шулай уҡ хәҙерге заман артистары Тейлор Свифт, Бритни Спирс, Кэти Перри һәм Бейонсе, шулай уҡ хип-хоп артистары Джей-Зи һәм Эминем. Metallica, Eagles, Aerosmith кеүек рок-төркөмдәрҙең йырҙары донъяла иң күп һатылғандар иҫәбенә инә.

АҠШ-та һынлы сәнғәткә иғтибарға лайыҡ өлөш индергәндәр:

• фотографтар Ансель Адамс, Доротея Ланге һәм Синди Шерман;
• рәссамдар Гилберт Стюарт, Джон Джеймс Одубон, Томас Гарт Бентон, Альберт Бирштадт, Мэри Кассатт, Фредерик Эдвин Черч, Томас Коул, Эдвард С. Клайн, Уиллем де Кунинг, Рой Лихтенштейн, Морис Луис, Джон Марин, Агнес Мартин, Джексон Поллок, Мэн Рэй, Роберт Раушенберг, Марк Ротко, Альберт Пинхэм Райдер, Энди Уорхол һәм Уайт;
• скульпторҙар Александр Калдер, Дэвид Смит һәм Фрэнк Стелла;
• иллюстраторҙан Фредерик Ремингтон, Норман Рокуэлл, Ньюэлл Конверс Уайт;
• дизайнерҙары Луи Комфорт Тиффани, Фрэнк Ллойд Райт^[66].

АҠШ Америка сәнғәтенең ғәҙәттән тыш бай коллекциялары менән маҡтана, шул иҫәптән Нью-Йорктағы Заманса сәнғәт музейы һәм Соломон Р. Халыҡ-ара сәнғәттең иң бай коллекциялары Нью-Йорктағы Метрополитен сәнғәт музейында, Чикаго художество институтында, Бостондағы һынлы сәнғәт музейында, шулай уҡ Сан-Франциско, Филадельфия һәм Хьюстон музейҙарында күрһәтелгән^[67].

Голливуд — Америка киноһының иң мөһим символы. Донъялағы тәүге кинофильм Нью-Йоркта 1894 йылда Томас Эдисондың кинетоскобы ярҙамында күрһәтелә. 1895 йылда икенсе фильм күрһәтелә, шулай уҡ Нью-Йоркта. Артабанғы тиҫтә йылдарҙа тауышлы кино иң тиҙ үҫешкән ил — АҠШ. XX быуат башынан АҠШ-тың киноиндустрияһы Голливудта «нигеҙ һалына», унда фильмдарҙың күпселеге төшөрөлгән. Әммә XXI быуатта унда төшөрөлмәгән фильмдар күбәйҙе.

Әлеге ваҡытта бихисап киностудиялар эшләй. Шуларҙың иң билдәлеләре:

Американың иң билдәле анимация студиялары — Уолт Дисней Пикчерс, Pixar студияһы һәм DreamWorks Animation^[68].

Америка киноһы тарихында иң билдәле режиссерҙар Джон Форд һәм Джон Хьюстон.

Нобель премияһы лауреаттары һаны буйынса АҠШ донъяла алда бара. 2025 йылға ҡарата 425-тән ашыу Нобель премияһы лауреаты АҠШ гражданы була.

АҠШ шулай уҡ эҙмә-эҙлекле рәүештә НИОКР-ға инвестициялар һалыу буйынса лидерлыҡты биләй: 2011 йылда илгә донъя НИОКР-ға сығымдарының 34 % тура килә. Дәүләт һәм шәхси сектор сығымдары дөйөм алғанда 405,3 миллиард доллар тәшкил иткән, илдең эске тулайым продуктының 2,7 процентын тәшкил итә.

АҠШ-та мәғариф тәү сиратта йәмәғәт, контролдә тотола һәм өс кимәлдә финанслана: федераль, штат һәм урындағы. Дәүләт мәктәбе системаһы бар. Юғары уҡыу йорттары — тәү сиратта шәхси — бөтә донъянан бакалавр һәм аспиранттарҙы йәлеп итә.

АҠШ-та грамоталылыҡ кимәле 97 % тәшкил итә, шулай ҙа 2003 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса 25 йәштән өлкәндәрҙең ни бары 84,6 % юғары белемле була; 52,5 % колледж дәрәжәһендә белемле; һәм 27,3 % бакалавр дәрәжәһендә белемле.

2022 йылда АҠШ-та диплом биргән колледждарға һәм университеттарға яҡынса 16 миллион студент уҡырға инә — 9,6 миллион ҡатын-ҡыҙ һәм 6,6 миллион ир-ат, уларҙан яҡынса 1 миллионы халыҡ-ара. 2021—2022 уҡыу йылында сит илдәрҙәге университеттарҙа уҡыған АҠШ студенттары һаны 188 700-гә еткән. Төп уҡытыу теле — инглиз теле, Пуэрто-Риконан башҡа, унда рәсми тел — испан теле.

АҠШ-та мәктәпкәсә белем биреүҙең донъя стандарттары буйынса ярайһы уҡ ҡиммәт. 2025 йылға АҠШ-та балалар баҡсаһына йөрөү хаҡы айына яҡынса 3 мең доллар тәшкил итә.

Америка футболы — АҠШ-та иң популяр спорт төрө. Уны Милли футбол лигаһы (НФЛ) етәкләй. Унда теләһә ниндәй спорт төрө араһында уртаса йөрөүселәр һаны иң юғары. Америка футболын бөтә донъяла миллиондарса кеше ҡарай. Бейсбол XIX быуат аҙағынан АҠШ-тың милли спорт төрө тип иғлан ителә. Баскетбол, футбол һәм хоккей илдәге алдынғы профессиональ команда спорт төрҙәре булып тора. Футбол һәм баскетбол ҙур тамашасыларҙы йәлеп итергә ынтыла. 1994 йылда илдә футбол буйынса донъя чемпионаты үтә, футбол буйынса ир-егеттәр йыйылма командаһы 16-сы турға сыға, ҡатын-ҡыҙҙар командаһы өс тапҡыр ҡатын-ҡыҙҙар араһында футбол буйынса донъя чемпионатында еңә. АҠШ-та профессиональ спорт баҙары яҡынса 69 миллиард доллар тәшкил итә, был Европа, Яҡын Көнсығыш һәм Африканың бөтә илдәренең баҙарынан яҡынса ике тапҡырға күберәк.

АҠШ һигеҙ тапҡыр Олимпия уйындарын ҡабул иткән. Ил йәйге Олимпиадала 2400 миҙал яулай — башҡа илдәрҙән күберәк — һәм Ҡышҡы Олимпиадала 281 миҙал яулай (Норвегиянан ҡала икенсе). Иң популяр шәхси спорт төрҙәре — гольф һәм автомобиль ярыштары, бигерәк тә NASCAR^[69].

Теле- һәм радиотапшырыуҙар

АҠШ-та дүрт төп радио тапшырыусы компания бар:

Кабель телевидениеһы төрлө социаль төркөмдәргә йөҙләгән канал тәҡдим итә. Америка халҡы көнөнә уртаса ике сәғәт ярым радиотапшырыуҙар тыңлай. 1998 йылда АҠШ-та радиостанциялар һаны 4793-кә, ә FM-станциялар һаны 5662-гә етә. Бынан тыш, АҠШ-та 1460 йәмәғәт радиоһы бар. Был станцияларҙың күбеһе юғары уҡыу йорттары һәм дәүләт органдарына ҡарай, улар дәүләт йәки шәхси аҡсаларҙан финанслана. «National Public Radio» 1970 йылдың февралендә 1967 йылғы Йәмәғәт тапшырыуҙары тураһындағы законға ярашлы уставҡа индерелә. NPR һәм PBS үҙ аллы эшләй.

Билдәле милли гәзиттәр араһында «Нью-Йорк таймс», «USA Today» һәм «Уолл-стрит джорнал» гәзиттәре бар. Гәзиттәр тәү сиратта реклама һәм яҙылыуҙан килгән килемгә таяна. Бик аҙ осраҡтарҙан тыш, АҠШ-тағы гәзиттәр йә шәхси милектә, йә тиҫтәләгән, хатта йөҙләгән гәзиткә эйә булған Gannett йәки McClatchy кеүек эре селтәрҙәргә ҡарай. Ҙур ҡалаларҙа йыш ҡына көндәлек гәзиттәрҙән тыш «альтернатив аҙналыҡтар» була (мәҫәлән, Нью-Йоркта «The Village Voice», Лос-Анджелеста «LA Weekly»).

АҠШ-та ғүмер оҙайлығы 1990 йылда 75,2 йәштән 79,8 йылға тиклем артҡан^[71][72]. 1987 йылдан алып илдең ғүмер оҙайлығы рейтингының кәмеүенә АҠШ-та һимереүҙең үҫеш проблемаһы һәм башҡа илдәрҙә халыҡтың һаулығының яҡшырыуы булышлыҡ итә, был ваҡытта ул донъяла 11-се урынды биләй. Һимергәнлек кимәле АҠШ-та бөтә илдәр араһында иң юғарыларҙан һанала.[112]

АҠШ-та оло йәштәгеләрҙең өстән бер өлөшө һимергән, ә тағы ла өстән бер өлөшө артыҡ ауырлыҡта^[73] Һимергәнлек кимәле сәнәғәт илдәре араһында иң юғарыһы булып тора һәм һуңғы 25 йылда ике тапҡырҙан ашыу артҡан.[114] Һимергәнлек менән бәйле 2-се типтағы шәкәр диабеты медицина белгестәре тарафынан эпидемия тип таныла. АҠШ-та сабыйҙар үлем кимәле мең кешегә 5,8 тәшкил итә, 225 ил араһында 56-сы урынды биләй.

2010 йылда АҠШ-та иң күп йөрәк ишемияһы ауырыуҙары, үпкә яман шеше, инсульт, хроник обструктив үпкә ауырыуҙары һәм автомобиль авариялары арҡаһында ғүмер йылдары юғалтыла. Арҡа ауыртыуы, депрессия, мускул-скелет системаһы ауырыуҙары, муйын ауыртыуы, борсолоу һаулыҡ шарттары арҡаһында иң күп йылдарҙы юғалтыуға килтергән. Иң зарарлы хәүеф факторҙары булып насар туҡланыу, тәмәке тартыу, һимереүҙе, ҡан баҫымы юғары булыу, ҡандағы шәкәрҙең юғары булыуы, физик эшмәкәрлектең кәмеүе, алкоголь ҡулланыу тора. 1990 йылда Альцгеймер ауырыуы, наркотиктар ҡулланыу, бөйөр ауырыуҙары, яман шеш һәм ҡолау арҡаһында йән башына үлем кимәленән юғарыраҡ өҫтәмә ғүмер йылдары юғалтыла. Үҫмерҙәр араһында ауырлылыҡ һәм аборттар күрһәткестәре АҠШ-та башҡа көнбайыш илдәренә ҡарағанда һиҙелерлек юғарыраҡ, бигерәк тә ҡара тәнлеләр һәм латиноамерикандар араһында.

АҠШ медицина инновациялары буйынса донъя лидеры булып тора. 2001 йылда табиптар араһында үткәрелгән тикшеренеүҙең һөҙөмтәләре буйынса, АҠШ 1975 йылдан алып 10 медицина яңылығының туғыҙына ҙур өлөш индергән, ә Европа берлеге һәм Швейцария бергә уларҙан бишәүһенә өлөш индергән. 1966 йылдан алып американдар медицина буйынса бөтә илдәрҙең ғалимдарына ҡарағанда күберәк Нобель премияһын яулай. 1989—2002 йылдарҙа АҠШ-та шәхси биотехнология компанияларына инвестицияланған аҡса күләме Европаға ҡарағанда дүрт тапҡырға күберәк була. АҠШ һаулыҡ һаҡлау системаһы йән башына ла, эске тулайым продукттың проценты буйынса ла башҡа илдәргә ҡарағанда күпкә күберәк аҡса тотона.

АҠШ-та һаулыҡ һаҡлау страховкаһы дәүләт һәм шәхси секторҙарҙы берләштереү тарафынан тәьмин ителә һәм универсаль түгел. 2014 йылда ил халҡының 13,4 проценты һаулыҡ һаҡлау страховкаһына эйә булмаған. Страховкаланмаған һәм страховкаланмаған граждандар мәсьәләһе илдә төп сәйәси мәсьәлә булып тора. 2006 йылда Массачусетс штаты универсаль һаулыҡ һаҡлау страховкаһын ҡабул иткән беренсе штат була. 2010 йылдың башында ҡабул ителгән федераль закон 2014 йылға тиклем бөтә ил буйынса дөйөм тиерлек һаулыҡ һаҡлау страховкаһы системаһын булдырыр ине, әммә закон проекты һәм уның ахырғы эҙемтәләре бәхәстәр предметы булып ҡала^[74][75].

2020 йылға ҡарата АҠШ Ҡораллы Көстәре донъяла иң һуғышҡа әҙер булғандар булып тора, донъяның иң көслө армиялары араһында беренсе урынды биләй. 2020 йылға АҠШ-тың хәрби бюджеты 684,6 миллиард доллар тәшкил иткән. Ҡораллы Көстәргә инә:

• Ҡоро ер ғәскәре;
• Хәрби-һауа көстәре
• Хәрби-диңгеҙ флоты
• Йыһан көсө
• Яр буйы һаҡсылары

2007 йылдың апреленә ҡарата ҡораллы көстәрҙең әүҙем частарында 1 426 700 кеше, запастағы формированиеларҙа 1 458 500 кеше хеҙмәт итә.

АҠШ-тың хәрби бюджеты, НАТО лидеры булараҡ, 2025 йылда 1 триллион долларға етә; Дональд Трамптың икенсе срогы ваҡытында Оборона министрлығы 2025 йылда Һуғыш министрлығы тип үҙгәртелә^[76].

АҠШ-та енәйәтселек 1991 йылдан алып йыл һайын кәмей, был ваҡытта 15 миллионға яҡын енәйәт ҡылына, шул иҫәптән 24 700 кеше үлтерелә (100 мең кешегә 9,8 кеше үлтерелә). 2014 йылға енәйәттәр һаны 9 миллионға тиклем кәмей, шуларҙан 14 249-ы үлтереш (100 мең кешегә 4,5 үлтереш). 2020 һәм 2021 йылдарҙа үлтерештәр һаны артыуы билдәләнә, шул уҡ ваҡытта башҡа енәйәттәрҙең кәмеү тенденцияһы дауам итә^[77][78].

Юстиция статистикаһы бюроһы мәғлүмәттәре буйынса, 2009 йылда АҠШ-та йән башына 100 мең кешегә 502 кеше тура килә. 2009 йылда дөйөм төрмәлә ултырыусылар һаны 1,6 миллион тәшкил итә^[79]. 2012 йылға төрмәлә ултырыусылар һаны 2,2 миллионға тиклем үҫә, был донъя рекорды (100 мең АҠШ гражданына 730 тотҡон). Төрмә сәйәсәте башланғысы мәғлүмәттәре буйынса, 2020 йылдың мартына ҡарата төрмәлә 2,3 миллионға яҡын кеше ултыра, был АҠШ халҡының яҡынса 0,7 % тәшкил итә.