Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ тураһында

Австралия

Австрия — Үҙәк Европала урынлашҡан дәүләт менән бутамаҫҡа
Был терминдың башҡа мәғәнәләре лә бар, ҡарағыҙ: Австралия (мәғәнәләр).

Австра́лия (ингл. Australia, МФА: [əˈstreɪljə], лат. austrālis — «южный»), рәсми формаһы — Австралия Союзы, йәки Австралия Берләшмәһе (ингл. Commonwealth of Australia[3], МФА: [ˈkɒm.ənˌwɛlθ əv əˈstreɪljə]) — көньяҡ ярымшарҙағы дәүләт, шул уҡ исемле ҡитғаны, Тасмания утрауын һәм Һинд һәм тымыҡ океандарҙың бер нисә утрауын биләй[lower-alpha 1]; майҙаны буйынса донъяла алтынсы дәүләт булып тора. Австралия Союзының төньяғында Көнсығыш Тимор, Индонезия һәм Папуа — Яңы Гвинея, төньяҡ — көнсығыш яғында Вануату, Яңы Каледония һәм Соломон Утрауҙары, көньяҡ-көнсығышында Яңы Зеландия урынлашҡан. Төп Папуа — Яңы Гвинея утрауынан Австралия Союзының материк өлөшө иң бәләкәй киңлеге яҡынса 150 км булған Торрес боғаҙы менән айырылған[5], ә Австралияның Боигу утрауынан Папуа — Яңы Гвинеяға тиклем ара яҡынса 5 километр тәшкил итә[6]. 2025 йылдың 30 июнендә халыҡ һаны 27 614 411 кеше тип баһалана, уларҙың күпселеге көнсығыш яр буйындағы ҡалаларҙа йәшәй[7].

Австралия үҫешкән илдәрҙең береһе булып тора, донъяла иҡтисады буйынса ун дүртенсе урында тора, һәм йән башына ЭТП буйынса донъяла туғыҙынсы урында тора. Австралияның хәрби сығымдары донъяла ҙурлығы буйынса ун икенсе урында тора. Кеше үҫешенең бишенсе ҙур индексы менән Австралия йәшәү сифаты, һаулыҡ, мәғариф, иҡтисади азатлыҡ, гражданлыҡ азатлыҡтарын һәм сәйәси хоҡуҡтарҙы яҡлау кеүек күп өлкәләрҙә юғары урын биләй. Австралия G20, Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы, Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы, АТЭС, БМО, Милләттәр Берләшмәһе, АНЗЮС, AUKUS һәм Тымыҡ океан утрауҙары Форумы ағзаһы булып тора.

Атаманың этимологияһы

Австралия термины (ингл. Australia, [əˈstɹæɪljə, -liə] инглиз теленең Австралия вариантында[8]) лат. austrālis «көньяҡ» тигәнде аңлата. Австралиялылар австралия сифатты билдәләү өсөн Aussie ([ˈzzi]) ҡушымтаһын ҡуллана[ˈɒzi]).

undefined

Ғәжәп Көньяҡ ер тураһында легендалар (лат. Terra Australis Incognita) Рим империяһы осорона барып тоташа һәм, континент тураһында ниндәй ҙә булһа белемгә нигеҙләнмәһә лә, урта быуат географияһында ғәҙәти күренеш булған.

Инглиз телендә «Australia» һүҙенең ҡулланылыуы тураһында иң тәүге документаль мәғлүмәттәр 1625 йылда яҙылған. «Аустралиа-дель-Эспириту-Санту» тураһында мәғлүмәттәрҙе Халклайт яҙып ҡалдырған (ингл. A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt) һәм Самуэль Пурчас тарафынан hakluytus Posthumus баҫмаһында нәшер ителгән. Унда испанса атамаһы Аустралиа-Дель-Эспириту-Санту (исп. Australia del Espíritu Santo) тип яҙылған. Яңы Гебридтар архипелагындағы утрау«Australia» тип боҙоп яҙылған[9][10]. «Australische» сифатын шулай уҡ Батавияның (хәҙерге Джакарта) голланд чиновниктары 1638 йылдан яңы асылған көньяҡ ерҙәрҙе билдәләү өсөн ҡулланған[11]. «Australia» һүҙе француз яҙыусы-утописы Габриэль де Фуаньиҙың инглиз теленә тәржемә ителгән «Жак Садер Мажаралары, уның сәйәхәте һәм Астраль Ерҙе асыу» (франц. Les Aventures de Jacques Sadeur dans la Découverte et le Voyage de la Terre Australe; 1676)[12] әҫәрендә осрай. Тымыҡ океандың бөтә көньяҡ өлөшөнә ҡарата был терминды Шотланд географы Александр Далримпл үҙенең «Тымыҡ океандың көньяҡ өлөшөндә сәйәхәттәр һәм асыштарҙың тарихи коллекцияһы»нда (ингл. An Historical Collection of Voyages and Discoveries in the South Pacific Ocean; 1771) ҡуллана. XVIII быуат аҙағында терминды ботаниктар Джордж Шоу һәм Джеймс Эдвард Смит Австралия континентын уларҙың «Зоология и ботаника Новой Голландии» (ингл. Zoology and Botany of New Holland; 1793)[13] китабында, шулай уҡ Джеймс Уилсон 1799 йылғы картаһында күрһәтә.

«Australia» атамаһы 1814 йылда Австралия континентын урап үткән беренсе кеше булған капитан Мэтью Флиндерстың «Terra Australis» сәйәхәтнамәһе баҫылғандан һуң популярлаша.

Әгәр мин яңылыҡтарға юл ҡуйһам, был континенттың исемен «Australia» тип үҙгәртер инем, сөнки ул ишетеү өсөн уңайлыраҡ, һәм донъяның башҡа өлөштәренең исемдәре кеүек яңғарай[14].

Был текста «Australia» һүҙе бер тапҡыр ҡулланыла; әммә Роберт Браундың «Общие сведения, географические и систематические, о ботанике Терра Аустралис» (ингл. General remarks, geographical and systematical, on the botany of Terra Australis; 1814) бөтә ерҙә лә «Australian» сифат ҡылымын ҡуллана һәм был китап был һүҙҙең беренсе документаль ҡулланылышы булып иҫәплән[15]. Яңылыш фекергә ҡарамаҫтан, китап континент атамаһы өсөн «Australia» һүҙен ҡабул итеүҙә ҙур роль уйнаған. Китап сыҡҡандан һуң был исем ун йыл дауамында ҡабул ителгән[16]. Яңы Көньяҡ Уэльс губернаторы Лаклан Маккуори был атаманы Англияға рәсми хаттарҙа ҡуллана башлаған, ә 1817 йылдың 12 декабрендә Британия империяһының колониялар эштәре буйынса Министрлығына уны рәсми рәүештә ҡабул итергә тәҡдим иткән[17]. 1824 йылда Британия адмиралтействоһы континенттың был атамаһын тулыһынса раҫлаған[18].

Тарихы

Австралия европалылар килгәнгә тиклем (1606 йылға тиклем)

Австралия аборигендарының ата-бабалары Австралияла 40-60 мең йыл элек (башҡа мәғлүмәттәр буйынса-яҡынса 70 мең йыл элек) йәшәгән[19][20]. Боронғо кешеләр Австралияға диңгеҙ аша, Яңы Гвинея һәм Тасмания континенттың бер өлөшө булған ваҡытта, килеп төпләнгән. Уларҙы донъялағы иң иртә диңгеҙ сәйәхәтселәре тип танырға була[21][22].

undefined

Иң тәүге кеше һөйәктәре Яңы Көньяҡ Уэльс штатының көньяҡ-көнсығышында ҡороған Мунго күлендә табылған[23]. Был табылдыҡтар иң боронғо кремация миҫалдарының береһе булып тора һәм Австралия аборигендары араһында дини ритуалдарҙың быуаттар төпкөлөндә барлыҡҡа килеүен күрһәтә[24].

Аборигендар сәнғәте донъялағы боронғо сәнғәт традицияһы тип һанала[25]. Уның йәше 30 000 йыл тип баһалана һәм уны бөтә Австралия территорияһында (атап әйткәндә, Улурала Һәм Какаду милли паркында) осратырға мөмкин[25]. Йәш һәм һүрәттәрҙең күплеге күҙлегенән ҡарағанда, Австралиялағы ҡаяға төшөрөлгән рәсемдәр Европалағы Ласко һәм Альтамира мәмерйәләре менән сағыштырыла[26].

Беҙҙең эраға тиклем 10-12 мең йыл арауығында Тасмания ҡитғанан айырыла, һәм ҡайһы бер таш технологиялар Тасмания аборигендарына барып етә алмай (мәҫәлән, бумеранг ҡулланыу)[27]. Австралия тарихының боронғо осоронда көньяҡ-көнсығыш Австралияла йыш ҡына вулкан атылылған.[28]. Ҡитғаның Көньяҡ-көнсығышында, Виктория штатындағы Кондах күле буйында даими тораҡтар табылған[29]. Быуаттар дауамында макасарҙар, атап әйткәндә, Арнем-Лендтың төньяҡ-көнсығышында йолнгу кешеләре менән сауҙа итешкән.

Диңгеҙселәрҙең Австралияны асылыуы (1606—1788)

Ҡайһы бер авторҙар европалылар Австралияға XVI быуатта уҡ килгән тип иҫбатларға тырыша. Кеннет Маккинтайр һәм башҡа тарихсылар Португалдар Австралияны XVI быуаттың 20-се йылдарында уҡ асылған тип раҫлай[30]. Дьёп карталарында Жав-Ля-Гранд (франц. Jave La Grande) йыш ҡына «португал асышы»ның дәлиле тип ҡабул ителә. Шуға ҡарамаҫтан, Дьёп карталары ул дәүерҙең географик белемдәренең тамамланмаған торошон сағылдыра[31]. XVII быуатҡа тиклем европалыларҙың визит теорияһы Австралияла һәм башҡа илдәрҙә күп ҡыҙыҡһыныу уятһа ла, улар, ҡағиҙә булараҡ, бәхәсле һәм етерле иҫбатланмаған тип һанала.

undefined

Австралия 1606 йылда асыла, Виллем Янссон Дайфкен карабында Австралия яр буйына төшә[32], уны Яңы Голландия тип атай һәм нидерландтар биләмәһе тип иғлан итә (голландтар уны бер ҡасан да үҙләштермәй). Шул уҡ йылда Педро Фернандес Киростың испан экспедицияһы Яңы Гебридтарға төшә һәм, был көньяҡ континент тип уйлап, Уны Изге Рухтың Көньяҡ Ере тип атай (исп. Austrialis del Espiritu Santo)[33][34]. Шул уҡ йылда Киростың урынбаҫары Луис Ваэс де Торрес Торрес боғаҙы аша йөҙөп үтә, бәлки ул шул ва3ытта Австралияның төньяҡ яр буйҙарын күргәндер.

undefined

1642 йылда голланд Абель Тасман сәйәхәт ҡыла, уның барышында Ван-димен Ерен (һуңыраҡ Тасмания тип атала) һәм Яңы Зеландияны аса. Был асыш Австралияны өйрәнеүгә ҙур өлөш индерә. Ул Австралияның көнсығыш яр буйынан Яңы Гвинеяның көньяҡ яр буйына 1644 йылда, икенсе сәйәхәтен яһағанда, йөҙөп үтә. Ул Яңы Гвинея менән Австралия араһындағы Торрес боғаҙы аша үтеп, Австралия яр буйы буйлап көнбайышҡа табан йөҙөүен дауам итә. +7ене\ карталарындаа Австралияның көнбайыш яр буйын күрһәтелә[35][36].

XVII быуаттың 50-се йылдарында, голланд диңгеҙселәре арҡаһында, Австралияның һыҙаттары карталарҙа асыҡ итеп һүрәтләнә.

Көнбайыш яр буйындағы голланд тикшеренеүҙәренән тыш, Австралия Джеймс Куктың беренсе сәйәхәтенә тиклем өйрәнелмәгән булып ҡала. Башта Көньяҡ океанда йәки Terra Australis-та һөргөнгә ебәрелгән хөкөм ителгәндәр өсөн колония булдырыу идеяһын Джон Калландер тәҡдим итә. Ул шулай тип әйткән:

Был донъя беҙгә бөтөнләй яңы нәмәләр бирергә тейеш, сөнки әлегә тиклем уның тураһында белемдәребеҙ бик аҙ, әйтерһең дә, ул икенсе планетала урынлашҡан[37].

1769 йылда лейтенант Джеймс Кук, Индевор (ингл. HMS Endeavour), Венераның Ҡояш дискыһы буйлап үтеүен күрергә тип Таитиға сәйәхәт итә. Кук шулай уҡ Адмиралтействоның көньяҡ континентты эҙләү буйынса йәшерен инструкцияларын үтәй[38]:

Континентты йәки ҙур ерҙе элекке диңгеҙселәрҙең сәйәхәт юлынан көньяҡта табырға мөмкин тип күҙ алдына килтерергә мөмкин[39].

1770 йылдың 19 апрелендә Индевор карабы экипажы Австралияның көнсығыш яр буйҙарын күрә һәм ун көндән һуң Ботани бухтаһына төшә. Кук көнсығыш яр буйҙарын тикшерә, ә һуңынан, карап натуралисы Джозеф Бэнкс менән бергә, Ботани ҡултығында колония булдырыу өсөн уңайлы хәл тураһында хәбәр итә.

undefined

Британия колонизацияһы (1788—1901)

Континенттағы беренсе Британ колонияһы, Яңы Көньяҡ Уэльс, 1788 йылдың 26 ғинуарында, Артур Филлип Беренсе флотты Порт-Джексонға алып килгәс, нигеҙ һалына[40]. Был көн һуңынан Милли байрамға — Австралия көнөнә әйләнә. Ван-димен ерендә (хәҙерге Тасмания) 1803 йылда кешеләр йәшәй башлай һәм 1825 йылда айырым колония статусын ала[41]. Берләшкән Короллек 1828 йылда Австралияның көнбайыш өлөшөн рәсми рәүештә үҙенеке тип иғлан итә[42], шулай итеп ул бөтә континентҡа хужа була.

Ваҡыт үтеү менән Яңы Көньяҡ Уэльс өлөштәренән айырым колониялар барлыҡҡа килә: 1836 йылда Көньяҡ Австралия, 1851 йылда Виктория, Ә 1859 йылда Квинсленд колониялары барлыҡҡа килә[43]. Төньяҡ Территорияға 1911 йылда Көньяҡ Австралия территорияларының бер өлөшөн бүлеп биреү юлы менән нигеҙ һалына[44]. Көньяҡ Австралия, Виктория һәм Көнбайыш Австралия «ирекле колониялар» булараҡ нигеҙләнә. Улар бер ҡасан да тотҡондарҙы индермәйәсәкбеҙ, тип иғлар итә[45], әммә ике колонияға ла тотҡондар килтерелә[46][47]. Яңы Көньяҡ Уэльс халҡының хөкөм ителгәндәрҙе ҡабул итергә теләмәүе тотҡондарҙы был континентҡа килтереүҙе туҡтата; хөкөм ителгәндәр менән һуңғы карап 1848 йылда килә[48].

Европалылар Австралияға килеп төпләнгәндә ерле халыҡ 750 000-1 000 000 кеше тәшкил иткән. 150 йыл эседә ерле халыҡ, башлыса аҡ тәнлеләр килтергән йоғошло ауырыуҙар арҡаһында, ҡырҡа кәмегән[49]. Аборигендарҙың хоҡуҡтарын һәм тарихын яҡлау буйынса бер нисә китап авторы Бэйн Этвуд фекеренсә, «Урланған быуындар» программаһы Австралия аборигендарының һанын кәметеүгә булышлыҡ иткән[50]. Аборигендар тарихының бындай интерпретацияһын күп кенә консерваторҙар, мәҫәлән, Австралияның элекке премьер-министры Джон Говард сәйәси йәки идеологик сәбәптәр буйынса арттырып йәки уйлап сығарылған тип иҫәпләй[51]. Австралияла У«Урланған быуындар» тураһындағы бәхәстәр Тарихи һуғыштар тип атала[52]. Федераль хөкүмәт 1967 йылда референдумдан һуң аборигендарға ҡарата закондар ҡабул итә. Аборигендарҙың хоҡуҡтары 1992 йылға тиклем танылмай, юғары суд Австралияны европалылар килеп ултырғанға тиклем terra nullius («бер кемдең дә ере») тип аңлауҙы юҡҡа сығара[53].

XIX быуаттың 50-се йылдарында Австралияла алтын биҙгәге (рус.)баш. башлана[54]. Һуңыраҡ, 1854 йылда, тау промыслаһында эшләү өсөн лицензия өсөн аҡса йыйыуға ҡаршы Эврика ихтилалы күтәрелә[55]. 1855 һәм 1890 йылдар араһында алты колония үҙ хөкүмәтен булдыра. Хөкүмәт колонияның күпселек эштәре менән идара итә, шул уҡ ваҡытта улар Британия империяһы составында ҡала[56]. Лондондағы Британия империяһының колониялар эштәре министрлығы ҡайһы бер мәсьәләләр, атап әйткәндә, сит ил эштәре, оборона[57] һәм халыҡ-ара суднолар йөрөтөү буйынса үҙ контролен һаҡлап ҡала.

Австралия Союзы (1901 йылдан — хәҙергә тиклем)

1901 йылдың 1 ғинуарында австралия колониялары федерацияға — Австралия Союзына (шулай уҡ Австралия Берләшмәһе булараҡ билдәле) берләшергә килешә[58]. Был аҙымды әҙерләү өсөн ун йылға яҡын һөйләшеүҙәр, консультациялар, шулай уҡ колониаль парламенттарҙа тауыш биреү талап ителә. 1907 йылда яңы ил Британия империяһының доминионы статусын ала. 1911 йылда Яңы Көньяҡ Уэльс штаты ерҙәрендә буласаҡ баш ҡала Канберра төҙөү өсөн территория бүленә. Федерация ойошторолғандан алып Канберрала тәүге хөкүмәт ҡоролмалары тамамланғанға тиклем (1901—1927), баш ҡала функцияларын Мельбурн башҡара[59]. 1911 йылда Көньяҡ Австралия штатының төньяҡ территорияларынан Төньяҡ территорияһы барлыҡҡа килә[60].

1914 йылда Австралия үҙ ирке менән Беренсе донъя һуғышында Антанта яғында ҡатнаша[61]. Һуғыш ваҡытында австралиялылар Көнбайыш фронтта күп кенә ҙур алыштарҙа ҡатнаша[62]. Һуғышта ҡатнашҡан яҡынса 416 мең австралиялының 60 меңе үлтерелә, 152 меңе яралана[63]. Күп кенә австралиялылар Галиполи янында Австралия-Яңы Зеландия армия корпусының (АНЗАК) еңелеүен милләттең тыуған мәле, уның беренсе ҙур хәрби еңеүе тип иҫәпләй[64][65]. 1942 йылда Кокода өсөн алыш та ҙур ваҡиға тип иҫәпләнә[66].

Вестминстер статутына ярашлы, Австралия менән Бөйөк Британия араһында берҙән — бер конституцион бәйләнеш булып дөйөм дәүләт башлығы итеп Британия монархы ҡала. Австралия уны 1942 йылда ҡабул итә[67], әммә икенсе донъя һуғышы ваҡытында Австралия парламенты ҡабул иткән ҡануниәттең нигеҙлелеген раҫлау өсөн ҡабул итеү датаһы Рәсми рәүештә 1939 йыл тип билдәләнә[68].

1940—1945 йылдарҙа Австралия икенсе донъя һуғышында Гитлерға ҡаршы коалиция яғында ҡатнаша. 1942 йылда Азияла Британияның еңелеүе һәм япон баҫып инеү ҡурҡынысы Австралия менән АҠШ-тың яҡынайыуына сәбәпсе була[69]. 1951 йылдан, АНЗЮС килешеүе шарттары буйынса, Австралия АҠШ-тың формаль хәрби союздашы була[70]. Һуңынан АҠШ яғында Австралия ғәскәрҙәре Корея һәм Вьетнам һуғышында ҡатнаша. 1975 йылда Австралияның Папуа —Яңы Гвинея колонияһы Австралиянан бойондороҡһоҙлоҡ ала.

Икенсе донъя һуғышынан һуң Австралияла Европанан иммиграция дәртләндерелә башлай. 1970-се йылдарҙан, «Аҡ Австралия» сәйәсәте бөтөрөлгәс, Азиянан иммиграция кимәле арта[71]. Һөҙөмтәлә Австралияның демографик мәғлүмәттәре, австралиялыларҙың мәҙәниәте һәм үҙ-үҙен баһалауы (дөйөм алғанда милләт баһаһы) үҙгәрә[72]. 1986 йылда Австралия Акты ҡабул ителә, уның буйынса Британия парламентының айырым Австралия штаттары парламенттары һәм Британия судының өҫтөнлөгө бөтөрөлә[73].

1999 йылда конституцион референдум ваҡытында австралиялыларҙың 55 % Австралияны республикаға әйләндереү проектын кире ҡаға[74]. 1972 йылда Гоф Уитлэм һайланғандан алып[75] 2000 йылдар башына тиклем Австралияның тышҡы сәйәсәте Тымыҡ океан төбәгенең башҡа илдәре менән бәйләнештәрҙе үҫтерә. Шул уҡ ваҡытта Австралияның традицион союздаштары һәм сауҙа партнерҙары менән тығыҙ бәйләнештәрҙе һаҡлай[76].

2001 йылдың 11 сентябрендә Нью-Йоркта булған теракттарҙан Һуң Австралия Афғанстандағы һуғышта (2001—2021) һәм Ираҡтағы һуғышта (2003—2009) Ҡушма Штаттарға ҡушыла[77]. XXI быуат башында илдең сауҙа мөнәсәбәттәре Көнсығыш Азия төбәгенә,шул иҫәптән тауар әйләнеше буйынса Австралия Союзының иң ҙур партнеры булған Ҡытайға йүнәлеш ала[78].

COVID-19 пандемияһы осоронда Австралияның ҙур ҡалаларында оҙайлы локдаундар индерелә, шулай уҡ SARS-CoV-2 вирусының таралыуын тотҡарлау маҡсатында башҡа илдәр менән бәйләнеш сикләнә[79].

Географияһы

Географик урыны

Австралия Союзы — көньяҡ ярымшарҙа 7 692 024 км² майҙаны булған дәүләт[80]. Австралия майҙаны буйынса Рәсәйҙән, Канаданан, Ҡытайҙан, АҠШ-тан һәм Бразилиянан ҡала донъяла алтынсы урында тора, Ерҙең ҡоро ер йөҙөнөң яҡынса 5 процентын биләй[81]. Территорияһы буйынса көньяҡ ярымшарҙа урынлашҡан иң ҙур дәүләт булып тора. Уға Австралия материгы (Тасмания утрауын да индереп), майҙаны 7 659 861 км²[80] һәм 32 163 км² майҙанлы башҡа яр буйы утрауҙары инә[80]. Австралия бер нисә тышҡы территорияны контролдә тота: майҙаны 14 км² булған Кокос (Килинг) утрауҙары[82], майҙаны 135 км² булған Раштыуа утрауы[83], майҙаны 199 км² булған Ашмор һәм Картье утрауҙары, майҙаны 7 км2 булған Коралл диңгеҙе утрауҙары территорияһы (акватория майҙаны яҡынса 780 мең км²), майҙаны 372 км² булған Херд утрауы Һәм Макдональд утрауҙары (австралия антарктик Территорияһы составына инә), майҙаны 35 км² булған Норфолк утрауы һәм майҙаны 5 896 000 км² булған австралия антарктик территорияһы (Австралияның был территория өҫтөнән суверенитеты донъяның күпселек илдәре тарафынан танылмай)[84]. Бөтә тышҡы территорияларҙың дөйөм майҙаны 5 896 762 км² (Антарктика территорияһынан тыш 762 км²).

Австралияның төньяҡ һәм көнсығыш яр буйҙарын Тымыҡ океан диңгеҙҙәре йыуа: Арафур, Коралл, Тасман, Һинд океаны Тимор; көнбайыш һәм көньяҡ Һинд океаны. Австралия янында Ҙур Яңы Гвинея һәм Тасмания утрауҙары урынлашҡан. Австралияның төньяҡ-көнсығыш яр буйы буйлап донъялағы иң ҙур мәрйен рифы — Оло Барьерлы риф 2000 километрҙан ашыу һуҙыла.

Австралия көнбайыштан көнсығышҡа яҡынса 4000 километрға, ә төньяҡтан көньяҡҡа яҡынса 3860 километрға һуҙыла[85]. Ҡитғаның ситке нөктәләре: Төньяҡта — Йорк мороно (10° ю. ш.), көньяҡта — Саут-Ист — Кейп мороно (43° ю. ш.), көнбайышта — Стип-Пойнт мороно (114° в. д.), көнсығышта — Байрон мороно (154° в. д.)[85].

Австралияның яр буйы һыҙатының оҙонлоғо 59 736 км тәшкил итә (шуларҙың материк өлөшө — 35 877 км, утрау өлөшө — 23 859 км)[86], ә айырым иҡтисади зонаның майҙаны — 8 148 250 км²[87]</ref>.

Климат

Австралия климаты океан ағымдары, шул иҫәптән Һинд океаны диполы һәм Эль-Ниньо йоғонтоһо аҫтында тора, улар ваҡытлы ҡоролоҡ һәм миҙгелле тропик түбән баҫым тыуҙыра. Был Австралияның төньяҡ өлөшөндә циклон барлыҡҡа килтереүгә сәбәрсе[88][89]. Был факторҙар яуым-төшөмдөң йылдан-йыл һиҙелерлек үҙгәреүенә килтерә. Илдең төньяғының күпселек өлөшөндә башлыса йәй яуым-төшөмлө тропик климат. Австралияның дүрттән өс өлөшө тиерлек сүллектәрҙән һәм ярымсүллектәрҙән тора[90]. Илдең көньяҡ-көнсығышының күпселек өлөшөндә (Тасманияны ла индереп) климат уртаса[91]. Төбәктең ҡоролоғона циклон барлыҡҡа килтереү өсөн энергия бирмәгән һалҡын Көнбайыш-Австралия ағымы йоғонто яһай. Көньяҡ Американың көнбайышында ла шундай уҡ хәл була, әммә ннда барыһы ла Эль-Ниньо барлыҡҡа килеү менән үҙгәрә.

Климатические зоны Австралии

Яуым-төшөм кимәле

Австралия территорияһының 40 проценты тиерлек йылына 250 мм-ҙан кәмерәк яуым-төшөм ала, ә 70 проценты 500 мм-ҙан кәмерәк. Австралияның иң ҡоро районы Көньяҡ Австралияла Эйр күле тирәһендә урынлашҡан. Йылына ни бары 125 мм-ҙан кәмерәк яуым-төшөм була. Сағыштырыу өсөн: Мәскәүҙә йылына 600—800 мм, Мадридта 400 мм, ә Токиола 1530 мм яуым-төшөм була. Яуым-төшөм күп булған төбәктәр майҙаны буйынса ҙур түгел. Ҡар даими рәүештә ике урында — Австралия Альптарында 1350 м бейеклектә Һәм Тасмания тауҙарында 1050 м бейеклектә генә яуа[92].

Геологик төҙөлөшө

Ил территорияһының нигеҙендә боронғо Австралия платформаһы ята. Ул ҡасандыр Ерҙең көньяҡ ярымшарында булған Гондвана (рус.)баш. материгының бер өлөшө булып тора.

Рельефы

Ил территорияһының күп өлөшөн киң сүллектәр һәм уйһыулыҡтар биләй. Иң билдәле сүллектәр — Оло ҡомло сүллек һәм Ҙур Виктория сүллеге. Виктория сүллегенән көнсығышҡа табан ярым сүллектәге Бөйөк Артезиан бассейны ята. Ҡитғаның көнсығышында Герцин йыйырсыҡтары системаһының ныҡ эрозияланған, бейек булмаған тауҙары — Ҙур Һыу айырғыс һырт урынлашҡан, уларҙың иң бейеклектәре көньяҡта урынлашҡан (Косцюшко тауы, 2228 м; Таунсенд, 2209 м). Ярыҡтар һәм йылға үҙәндәре тауҙарҙы айырым массивтарға бүлә. Тау түбәләре көмбәҙ формаһында. Тауҙарҙың көнсығыш битләүҙәре диңгеҙгә текә төшһә, көнбайыш битләүҙәре һөҙәгерәк. Австралия — хәҙерге боҙлоҡ һәм әүҙем вулкандар булмаған берҙән-бер ҡитға; Австралияла ике әүҙем вулкан бар, улар ҡитғанан алыҫ түгел урынлашҡан утрауҙарҙа урынлашҡан.

Австралияның иң түбән нөктәһе — Эйр күле (-15 м), уның майҙаны яҡынса 15 000 км² тәшкил итә.

Косцюшко тауы — Австралия ҡитғаһының иң бейек нөктәһе. Илдең иң бейек нөктәһе (Маусон түбәһе) субантарктик Херд утрауында урынлашҡан[93][94].

Тәбиғи ресурстар

Илдең беренсел тәбиғи байлығы — файҙалы ҡаҙылмалар. Австралияның тәбиғи ресурстар потенциалы уртаса донъя күрһәткестәренән 20 тапҡырға юғарыраҡ. Ил боксит запастары буйынса донъяла өсөнсө урынды биләй (глобаль запастарҙың 1/16 өлөшө һәм етештереү күләменең 30 %)[95], цирконий запастары буйынса беренсе (глобаль запастарҙың 2/3 өлөшө), уран (глобаль запастарҙың 1/3 өлөшө) буйынса дүртенсе урынды биләй (Ҡаҙағстандан , Канада, Намибиянан ҡалышып). Күмер запасы буйынса ил донъяла алтынсы урынды биләй. Илдә марганец, алтын һәм алмас запастары ҙур. Илдең көньяғында (Браунлоу ятҡылығы), шулай уҡ төньяҡ-көнсығыш һәм төньяҡ-көнбайыш ярҙарында диңгеҙҙә ваҡ нефть һәм тәбиғи газ ятҡылыҡтары осрай.

Гидрология

Австралияның йылға системаһы бәләкәй. Ул тәү сиратта Мюррей йылғаһынан һәм уның ҡушылдығы Дарлингтан тора, улар Ҙур Һыу айырғыс һыртынан баш ала. Дарлинг йылғаһы кибә һәм айырым һыу ятҡылыҡтарына тарҡала. Мюррей, илдең иң оҙон йылғаһы, оҙонлоғо 2375 км. Австралияның оҙонлоғо буйынса икенсе йылға — Муррумбиджи (1485 км), өсөнсө урында — Дарлинг (1472 км; әгәр ҙә рәсми рәүештә йылғаның бер өлөшө булмаған бөтә Дарлинг ҡушылдыҡтарының оҙонлоғон иҫәпкә алһаң, оҙонлоғо 2844 км-ға тиклем арта, шуға күрә Дарлинг йылғаһы Австралияның иң оҙон йылғаһы тип иҫәпләнә. Мюррей йылғаһы һәм уның ҡушылдығы Дарлинг шулай уҡ Мюррей-Дарлинг йылғаһы бассейнында төп йылғалар булып тора, улар илдә иң ҙуры тип иҫәпләнә: Австралияның яҡынса 14 % ер майҙанын биләй, йәғни 1 миллион км²-ҙан ашыу. Йылға селтәрҙәреТасмания утрауында киң таралған. Ундағы йылғалар ҡатнаш ямғыр һәм ҡар менән туҡлана һәм йыл әйләнәһенә тулы ағымлы була. Улар тауҙарҙа аға һәм шуға күрә болғансыҡ, шарлауыҡтар менән тулы. Гидроэлектр энергияһының ҙур запастары бар. Мәҫәлән, Дервент йылғаһы гидроэлектростанциялар төҙөү өсөн киң файҙаланыла. Арзан электр энергияһы булыуы Тасманияла энергия талап иткән тармаҡтарҙы үҫтереүҙе еңеләйтә, мәҫәлән, таҙа электролит металдарын иретеү, целлюлоза етештереү һәм башҡалар. Ер өҫтө һыуҙарының етешмәүе ер аҫты һыуҙарының ҙур запастары менән өлөшләтә компенсациялана, улар артезиан бассейндарында туплана. Австралиялағы артезиан һыуҙары тоҙло[96].

Австралияла күп һанлы күлдәр бар, улар күбеһенсә ямғыр яуғандан һуң ғына һыу менән тулған бассейндарҙа урынлашҡан. Йылдың күп өлөшөндә был күлдәр балсыҡ-тоҙ ҡабығы менән ҡапланған. Илдең иң ҙур күлдәре — Эйр (9500 км2), Маккей (3494 км²), Амадеус (1032 км²), Гарнпанг (542 км²) һәм Гордон (270 км²; шулай уҡ Австралиялағы иң ҙур яһалма һыуһаҡлағыс). Иң ҙур тоҙло күлдәр — Эйр (9500 км²), Торренс (5745 км²) һәм Гейрднер (4351 км²). Австралияла иң бейек күл — Кутапатамба күле[97]..

Ҡырағай тәбиғәт

Ҡитғаның күпселек өлөшөн ярым сүллектәр һәм сүллектәр биләһә лә, Австралияла Альп яландарынан алып тропик джунглиҙарға тиклем төрлө ландшафттар бар. Континенттың боронғо булыуы (шулай уҡ тупраҡтың уңдырышлылығы түбән булыуы), һауа шарттарының киң төрлөлөгө һәм оҙайлы географик изоляцияһы арҡаһында Австралияның биотаһы бай һәм үҙенсәлекле. Австралияның үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы яҡынса 12 мең төрҙө үҙ эсенә ала, уларҙан яҡынса 9 меңе эндемик. Сәскәле үҫемлектәрҙең 85 % эндемик, һөтимәрҙәрҙең 84 %, ҡоштарҙың 45 %, яр буйы балыҡтарының 89 %. Австралияның күп кенә экологик төбәктәре һәм уларҙағы үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы кеше эшмәкәрлеге һәм индерелгән үҫемлек һәм хайуан төрҙәре арҡаһында хәүеф аҫтында[98].

undefined

Австралияла юғалыу хәүефе аҫтында торған төрҙәрҙе һаҡлауҙы көйләүсе төп хоҡуҡи документ булып тирә-яҡ мөхитте һаҡлау һәм биотөрлөлөктө һаҡлау тураһында закон (ингл. Environment Protection and Biodiversity Conservation Act 1999) 1999 йылда ҡабул ителгән. Австралияның уникаль экосистемаһын һаҡлау өсөн илдә күп һанлы һаҡланған биләмәләр булдырылған. 2022 йылда Австралия экологик күрһәткестәр индексы буйынса 17-се урынды биләй.

Австралияның күпселек ағас үҫемлектәре мәңге йәшел, ә ҡайһы берҙәре, мәҫәлән, эвкалипт һәм акация, ҡоролоҡҡа йәки янғынға яраҡлашҡан. Ҡитғала күп һанлы ҡуҙаҡлылар ғаиләһенә ҡараған эндемик үҫемлектәр үҫә, улар Rhizobium ырыуы бактериялары булған микоризалар арҡаһында ярлы тупраҡта үҫә ала.

Һалҡын Тасмания флораһы ҡитғанан ныҡ айырыла. Австралияға хас эвкалипт ағастарынан тыш, утрауҙа Яңы Зеландия һәм Көньяҡ Америка ағастары менән бәйле ағас төрҙәре лә күп, бигерәк тә мәңге йәшел бук ағасы (Nothophagus) үҫә[99][100].

undefined

Австралия хайуандар донъяһының иң билдәле вәкилдәре — монотремдар (өйрәкморон һәм эхидна), төрлө сумкалы хайуандар (коала, көнгөрә, вомбат), эму, какаду, кокабурра кеүек ҡоштар. Австралияла донъяла иң күп ағыулы йыландар йәшәй. Динголарҙы австронезиялылар индерә, улар беҙҙең эраға тиклем 3000 йылдан Австралия аборигендары менән сауҙа итә. Күп кенә үҫемлектәр һәм хайуандар, шул иҫәптән гигант муҡсалылар плейстоцен аҙағында юҡҡа сыға; башҡалары (мәҫәлән, Тасмания юлбарыҫы) европалылар килгәс юҡҡа сыға[101]

Австралияны уратып алған һыуҙар ҙа башаяҡлыларға бай. Иң билдәле төрҙәр араһында зәңгәр йөҙөклө һигеҙ аяҡлы (Hapalochlaena нәҫеленең бер нисә төрө, донъяла иң ағыулы хайуандар иҫәбенә инә[102]) һәм ҡыш һайын Спенсер ҡултығы ҡултыҡтарының береһендә күмәкләп йәбешеү өсөн йыйылған гигант каракатица бар.

Экологик хәл, тәбиғәтте һаҡлау

Һауаның бысраныуы

Австралиялағы йорттарҙың яҡынса 10 % утын менән йылытыла, был һалҡын айҙарҙа һауаның ныҡ бысрата. Утын менән йылытыуға һауаның 40 %-ҡа тиклем бысраныуы тура килә, шул иҫәптән Сидней һәм Аделаида кеүек ҙур ҡалалар зыян күрә[103]. Ҙур булмаған Армидейл ҡалаһында (20 мең тирәһе кеше) үткәрелгән тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, утын мейесе төтөнө 14 кешенең иртә үлеменә һәм йыл һайын 30 миллион долларҙан ашыу зыянға килтергән.

Айырыуса ҙур урман янғындары һауаның ныҡ бысраныуына килтерә, уларҙың төтөнө ҡайһы бер йылдарҙа Яңы Зеландия ярҙарына барып етә[104].

Һыу ҡулланыуҙы сикләү

XX быуат аҙағына Австралияның күп ерҙәрендә эсәр һыу менән тәьмин итеү көсөргәнешле була бара. Мәҫәлән, Көньяҡ Австралияла халыҡтың һәм сәнәғәттең үҫешкән ихтыяждарын традицион сығанаҡтар (Мюррей йылғаһы, Аделаида янындағы ҡалҡыулыҡтарҙан аҡҡан бәләкәй йылғалар, унда йәшәүселәр йыйған ямғыр һыуы һәм артезиан скважиналары) ҙур ауырлыҡ менән ҡәнәғәтләндерә.

Был йәһәттән Австралияла һыуҙы рәсми сикләүҙәр бар. Былар төбәктәр буйынса ныҡ айырыла һәм, ғәҙәттә, бер нисә ярустан тора (Сиднейҙа өс ярус, Квинслендта ете ярус), һәр береһенең үҙ сикләүҙәре бар. Сикләүҙәрҙең йомшартылыуы (һыу ҡулланыуҙың артыуы) ғәҙәттә ямғырлы миҙгел башланыуы (ул ҡышҡыһын була; Көньяҡ ярымшарҙа июнь, июль һәм август айҙарында була) һәм һыу һаҡлағыстарҙы тултырыу менән бәйле. Бындай сикләүҙәргә миҫалдар: машинаны шланг менән йыуыу (биҙрә менән генә), бассейндарҙы тултырыу, ҡаты ерҙәрҙе (асфальт, бетон) һыу һибеү һәм газондарҙы 10-дан 16 сәғәткә тиклем һыу һибеү тыйыла[105].

Тоҙһоҙландырыу ҡоролмалары төҙөү

Көньяҡ Австралияла эсәр һыу етешмәү сәбәпле, кире осмос нигеҙендә бер нисә ҙур тоҙһоҙландырыу заводы төҙөү планлаштырыла. Ошондай уҡ заводтар Аделаиданы һыу менән тәьмин итеү өсөн Гольф Сент-Винсент өсөн дә планлаштырыла.

BHP Billiton, тау компанияһы планлаштырыу артабан киңәйтеү өсөн үҙенең Олимпик-Дэм уран шахталары (асыҡ соҡорҙар) сүллектә урынлашҡан бер нисә йөҙ километр төньяҡҡа Спенсер ҡултығы, ҙур масштаблы тоҙһоҙландырыу заводы төҙөү планлаштыра. Завод көн һайын ҡултыҡтан 360 мең кубометр һыу һурып алып, 180 мең кубометр эсәр һыу сығарасаҡ (тау компанияһы өсөн 120 мең кубометр, өҫтәүенә Эйр дисингхар ярымутрауы халҡы өсөн тағы ла 60 мең кубометр), һәм тоҙһоҙландырылғандан һуң ҡалған 100 мең кубометр рассол кире ҡултыҡҡа ағыҙыла.

Был пландар урындағы экологик ойошмаларҙы борсой. Улар һыу алыу ҡоролмалары күп планктонды (шул иҫәптән балыҡ ыуылдырыҡтарын һ. б.) һурып аласаҡ, һәм ҡултыҡтарҙа ҡалған һыуҙың тоҙлолоғо артыуы Һыу аҫты тереклегенә, шул иҫәптән йыл һайын Спенсер ҡултығының төньяҡ өлөшөнә йыйылған гигант австралия каракатицаларына зыян килтерә, тип борсола[106].

Халыҡ һаны

2025 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Австралияла 26 974 026 кеше йәшәй[1].

undefined

XVIII быуат аҙағына тиклем Австралия халҡы 40—50 мең йыл элек килеп еткән абориген австралиялылар, Торрес боғаҙы утрауҙары халҡы һәм Тасмания аборигендарынан тора (был өс төркөм араһында мәҙәни һәм хатта физик айырмалыҡтар бар).

Австралия халҡының күпселеге XIX—XX быуат иммигранттарының нәҫелдәре, уларҙың күбеһе Бөйөк Британиянан һәм Ирландиянан килгән. Австралияға Британия утрауҙарынан килгән иммигранттарҙың килеп ултырыуы 1788 йылда башлана, был ваҡытта Австралияның көнсығыш ярына хөкөм ителгәндәрҙең тәүге колоннаһы төшә һәм беренсе инглиз ҡасабаһы — Порт-Джексонға (һуңыраҡ Сидней) нигеҙ һалына. Англиянан ирекле иммиграция 1820 йылдарҙа ғына һиҙелерлек кимәлгә етә, Австралияла һарыҡсылыҡ тиҙ үҫешә башлай. Австралияла алтын табылғандан һуң Англиянан күпләп, башҡа илдәрҙән дә ҡайһы берҙәре иммигранттар килә. 10 йыл эсендә (1851—61) Австралия халҡы өс тапҡырға тиерлек арта, халыҡ һаны 1 миллиондан ашып китә.

1838—1900 йылдарҙа Австралияға 18 меңдән ашыу немец килә, улар башлыса илдең көньяғында төпләнә. 1890 йылға немецтар ҡитғала икенсе ҙур этник төркөмдө тәшкил итә. Улар араһында эҙәрлекләнгән лютерандар һәм иҡтисади һәм сәйәси ҡасаҡтар — мәҫәлән, 1848 йылғы революцион ваҡиғаларҙан һуң Германияны ташлап киткәндәр бар.

1901 йылда Австралия колониялары федерацияға берләшә. Австралия милләтенең нығыныуы XX быуаттың тәүге йылдарында башлана, был осорҙа Австралияның милли иҡтисады нығына.

Икенсе донъя һуғышынан һуң Австралия халҡы иммиграцияны дәртләндереүҙ программаһы арҡаһында ике тапҡырҙан ашыу артҡан. 2001 йылда Австралия халҡының 27,4 % сит илдә тыуған. Улар араһында иң ҙур төркөмдәр инглиздәр һәм ирландтар, яңы зеландиялылар, итальяндар, гректар, голландтар, немецтар, югославтар, вьетнамдар һәм ҡытайҙар бар.

Австралияның иң ҙур ҡалаһы — Сидней, иң күп халыҡ йәшәгән Яңы Көньяҡ Уэльс штатының баш ҡалаһы.

Австралияның баш ҡалаһы территорияһы — Австралия Берләшмәһенең иң тығыҙ халыҡлы состав өлөшө, халыҡ тығыҙлығы 151,49 кеше/км² тәшкил итә.

Ярҙан сығып, 200 километрға яҡын эскәрәк ингәндә, ҡитғаның халыҡ аҙ йәшәгән урындары башлана. Йәмле тропик урмандар һәм бай ауыл хужалығы ерҙәре эҫе, ҡоро, асыҡ ерҙәр башлана, унда тик ҡыуаҡлыҡтар һәм үләндәр генә осрай. Әммә был өлкәләр ҙә йәшәүселәр бар. Станциялар тип аталған һарыҡ һәм һыйыр көтөүлектәре йөҙҙәрсә саҡрымға һуҙылған. Артабан эске яҡта сүллектәр башлана.

Рәсми тел — инглиз теле (Австралия инглиз теле тип аталған диалект).

Административ-территориаль бүленеш

Австралия алты штаттан, ике материк территорияһынан һәм башҡа бәләкәйерәк территорияларҙан тора. Штаттар — Виктория (VIC), Көнбайыш Австралия (WA), Квинсленд (QLD), Яңы Көньяҡ Уэльс (NSW), Тасмания (TAS) һәм Көньяҡ Австралия (SA). Ике төп материк территорияһы — Төньяҡ территорияһы (NT) һәм Австралияның баш ҡала территорияһы (ACT). Территориялар статусы күп осраҡта оҡшаш, федераль парламент территориаль парламенттың теләһә ниндәй ҡарарын кире ҡаға ала, ә федераль ҡануниәт Конституцияның 51-се бүлегендә күрһәтелгән осраҡтарҙа ғына дәүләт ҡануниәтенән өҫтөнлөккә эйә. Ҡалған бөтә мәсьәләләр ҙә дәүләттәр юрисдикцияһында ҡала, мәҫәлән, һаулыҡ һаҡлау, мәғариф, хоҡуҡ һаҡлау органдары, йәмәғәт транспорты, юлдар, суд һәм урындағы үҙидара органдары.

Һәр штаттың һәм материк территорияһының үҙ закондар сығарыу органы бар: Төньяҡ территорияла, Федераль баш ҡала территорияһында һәм Квинслендта бер палаталы, ҡалған штаттарҙа ике палаталы. Түбәнге палата Закондар сығарыу йыйылышы тип атала (Көньяҡ Австралияла һәм Тасманияла — Закондар сығарыу йыйылышы), ә юғары палата Закондар сығарыу советы тип атала. Дәүләт хөкүмәте башлыҡтары премьер-министрҙар булып тора, ә территориялар етәкселәре менән баш министрҙар етәкселек итә. Союз генерал-губернаторынан тыш, монархия айырым дәүләттәрҙә шулай уҡ губернаторҙар, ә Төньяҡ территорияла һәм Федераль баш ҡала территорияһында губернаторҙарға оҡшаш функцияларҙы башҡарған администраторҙар менән күрһәтелә.

Көнбайыш АвстралияТөньяҡ территорияКөньяҡ АвстралияКвинслендВикторияЯңы Көньяҡ УэльсТасманияАвстралияның административ бүленеше
Рәсем тураһында

Австралияның бер нисә территорияһы бар. Федераль хөкүмәт Яңы Көньяҡ Уэльста урынлашҡан Джервис ҡултығы территорияһын контролдә тота (ул милли баш ҡала өсөн хәрби база һәм диңгеҙ порты булып хеҙмәт итә). Австралия шулай уҡ бер нисә кеше йәшәгән тышҡы территорияларҙы контролдә тота: Норфолк утрауы, Раштыуы утрауы һәм Кокос утрауҙары; һәм бер нисә кеше йәшәмәгән территория: Эшмор һәм Картье утрауҙары, Корал диңгеҙе утрауҙары территорияһы, Херд утрауҙары һәм Макдональдс утрауҙары һәм Австралия Антарктида территорияһы (Антарктиданың өстән бер өлөшө). Австралияның Антарктидала суверенитетын күп илдәр, шул иҫәптән Рәсәй ҙә танымай.

№ Исеме Адм. бер. Баш ҡала Халҡы,
кеше (2021)[107] 		Майҙаны,
км²[108]
1 Австралия баш ҡала биләмәһе территория Канберра 454 499 2358
2 Виктория штат Мельбурн 6 503 491 227 444
3 Көнбайыш Австралия штат Перт 2 660 026 2 527 013
4 [Квинсленд штат Брисбен 5 156 138 1 729 742
5 Яңы Көньяҡ Уэльс штат Сидней 8 072 163 801 150
6 Төньяк биләмә территория Дарвин 232 605 1 347 791
7 Тасмания штат Хобарт 557 571 68 401
8 Көньяк Австралия штат Аделаида 1 781 516 984 321
Барлығы 25 422 788 7 688 220

Дәүләт һәм сәйәси ҡоролошо

Дәүләт һәм хоҡуҡ системаһы нигеҙҙәре

Австралия — парламент тибындағы федераль конституцион монархия. 2022 йылдың 8 сентябренән дәүләт башлығы — Австралия короле Карл III, ул шулай уҡ башҡа Берләшмә илдәренең, шул иҫәптән Бөйөк Британияның, Канаданың, Яңы Зеландияның һәм башҡа илдәрҙең монархы булып тора. Австралия — Берләшмә короллеге, унда республика хөкүмәте формаһын яҡлаусылар иң көслө позицияларҙы биләй. Илдең юғары законы булып Конституция тора, уны королева Виктория 1900 йылда раҫлай.

Австралияла республика хөкүмәте формаһы тураһында һорау йыш күтәрелә. 1998 йылдың февралендә Канберрала Конституция конвенцияһы үтә, унда делегаттарҙың күпселеге Австралияны республикаға әйләндереү өсөн тауыш бирә. 1999 йылда конвенция йомғаҡтары буйынса республика идара итеү формаһын индереү буйынса референдум үткәрелә. Һайлаусыларҙың 45,13 % республика өсөн тауыш биргән. 2005 йылдың аҙағында үткәрелгән һорау алыу мәғлүмәттәре буйынса, Австралия халҡының 46 % Австралияның республика булыуын теләй. 34 % ҡына Британия монархы дәүләт башлығы булырға тейеш тип иҫәпләй, ә 52 % Уэльс принцы Чарльздың сираттағы король булыуын теләмәй, был вазифаны Австралия граждандарының ни бары 29 % хуплай. Күп кенә күҙәтеүселәр королева Елизавета II Австралия Берләшмәһенә етәкселек иткән һуңғы Британия монархы буласаҡ тип иҫәпләй. 2007 йылдың мартында Австралия премьер-министры Джон Ховард Австралияның республикаға әйләнәсәгенә шик белдерҙе[109].

Башҡарма власть

Австралияла хөкүмәттең башҡарма власы етәксеһе булып премьер-министр тора, әлеге ваҡытта Энтони Албанезе.

Рәсми дәүләт башлығы — Австралия Берләшмәһе короле Карл III — король. Король генерал-губернаторҙы тәғәйенләй, ул конституцион көрсөктәргә ҡыҫылыу хоҡуғына эйә һәм ғәҙәти ваҡытта саф вәкиллекле роль уйнай. Генерал-губернатор шулай уҡ Австралия оборона көстәренең баш командующийы булып тора, был вазифала король вәкиле булып тора. Австралия Конституцияһына һәм таж принцибына ярашлы, Карл III бер үк ваҡытта Австралия һәм Бөйөк Британия короле булһа ла, уның власть һәм сәйәси йоғонтоһо ике ил эсендә бөтөнләй икенсе төрлө тормошҡа ашырыла[110][111].

Премьер-министр генерал-губернаторҙан комиссия буйынса һайлана. Премьер-министр һәр ваҡыт Вәкилдәр палатаһында күпселекте йыйған партия йәки коалиция лидеры булып тора. 1916 йылда сенатор Джордж Пирс ете ай премьер-министр вазифаһын башҡарыусы булып эшләгән берҙән-бер ваҡыт сенатор Джон Гортон премьер-министр итеп һайланғанда була, әммә артабан ул Сенат урынынан китә һәм Вәкилдәр палатаһы ағзаһы була (шулай уҡ бер ваҡыт сенатор Джордж Пирс ете ай премьер-министр вазифаһын башҡарыусы булып эшләй, ә Уильямэд Хьюз була).

Австралия кабинеты Австралия премьер-министры кәңәше буйынса генерал-губернатор тарафынан тәғәйенләнә. Кабинетта туранан-тура хеҙмәт иткән министрҙар Кабинеттың өлкән министрҙары тип атала. Кабинет ултырыштарында тик өлкән министрҙар ғына ҡатнаша, әммә көн тәртибендә үҙҙәренең белгән өлкәһе булһа, башҡа министрҙар ҙа ҡатнаша ала. Кабинет ултырыштарын премьер-министр алып бара[112]

Закондар сығарыу власы

Австралияла ике палаталы федераль парламент бар, ул 76 сенаторҙан торған Сенаттан (юғары палата) һәм 150 ағзанан торған вәкилдәр палатаһынан (түбәнге палата) тора. Шулай уҡ парламентта Бөйөк Британия короле (уның вәкилдәре генерал-губернатор) хеҙмәт итә. Австралия парламенты донъяла иң боронғо алтынсы өҙлөкһөҙ демократия булып тора.

Түбәнге палата ағзалары бер ағзалы һайлау округтары буйынса һайлана. Улар өҫтөнлөклө тауыш биреү менән күпселек һайлау системаһын ҡулланып өс йылға һайлана. Бер дәүләтте лә биш ағзанан кәмерәк вәкиллек итә алмай[113].

Сенатта алты штаттың һәр береһе 12 сенатор, ә һәр территорияла икешәр сенатор вәкиллек итә. Сенат һайлауҙары партия исемлектәре буйынса үтә. Сенаторҙар алты йылға һайлана. Сенаттың яртыһы өс йыл һайын ҡабаттан һайлана.

Хөкүмәт түбәнге палата ағзаларынан төҙөлә, күпселек партияның (йәки партиялар коалицияһының) лидеры автоматик рәүештә премьер-министр булып китә.

Австралия граждандарының һайлауҙарға сәбәпһеҙ ҡатнашмаһа, шулай уҡ халыҡ иҫәбен алыуҙа ҡатнашмаһа штраф бирелә (110 австралия доллары)[114][115]).

Дәүләт символдары

Австралия флагы зәңгәр төҫтәге тура мөйөшлө туҡыманан ғибәрәт, унда өс элемент һүрәтләнгән: Бөйөк Британия флагы (шулай уҡ «Юнион Джек» булараҡ билдәле), Берләшмә йондоҙо (йәки Федерация йондоҙо, шулай уҡ Хадар) һәм Көньяҡ тәре йондоҙлоғо[116].

undefined

.

«Флаг тураһындағын закон»ға ярашлы[117] Бөйөк Британия флагы һүрәте флагтың өҫкө һул сирегендә булырға тейеш[118]; Австралияның 6 штатын һәм ҡалған территорияларҙы символлаштырған ҙур аҡ йондоҙ һүрәте һул аҫҡы сиректең уртаһында, Бөйөк Британия флагы төшөрөлгән[118].

Флагтың хәҙерге дизайнының тулы тасуирламаһы «Берләшмәнең Хөкүмәт бюллетенендә» (ингл. Commonwealth Gazette) 1934 йылда яҙылған[119].

Австралия гербында ҡалҡан һүрәтләнгән, унда һулдан уңға табан яңы Көньяҡ Уэльс, Виктория һәм Квинсленд штаттарының гербтары күрһәтелгән.Ҡалҡандың аҫҡы өлөшөндә, һулдан уңға: Көньяҡ Австралия, Көнбайыш Австралия һәм Тасмания. Ҡалҡан өҫтөндә ете осло «Берләшмә йондоҙо» йәки Федерация йондоҙо, зәңгәр һәм алтын веноктар өҫтөндә урынлашҡан. Йондоҙҙоң алты нөктәһе алты штатты берләштерелгән территорияларҙы һәм Австралияның үҙен күрһәтә. Ҡалҡанды кенгуру һәм эму тотоп тора. 1907 йылда гербтың тәүге варианты Эдуард VII тарафынан эшләнә[120].

Австралияның милли гимны «Сәскә ат, матур Австралия» (ингл. Advance Australia Fair). 1878 йылда Питер Маккормик ижад иткән. Был гимн менән, Роберт Хоук хөкүмәте тәҡдиме буйынса һәм генерал-губернатор ниниан Стефан рөхсәте менән[121], 1984 йылда британ гимны «God Save The Queen» Австралия гимнына алмаштырыла.

Сәйәси партиялар

Австралияла төп партиялар — Австралия хеҙмәт партияһы (ингл. Australian Labor Party; 1891 йылда ойошторолған), Австралия либераль партияһы (ингл. Liberal Party of Australia; 1944) һәм Австралия милли партияһы (ингл. National Party of Australia; 1916).

1996—2007 йылдарҙа власты Либераль-милли партия коалицияһы тота, 2004 йылдан башлап ул шулай уҡ Сенатты ла контролдә тота. Әммә 2007 йылғы дөйөм һайлауҙарҙа лейбористар түбәнге палатала күпселекте яулай, ул ваҡытта бөтә штаттарҙа һәм территорияларҙа күпселекте тота.

2013 йылғы һайлауҙарҙа либералдар, Милли партия, Квинсленд либераль милли партияһы һәм ил либераль партияһы коалицияһы еңеп сыға һәм Либераль партия лидеры Тони Эбботт етәкселегендә хөкүмәт төҙөй.

Сәйәси партия булараҡ теркәлеү өсөн уның принциптарын билдәләгән конституцияһы һәм һайлаусылар исемлегендә кәмендә бер парламент ағзаһы йәки 500 ағзаһы булырға тейеш[122].


Тышҡы сәйәсәт

Һуңғы тиҫтә йылдарҙа Австралияның халыҡ-ара мөнәсәбәттәре АНЗЮС (Australia, New Zealand, United States Security Treaty) аша АҠШ һәм Яңы Зеландия менән, АСЕАН аша Көньяҡ-Көнсығыш Азия менән, Тымыҡ океан утрауҙары форумы аша Океания менән тығыҙ бәйләнештәргә нигеҙләнгән. Хөкүмәттең тәү сиратта тышҡы сауҙаны либералләштереүгә йүнәлтелгән. Австралия күп кенә үҫешкән илдәргә ярҙам күрһәтә.

1996—2007 йылдарҙа власта булған Джон Ховард хөкүмәте тышҡы сәйәсәт алып бара, ул Австралияның традицион союздаштары — АҠШ һәм Бөйөк Британия менән мөнәсәбәттәрҙе үҫтереүҙе өҫтөнлөклө итеп ҡуя, был Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы эсендә халыҡ-ара күп яҡлы тырышлыҡтарға ярҙам итеү иҫәбенә башҡарыла. Хөкүмәт Ҡытай, Япония, Индонезия кеүек төбәк дәүләттәре менән яҡшы күршелек мөнәсәбәттәрен һаҡлау яҡлы була, әммә унда ваҡыты-ваҡыты менән проблемалар килеп сыға, мәҫәлән, Көнсығыш Тимор тирәһендәге хәл. Австралия күршеләре — Папуа-Яңы Гвинея, Соломон Утрауҙары, Фиджи һәм Науру илдәренең эске проблемаларын хәл итеүҙә ҡатнашыуын арттыра.

2006 йылдың ғинуар уртаһында Австралия менән Көнсығыш Тимор араһында Тимор диңгеҙендәге газ һәм нефть ятҡылыҡтары буйынса һөйләшеүҙәр йыл ярымдан ашыу ваҡыт үткәс тамамлана. Яҡтар килешәүгә ҡул ҡуя, уның буйынса газ сығарыуҙан килгән табыш 50/50 бүленәсәк. Австралияның «Вудсайд Петролеум» компанияһы был ятҡылыҡты үҫтереүҙең күпселек өлөшөн контролдә тота, унда шулай уҡ «КонокоФилипс» һәм «Роял Датч/Шелл» компаниялары ҡатнаша. Илдәр араһындағы сик билдәләнмәгән, шулай уҡ яҡтар бәхәсле районда урынлашҡан берлектәге ятҡылыҡты файҙалана башлау өсөн сик тураһындағы килешеүҙе 50 йылға кисектереп торорға килешкән.

XXI быуат башында Австралияның хәрби контингенттары Афғанстан һәм Ираҡ һуғыштарында ҡатнаша. 2010 йылдар уртаһынан Тымыҡ океан төбәгендә АҠШ-Ҡытай ҡаршылыҡ сиктәрендә Ҡытай менән АҠШ-тың союздашы Австралия араһында көсөргәнешлек көсәйҙе. 2018 йылда Ҡытай Австралиянан күмергә һәм башҡа продукцияға сикләүҙәр индерә, ә 2021 йылда Ҡытай етәкселеге Австралия менән Стратегик иҡтисади диалог программаһы буйынса иҡтисади хеҙмәттәшлекте ҡыҫҡарта.

2022 йылда Австралия, Рәсәй менән конфликтта Украинаға ярҙам итеү сиктәрендә, Украинаға «Бушмастер» бронетранспортерҙары кеүек ҙур күләмдә хәрби техника ебәрҙе[123].

Иҡтисад

Австралия — юғары үҫешкән постиндустриаль дәүләт. Ул иҡтисади идара итеүҙә Laissez-faire (рус.)баш. принцибын иң тулыһынса кәүҙәләндергән һирәк капиталистик илдәрҙең береһе, тип хәбәр итә Иҡтисади ирек индексы. Австралияның йән башына эске тулайым продукт һатып алыу һәләте паритеты буйынса Бөйөк Британия, Германия һәм Франциянан бер аҙ юғарыраҡ. Кешелек үҫеше индексы буйынса ил 170-тән икенсе (2009) һәм The Economist журналы (2005) мәғлүмәттәре буйынса тормош сифаты буйынса алтынсы урынды биләй. 2011 йылда Австралияның рекордлы һаны шул уҡ журналдың донъяла йәшәү өсөн иң уңайлы ун ҡалаһы иҫәбенә индерелгән, Мельбурн беренсе урынды, Сидней алтынсы, Перт һигеҙенсе һәм Аделаида туғыҙынсы урынды биләй[124].

Сәнәғәт етештереүенән сығарыу секторының һиҙелерлек өҫтөнлөгө быуат башында Австралия иҡтисадында ресурстарға юғары хаҡтар арҡаһында һиҙелерлек үҫешкә килтерә. Австралияның кире түләү балансы эске тулайым продукттың 7 процентынан ашыу, һуңғы 50 йылда ағымдағы иҫәптә ҙур дефицит күҙәтелә. Һуңғы 15 йылда Австралия иҡтисады йылына уртаса 3,7 процентҡа үҫкән, шул уҡ осорҙа донъя уртаса иҡтисади үҫеше 2,5 процент тәшкил иткән[125].

undefined

Австралия доллары — Австралия Берләшмәһе, шулай уҡ Раштыуа Утрауы , Кокос утрауҙары һәм Норфолк утрауҙары аҡсаһы. Шулай уҡ Океанияның бойондороҡһоҙ дәүләттәрендә — Кирибати, Науру һәм Тувалуҙа ҡулланыла. Австралия ҡиммәтле ҡағыҙҙар биржаһы — илдең иң ҙур акциялар менән сауҙа итеү майҙансығы.

1983 йылда Австралия хөкүмәте Австралия долларын ирекле конвертиртациялы итә һәм иҡтисади системаны өлөшләтә көйләүҙән азат итә. Бынан һуң хеҙмәт баҙарын өлөшләтә идара итеүгә һәм дәүләт предприятиеларын, тәү сиратта телекоммуникациялар өлкәһендә, артабан хосусилаштырыуға килтергән реформалар теҙмәһе башлана. 2000 йылдың июлендә туранан-тура һалым системаһы ҙур үҙгәрештәр кисерә, өҫтәмә хаҡҡа һалым индерелә, был был үҙгәрештәргә тиклем Австралияның һалым системаһына хас булған корпоратив һәм шәхси килемгә һалымға таяныуҙы бер аҙ кәметә.

2007 йылдың ғинуарында Австралия иҡтисадының бөтә секторҙарында эшләгән кешеләрҙең дөйөм һаны 10 033 480 кеше тәшкил итә, эшһеҙлек кимәле 4,6 %-ҡа етә. Һуңғы ун йылда инфляция 2—3 проценттан артмаған, ә база процент ставкалары 5—6 процент араһында үҙгәргән. 2008 йылдың башында эшһеҙлек кимәле 3,9 %-ҡа тиклем төшә, әммә шул уҡ йылдың декабрендә йәнә 4,4 %-ҡа етә. Хеҙмәтләндереүҙең секторы, шул иҫәптән туризм, мәғариф һәм банк эшмәкәрлеге, эске тулайым продукттың 69 % тәшкил итә. Ауыл хужалығы һәм тәбиғи ресурстар сығарыу Эске тулайым продукттың ни бары 3 һәм 5 процентын тәшкил итһә лә, улар экспорттың ҙур өлөшөн тәшкил итә. Бөтә донъя банкы мәғлүмәттәре буйынса, 2012 йылда Австралия бойҙай экспорты буйынса АҠШ һәм Франциянан һуң донъяла өсөнсө урынды биләй (17,6 миллион тонна, 5,7 миллиард доллар хаҡы). XX быуаттың икенсе яртыһында ил иҡтисады Японияға һәм Көнсығыш Азияның башҡа илдәренә күсә, улар Австралияның төп тышҡы сауҙа партнерҙарына әйләнә. Австралия продукцияһын төп һатып алыусылар — Япония, Ҡытай, АҠШ, Көньяҡ Корея һәм Яңы Зеландия. Австралия әлеге ваҡытта илдең Япониянан ҡала икенсе тышҡы сауҙа партнеры булған Ҡытай менән ирекле сауҙа режимын булдырыу буйынса әүҙем эш алып бара[126].

Newsweek журналы мәғлүмәттәре буйынса, ил «Донъяның иң яҡшы илдәре» исемлегендә 4-се урынды биләй. Был ҡушма күрһәткес түбәндәге рейтингтарҙан тора: мәғариф — 13-сө, һаулыҡ — 3-сө, тормош сифаты — 6-сы, иҡтисади динамика — 6-сы, сәйәси хәл — 9-сы урында.

Бөтә донъя иҡтисади форумы мәғлүмәттәре буйынса, Австралия 2010—2011 йылдарҙағы Бөтә донъя конкурентлыҡ индексы (Донъяла иң конкурентлы илдәр исемлеге) буйынса 16-сы урынды биләй[127].

Йән башына электр энергияһы етештереү күләме буйынса донъяла иң юғарылар иҫәбенә инә.

Ауыл хужалығы

Ауыл хужалығы — Австралия иҡтисадының төп тармаҡтарының береһе. Ауыл хужалығы Австралияның эске тулайым продуктының 3 % тәшкил итә, ә ауыл хужалығы һәм малсылыҡ етештереүенән тулайым өҫтәмә хаҡ 155 миллиард долларҙан ашыу тәшкил итә. Илдең ер майҙанының 61%-ын 135 996 хужалыҡ һәм малсылыҡ хужалығы биләй, был һуғарылған һәм ямғырлы ерҙәрҙең берләшмәһе[128].

undefined

Австралияла өс төп ауыл хужалығы зонаһы бар:

  • Тасмания утрауын һәм көнсығыш ярының тар яр буйы зонаһын үҙ эсенә алған күп яуым-төшөмлө зона (башлыса һөт һәм ит етештереү өсөн ҡулланыла);
  • ҡышҡы бойҙай сәсеү һәм йөн һәм ит өсөн һарыҡ көтөү өсөн файҙаланылған баҫыу зонаһы;
  • көтөүлек зоналары ямғырҙар аҙ яуыу һәм аҙ уңдырышлы тупраҡ менән айырылып тора, мал көтөү өсөн ҡулланыла[129].

Австралияла экспортҡа ла, эске ҡулланыу өсөн дә беренсел продукцияның юғары проценты бар. Иген, майлы культуралар, ҡуҙаҡлылар кеше ҡулланыуы өсөн дә, мал аҙығы өсөн дә күпләп үҫтерелә. Донъяла бойҙай үҫтерелгән майҙандар өлөшө иң ҙурҙар иҫәбендә. Шәкәр ҡамышы Австралия иҡтисады өсөн дә мөһим культура булып тора.

Австралияла күп төрлө емеш-еләк, йөҙөм һәм йәшелсә етештерелә. Төп культуралар — апельсин, алма, банан, каштан, картуф, кишер һәм помидор. Квинсленд һәм Төньяҡ территория манго һәм ананас етештереүселәр булып тора[130].

Австралия — фармацевтика маҡсатында әфиүн мәк үҫтергән һирәк илдәрҙең береһе[131][132]. Тасмания утрауында етештереү хөкүмәттең ҡәтғи контроле аҫтында.

Ит экспортынан дөйөм килем яҡынса 996,5 миллион австралия доллары тәшкил итә. Мал экспортынан килем яҡынса 662 миллион австралия доллары, бәрәс экспортынан 323 миллион австралия доллары тәшкил итә. Индонезия — Австралия итен иң күп ҡулланыусы ил[133].

Австралия ауыл хужалығының иң мөһим продукцияларының береһе — йөн. Австралияның йөн сәнәғәте иң юғары сифатлы һарыҡ тиреһе етештереүе менән бөтә донъяла танылған. 2001 йылдан алып Австралияла йөн етештереү донъя продукцияһының 9 % тәшкил итә. Австралия ваҡ йөн секторында өҫтөнлөк итә, донъяла һарыҡ тиреһенең 50 % етештерелә. Бөтә Австралияла һарыҡтар үрсетелһә лә, көтөүҙең 36 % Яңы Көньяҡ Уэльста урынлашҡан[134][135].

Австралияның киң сүллектәре һәм ямғырҙар даими булмауы арҡаһында ауыл хужалығы өсөн һуғарыу бик мөһим. Һыу һибеүҙән тыш, Австралияла ауыл хужалығы алдында торған төп проблемалар ҡоролоҡ, тупраҡтың түбән уңдырышлылығы, ҡый үләндәре, климат үҙгәрештәре арҡаһында глобаль йылыныу, биохәүефһеҙлек (импорт аҙыҡ-түлек һәм малсылыҡ биологик хәүеф тыуҙыра).

Австралияның көньяҡ-көнсығышында ауыл хужалығы ерҙәрен һаҡлау өсөн 5 мең км-ҙан ашыу оҙонлоҡтағы Эт ҡоймаһы төҙөлә, уны рәсми булмаған рәүештә «Австралияның Бөйөк диуары» тип атайҙар. Австралияның көнбайышында 3 мең км-ҙан ашыу оҙонлоҡтағы Ҡуян ҡоймаһы төҙөлә.

Сәнәғәт

Австралия сәнәғәтендә тау эштәре өҫтөнлөк итә. Ил литий етештереүсе донъяла алдынғы һәм алтын, тимер мәғдәне, ҡурғаш, цинк, никель, күмер һәм боксит етештереүсе биш ил иҫәбенә инә. Тау эштәренән тыш, илдең сәнәғәтендә ауыл хужалығы етештереүе, аҙыҡ-түлек эшкәртеү, машиналар эшләү, химия, тимер ҙә ҙур роль уйнай. Хеҙмәтләндереүҙең секторы, шул иҫәптән финанс хеҙмәттәре, мәғариф һәм туризм, илдең эске тулайым продуктының яҡынса 70 процентын тәшкил итә. Әммә экспорт күләме буйынса тау-байыҡтырыу һәм ауыл хужалығы лидерлыҡ итә, был Австралияны донъя баҙарына сеймал һәм аҙыҡ-түлек менән төп тәьмин итеүсе итә. Шулай уҡ химия, электр, металлургия, автомобиль сәнәғәте ныҡ үҫешкән[136].

Австралияла тау эштәре

Австралия иҡтисадында тау сәнәғәте ҙур роль уйнай. 2019 йылға Австралия тимер мәғдәне һәм боксит сығарыу буйынса донъяла беренсе, алтын, марганец һәм ҡурғаш сығарыу буйынса икенсе, цинк, кобальт һәм уран сығарыу буйынса өсөнсө урынды биләй. Австралия шулай уҡ күмер экспортлаусылар араһында иң күп һанала[136].

Транспорт

Транспорт Австралияның иҡтисади инфраструктураһының мөһим өлөшө булып тора, сөнки илдең киң территорияһы һәм халыҡтың түбән тығыҙлығы иҫәпкә алына. Тимер юл һәм автомобиль транспорты ҙур роль уйнай[137].

Социаль инфраструктура

Мәғариф

Мәктәп белеме

Австралияның мәктәп системаһы инглиз теленә нигеҙләнгән. Австралияла дәүләт мәктәптәре өҫтөнлөк итә, унда уҡыусыларҙың 70%-ы йөрөй. Ҡалғандары шәхси мәктәптәрҙә уҡый (Австралияла яҡынса 950 шәхси мәктәп бар). Был мәктәптәрҙең ҡайһы берҙәре сиркәү милкендә. Шәхси мәктәптәр араһында 6-сы кластан башлап сит илдән балаларҙы ҡабул иткән интернаттар бар, иң абруйлы мәктәптәргә уҡырға инеү өсөн бала инглиз телен яҡшы белергә һәм ҡабул итеү имтихандарын тапшырырға тейеш.

Шулай уҡ айырым һәләтле (һайлап алыу) балалар өсөн кластар, айырым мәктәптәр бар. Был уҡыу йорттарына уҡырға инеү өсөн ҡабул итеү имтиханын тапшырырға кәрәк.

Австралия халҡы 5 йәштән мәктәпкә бара башлай. Австралияла урта белем 13 йыл дауам итә: балалар баҡсаһының беренсе йылы (Яңы Көньяҡ Уэльста һәм Баш ҡала территорияһында балалар баҡсаһы, йәки ҡалған штаттарҙа мәктәпкәсә белем биреүҙең) һәм 12 йыл мәктәптә уҡый. 10-сы кластан һуң уҡыусылар һайлау яһай һәм мәктәптән сыға ала.

Юғары белем

Австралия университеттарында ҡабул итеү имтихандары юҡ. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң юғары уҡыу йортона урын алыу тулыһынса мәктәпте тамамлау тураһындағы аттестатта сағылыш тапҡан мәктәпте тамамлау имтихандары һөҙөмтәләренә бәйле. Сертификаттың исеме штат һәм территория буйынса төрлөсә, әммә исеменә ҡарамаҫтан, барыһы ла Австралия университеттары тарафынан берҙәй мөһим тип иҫәпләнә[138].

Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн социаль селтәрҙәрҙе тыйыу

2024 йылдың ноябрендә Австралия хөкүмәте 16 йәшкә тиклемге балаларға социаль селтәрҙәрҙән файҙаланыуҙы тыйған закон ҡабул итте. Яңы ҡағиҙәләрҙе үтәү өсөн социаль медиа платформалары яуаплы, ә законды боҙған цифрлы платформаларға 49,5 миллион долларға тиклем штраф һалына (яҡынса 32,3 миллион АҠШ доллары) [29]. Закон 2025 йылдың 10 декабрендә үҙ көсөнә инә[139][140].

Һаулыҡ һаҡлау

ВИЧ/СПИД:

Өлкәндәр араһында: 0,2 % (2007 йылға ҡарата).
ВИЧ/СПИД менән ауырығандар: 18 мең (2007 йылға ҡарата).
Үлемдәр: 200-ҙән артыҡ түгел (2003 йылға ҡарата)[141].

Ғүмер оҙонлоғо

Австралияла ғүмер оҙайлығы ирҙәр араһында донъяла дүртенсе, ҡатын-ҡыҙҙар өсөн өсөнсө урында тора. Австралияла 2014 йылдан 2016 йылға тиклем ирҙәрҙең ғүмер оҙайлығы 80,4, ҡатын-ҡыҙҙар өсөн 84,6 йәш тәшкил иткән. Австралияла тире яман шеше донъяла иң юғары күрһәткес, шул уҡ ваҡытта тәмәке тартыу үлем һәм ауырыуҙарҙы иҫкәртергә мөмкин булған берҙән-бер иң ҙур сәбәп булып тора, бөтә үлем һәм ауырыуҙарҙан 7,8 % тәшкил итә. Гипертония буйынса икенсе урында тора (7,6 %), ә һимереүҙең өсөнсө урында тора, 7,5 %. Австралия донъяла 35-се урынды биләй һәм һимергән ололар өлөшө буйынса үҫешкән илдәрҙә лидерлыҡ итә, илдең ололар халҡының өстән ике өлөшөнә яҡын (63 %) артыҡ ауырлыҡта йәки һимергән.

Һаулыҡ һаҡлау өлкәһенә дөйөм сығымдар (шул иҫәптән шәхси сектор сығымдары) эске тулайым продукттың яҡынса 9,8 % тәшкил итә. 1975 йылда индерелгән универсаль һаулыҡ һаҡлау программаһы «Medicare» тип билдәле. Хәҙер ул номиналь финанслана. Штаттарҙа дауаханалар һәм улар менән бәйле амбулатор хеҙмәттәр эшләй, шул уҡ ваҡытта Берләшмә фармацевтика льготалары схемаһын (дарыуҙар хаҡын субсидиялау) һәм дөйөм практиканы финанслай[142].

Пенсия менән тәьмин итеү

Австралияла пенсия йәше 65. Пенсия системаһы сикләнгән. Австралия халҡының етмеш проценты максималь пенсия ала, ҡалған граждандарҙың пенсияһын килеменә ҡарап кәметгән. Был граждандарҙы яҡлау өсөн илдә хеҙмәт пенсияһын страховкалау системаһы ғәмәлгә ашырылған, ул эшселәрҙең 90 процентын үҙ эсенә ала. Һәр хеҙмәткәр һәм эш биреүсе шәхси пенсия фондына иғәнә һалырға тейеш, ә пенсия иғәнәләренә һалым һалынмай. Австралия пенсия страховкалау системаһы мотлаҡ һәм әлеге ваҡытта сәнәғәт илдәрендә тормошҡа ашырылған бөтә моделдәр араһында иң замансаһы тип иҫәпләнә[143].

Мәҙәниәт

Тел

Австралияла инглиз теленең үҙ диалекты бар, уны рәсми булмаған рәүештә «strine» тип атайҙар («австралиан» һүҙенең австралия әйтелешенән). Аборигендар инглиз теле айырым тел булып тора.

Америка инглиз телен әйтелеш CNN каналы тапшырған популяр телетапшырыуҙар аша Австралияға юл таба (мәҫәлән, үҫмерҙәр яратҡан «Симпсондар»). Үҫмерҙәр популяр телевидение персонаждарының әйтелешен ҡабатлай[144].

Архитектура

Колониаль осорҙағы архитектура стилдәренә британ мәҙәниәте ныҡ йоғонто яһай. Әммә Австралияның үҙенсәлекле климатына һәм XX быуаттың яңы тенденцияларына яраҡлашыу кәрәклеге Америка ҡала дизайнының йоғонтоһоноң артыуына һәм күп мәҙәниәтле Австралия йәмғиәтенең мәҙәни зауыҡтарын һәм талаптарын диверсификациялауға килтерә.

Австралияның билдәле торлаҡ архитектура стилдәренең береһе булып квинсландер (һауаны яҡшыраҡ әйләндереү һәм термиттарҙан һаҡлау өсөн бағаналы ағас шәхси ҡала йорттары), шулай уҡ федерация (1890—1920 йылдарҙа популяр була) тора. 1960-сы йылдарҙа, ун һигеҙенсе быуаттың тарихи биналарын емереү һәм парк зоналарын төҙөү тыйылыуы менән бәйле, бигерәк тә Сиднейҙа, бейек йорттар төҙөү бумы башлана.

Австралияның ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттарына Сидней опера театры, Король күргәҙмә бинаһы һәм Австралияның хөкөм ителгәндәр йәшәгән урындары инә[145].

Сәнғәт

Музыка

Австралияла донъялағы иң боронғо тынлы уйын ҡоралдарының береһе булған диджериду (рус.)баш. уйлап табыла.

Австралияның альтернатив һәм рок төркөмдәре (AC/DC, Bee Gees, Nick Cave, Airbourne, INXS, Savage Garden, Midnight Oil һ.б.) бөтә донъяла билдәлелек яулай.

Австралия эстрадаһы артистары араһында Кайли Миноуг, Натали Имбруглия, Оливия Ньютон-Джон, Кит Урбан, Дэнни Миноуг, Даррен Хейс, Габриэлла Силми, Джейсон Донован, Джимми Барнс һәм йәш йырсы Коди Симпсон бар[146].

2015 йылда Австралия тәүге тапҡыр «Евровидение» конкурсында ҡатнаша.

Театр

Театрҙы Австралияның төп халҡы белмәй. Австралияла Англиянан һөргөнгә ебәрелгән колонистар һәм хөкөм ителгәндәр тарафынан башҡарылған тәүге театр спектаклдәре 1780 йылдар тирәһендә була. 1879 йылдың 4 июнендә Сиднейҙа тәүге спектакль була: хөкөм ителгәндәр казармала Дж. Фаркухар «Вербовщик» комедияһы буйынса спектакль күрһәтә. XX быуат башында Мельбурнда йәһүд профессиональ театры ойошторола, тамашалар идиш телендә була[147].

Традициялар һәм ғөрөф-ғәҙәттәр

Британия мираҫы:

  • Ҡитғала Британия өлгөһө буйынса автомобилдәргә һул яҡтан йөрөү һаҡлана.
  • Крикет уйына популяр.
  • Каролдең тыуған көнө ял көнө булып ҡала. Формаль рәүештә Бөйөк Британия короле Австралияла дәүләт башлығы тип иҫәпләнә.
  • 1984 йылда «Хоҙай королеваны ҡотҡара» гимны урынына, «Алға, ғәҙел Австралия» ҡабул ителә.
Дин

Австралия — күп динле ил, рәсми дине юҡ. Австралияла христианлыҡ өҫтөнлөк итә[148].

Киң мәғлүмәт саралары

Австралияла ике медиакомпанияны йәмәғәт финанслай: Австралия тапшырыу корпорацияһы (ABC) һәм махсус тапшырыу хеҙмәте (SBS). Икеһе лә бушлай эфирҙа телевидение, радио һәм онлайн тапшырыуҙар күрһәтә, Австралия хөкүмәте ҡарамағында.

Телевидение: Телевидение тәүге тапҡыр Австралияла 1956 йылда барлыҡҡа килә. Төҫлө телевидение 1975 йылдан эшләйә. Йәмәғәт телевидениеһынан тыш, ул Австралияның бөтә халҡы өсөн тиерлек мөмкин, өс төп коммерция телевидение каналы бар: Nine Network, Seven Network һәм Network Ten, улар илдең күпселек ҡалаларында эшләй.

Цифрлы тапшырыуҙар 2001 йылдың 1 ғинуарынан башлана; 2013 йылда аналог тапшырыуҙар һүндерелгән[149].

Ҡораллы көстәр

Австралия Ҡораллы көстәре Австралия оборона көстәре (ADF) тип атала. Улар составына Австралия короллеге хәрби-диңгеҙ флоты, Австралия армияһы һәм Австралия король һауа көстәре инә.

Австралия оборона көстәренә хеҙмәткә алыу ирекле һәм килешеү буйынса, ваҡыты килешелгән шарттары менән генә сикләнгән.

  • Дөйөм иҫәбе: 51 500 (даими) һәм 19 500 (запаста);
  • Мобилизация ресурстары: 4,9 миллион кеше (шуларҙың 4,2 миллионы хеҙмәткә яраҡлы).

Австралия Ҡораллы Көстәренең бөтә бүлексәләре лә тыныслыҡты һаҡлау операцияларында (әлеге ваҡытта Көнсығыш Тиморҙа һәм Соломон Утрауҙарында), ҡотҡарыу операцияларында, хәрби конфликттарҙа (хәҙерге ваҡытта Ираҡта һәм Афғанстанда) әүҙем ҡатнаша.

Баш командующийҙы Премьер-министр Ҡораллы көстәр начальниктары араһынан тәғәйенләй. Австралия оборона көстәре менән әлеге ваҡытта авиация маршалы Ангус Хьюстон етәкселек итә. 2005/06 финанс йылында хәрби сығымдар 17,5 млрд австралия доллары тәшкил итә — эске тулайым продукттың 2%-ы.

Австралияла АҠШ-тың 16 хәрби ҡоролмаһы, шул иҫәптән Төньяҡ-Көнбайыш мыстағы SSBN элемтә радиоүҙәге һәм Вумера ракета полигоны урынлашҡан[150].

Иҫкәрмәләр

Комментарий

  1. ↑ Государство Австралия официально считает воды южнее австралийского материка Южным океаном, а не частью Индийского, как это определено Международной гидрографической организацией (МГО). В 2000 году страны-участники МГО проголосовали за решение считать «Южным океаном» только воды между Антарктидой и 60-й параллелью[4].

Сығанаҡтар

  1. ↑ 1 2 Численность население Австралии 2025: средняя плотность населения, распределение по городам. Вести.ру (7 октябрь 2025). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 29 декабрь 2025.
  2. ↑ ВВП Австралии (2025). Ворлдометр. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 29 декабрь 2025.
  3. ↑ Proclamation of Commonwealth. Commonwealth Consolidated Acts. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  4. ↑ Rosenberg, Matt The New Fifth Ocean — The World's Newest Ocean — The Southern Ocean. About.com: Geography (20 август 2009). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025. Архивировано 2 февраль 2012 года.
  5. ↑ Торресов пролив. Большая Российская энциклопедия. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  6. ↑ Islands of Australia. Boigu. Island Directory. United Nations Environment Programme (1998). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025. Архивировано 29 март 2012 года.
  7. ↑ National, state and territory population. ABS. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  8. ↑ Australian pronunciations: Macquarie Dictionary, Fourth Edition (2005). Melbourne, The Macquarie Library Pty Ltd. ISBN 1-876429-14-3.
  9. ↑ Purchas, vol. iv, pp. 1422—32, 1625. This appears to be variation of the original Spanish «Austrialia» [sic].
  10. ↑ The Library of Congress. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  11. ↑ Scott, Ernest. The Life of Captain Matthew Flinders (инг.). — Kessinger Publishing, 2004. — P. 299. — ISBN 978-1-4191-6948-9.
  12. ↑ Sidney J. Baker, The Australian Language, second edition, 1966.
  13. ↑ Ferguson, John Alexander. Bibliography of Australia: 1784—1830 (инг.). — reprint. — National Library of Australia, 1975. — Vol. 1. — P. 77. — ISBN 0-642-99044-1.
  14. ↑ Flinders, Matthew. A Voyage to Terra Australis (инг.). — G. and W. Nicol, 1814.
  15. ↑ General remarks, geographical and systematical, on the botany of Terra Australis // The Miscellaneous Botanical Works of Robert Brown, Esq., D.C.L., F.R.S (инг.) / Bennett, J. J.. — 1866—68. — Vol. 2. — P. 1—89.
  16. ↑ Weekend Australian, 30—31 December 2000, p. 16.
  17. ↑ Mabberley, David. Jupiter botanicus: Robert Brown of the British Museum (инг.). — British Museum (Natural History), 1985. — ISBN 3-7682-1408-7.
  18. ↑ Department of Immigration and Citizenship. Life in Australia (инг.). — Commonwealth of Australia, 2007. — P. 11. — ISBN 978-1-921446-30-6. Архивированная копия. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  19. ↑ Peter Hiscock (2008). Archaeology of Ancient Australia. Routledge: London. ISBN 0-415-33811-5.
  20. ↑ John Mulvaney and Johan Kamminga (1999). Prehistory of Australia. Allen and Unwin, Sydney. ISBN 1 864489502.
  21. ↑ Ron Laidlaw «Aboriginal Society before European settlement» in Tim Gurry (ed) (1984) The European Occupation. Heinemann Educational Australia, Richmond. p. 40. ISBN 0 85859 2509.
  22. ↑ Dating the First Australians (full text). web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  23. ↑ Bowler J. M., Johnston H., Olley J. M., Prescott J. R., Roberts R. G., Shawcross W., Spooner NA. New ages for human occupation and climatic change at Lake Mungo, Australia (инг.) // Nature : journal. — 2003. — Vol. 421, no. 6925. — P. 837—840. — PMID 1259451.
  24. ↑ Bowler, J. M. 1971. Pleistocene salinities and climatic change: Evidence from lakes and lunettes in southeastern Australia. In: Mulvaney, D. J. and Golson, J. (eds), Aboriginal Man and Environment in Australia. Canberra: Australian National University Press, pp. 47—65.
  25. ↑ 1 2 The Indigenous Collection. The Ian Potter Centre: NGV Australia. National Gallery of Victoria. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  26. ↑ Indigenous art. Australian Culture and Recreation Portal. Australia Government. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025. Архивировано из оригинала 2 февраль 2012 года.
  27. ↑ Julia Clark (c. 1992) «Aboriginal People of Tasmania», p. 3 in Aboriginal Australia, produced by Aboriginal and Torres Strait Islander Commission (ATSIC) ISBN 0-644-24277-9.
  28. ↑ Richard Broome (1984) Arriving, p. 6.
  29. ↑ Richard Broome (1984) Arriving, p. 8.
  30. ↑ McIntyre, K. G. (1977) The Secret Discovery of Australia, Portuguese ventures 200 years before Cook, Souvenir Press, Menindie ISBN 028562303 6.
  31. ↑ Robert J. King, «The Jagiellonian Globe, a Key to the Puzzle of Jave la Grande», The Globe: Journal of the Australian Map Circle, no. 62, 2009, pp. 1—50.
  32. ↑ J. P. Sigmond and L. H. Zuiderbaan (1979) Dutch Discoveries of Australia. Rigby Ltd, Australia. p. 19—30 ISBN 0-7270-0800-5.
  33. ↑ ADB.online.anu.edu.au. ADB.online.anu.edu.au. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  34. ↑ Stading a South Land. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  35. ↑ Serle, Percival (1949), "Tasman, Abel", Dictionary of Australian Biography, Sydney: Angus and Robertson, <https://www.angusrobertson.com.au/> 
  36. ↑ Edward Duyker (ed.) The Discovery of Tasmania: Journal Extracts from the Expeditions of Abel Janszoon Tasman and Marc-Joseph Marion Dufresne 1642 & 1772, St David’s Park Publishing/Tasmanian Government Printing Office, Hobart, 1992, pp. 106, ISBN 0-7246-2241-1.
  37. ↑ Terra Australia Cognita, Edinburgh, 1766, Vol. I, pp. 10, 20—23.
  38. ↑ Andrew Cook, Introduction to An account of the discoveries made in the South Pacifick Ocean / by Alexander Dalrymple; first printed in 1767, reissued with a foreword by Kevin Fewster and an essay by Andrew Cook, Potts Point (NSW), Hordern House Rare Books for the Australian National Maritime Museum, 1996, pp. 38—9.
  39. ↑ Admiralty instructions cited in A. G. L. Shaw (1972) The Story of Australia. p. 32 Faber and Faber, London. ISBN 0-571-04775-0.
  40. ↑ Davison, Hirst and Macintyre, pp. 157, 254.
  41. ↑ Davison, Hirst and Macintyre, p. 678.
  42. ↑ Davison, Hirst and Macintyre, pp. 464—65, 628—29.
  43. ↑ Davison, Hirst and Macintyre, p. 464.
  44. ↑ Davison, Hirst and Macintyre, p. 598.
  45. ↑ Davison, Hirst and Macintyre, p. 470.
  46. ↑ Davison, Hirst and Macintyre, p. 679.
  47. ↑ Public Record office of Victoria. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 декабрь 2025.
  48. ↑ Australian Bureau of Statistics - Australian Company Profile (ингл.). Australian Bureau of Statistics (1988). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  49. ↑ Mark, David Australian Broadcasting Corporation (ABC). Australian Broadcasting Corporation (27 август 2009). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  50. ↑ Briscoe, Gordon; Smith, Len. The Aboriginal Population Revisited: 70,000 years to the present (инг.). — Canberra, Australia: Aboriginal History Inc, 2002. — P. 12. — ISBN 9780958563765.
  51. ↑ The only human disease to be eradicated so far. World Health Organization. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  52. ↑ Attwood, Bain. Telling the Truth About Aboriginal History (инг.). — Crows Nest, New South Wales: Allen & Unwin, 2005. — ISBN 1-74114-577-5.
  53. ↑ 1967 Referendum. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  54. ↑ Davison, Hirst and Macintyre, p. 556.
  55. ↑ Davison, Hirst and Macintyre, pp. 227—29.
  56. ↑ Davison, Hirst and Macintyre, pp. 138—39.
  57. ↑ Colonial Defence and Imperial Repudiation (13 ноябрь 1860). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025. Архивировано 4 май 2011 года.
  58. ↑ When Melbourne was Australia’s capital city. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  59. ↑ Official year book of the Commonwealth of Australia (инг.). — Australian Bureau of Statistics, 1957.
  60. ↑ When Melbourne was Australia’s capital city. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  61. ↑ First World War 1914—1918 (недоступная ссылка — история). Australian War Memorial. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  62. ↑ Stuart Macintyre, The Oxford History of Australia: vol 4 (1986), p. 142.
  63. ↑ Tucker, Spencer. Encyclopedia of World War I (инг.). — Santa Barbara, CA: ABC-CLIO, 2005. — P. 273. — ISBN 1-85109-420-2.
  64. ↑ Macintyre, 151—53.
  65. ↑ Reed, Liz. Bigger than Gallipoli: war, history, and memory in Australia (инг.). — Crawley, WA: University of Western Australia, 2004. — P. 5. — ISBN 1-920694-19-6.
  66. ↑ Gallipoli, Kokoda and the Making of National Identity. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  67. ↑ Davison, Hirst and Macintyre, p. 609.
  68. ↑ Museum of Australian Democracy. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  69. ↑ Davison, Hirst and Macintyre, p. 30.
  70. ↑ Davison, Hirst and Macintyre, pp. 22—23.
  71. ↑ Davison, Hirst and Macintyre, pp. 338—39, 681—82.
  72. ↑ Davison, Hirst and Macintyre, pp. 442—43.
  73. ↑ Commonwealth Consolidated Acts. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  74. ↑ (PDF) From Referendum 1999 to Republic 2020. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  75. ↑ Whitlam turned focus on to Asia. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  76. ↑ Thompson, Roger C. The Pacific Basin since 1945: A history of the foreign relations of the Asian, Australasian, and American rim states and the Pacific islands (инг.). — Longman, 1994. — ISBN 0-582-02127-8.
  77. ↑ Neville, Leigh. The Australian Army at War 1976–2016 (инг.). — Лондон: Bloomsbury, 2019. — ISBN 978-14728-26-312.
  78. ↑ Fifty years of Australia’s trade. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  79. ↑ Dawson, Emma. What Happens Next? Reconstructing Australia After COVID-19 (инг.). — Мельбурн: Melbourne University Press, 2020. — ISBN 978-05228-77-212.
  80. ↑ 1 2 3 State and Territory Borders. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  81. ↑ Australia's Size Compared. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  82. ↑ Cocos (Keeling Islands) (ингл.). Geoscience Australia. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  83. ↑ Australia's Size Compared. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  84. ↑ Area of Australia - States and Territories. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  85. ↑ 1 2 Dimensions. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  86. ↑ Coastline Lengths. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  87. ↑ Oceans and Seas. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  88. ↑ Kleinman, Rachel. No more drought: it's a 'permanent dry', The Age (6 сентябрь 2007). 23 декабрь 2025 тикшерелгән.
  89. ↑ Australia's epic drought: The situation is grim. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  90. ↑ Australia - Climate of Our Continent. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  91. ↑ Западная Австралия. Ecosystema. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  92. ↑ Австралия. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  93. ↑ Australian Facts. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  94. ↑ Highest and Lowest Points. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  95. ↑ Data in thousand metric dry tons unless otherwise noted. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  96. ↑ Longest Rivers. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  97. ↑ А. Кист. Древние ледники и ледниковые озера // Австралия и острова Тихого океана / Перевод с английского М. А. Богуславской и Л. Л. Жданова; редактор И. М. Максимова. — Издательство "Прогресс", 1980. — 50 000 экз.
  98. ↑ Эндемики Австралии. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  99. ↑ Леса стран Тихоокеанского региона. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  100. ↑ Земля тетануров. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025. Архивировано 25 март 2009 года.
  101. ↑ No more the land of snake charmers… The Times of India. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  102. ↑ Blue-ringed octopus. Australian Geographic Adventure. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  103. ↑ Call to phase out wood heaters due to health, environmental concerns – but minister says move not supported by community. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  104. ↑ 2019‒2020 Australian bushfire air particulate pollution and impact on the South Pacific Ocean. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  105. ↑ Water Wise Guidelines. Sydney Water. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  106. ↑ Desalination and South Australia's Gulfs ecosystems. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  107. ↑ Population. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  108. ↑ Education Programs. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  109. ↑ Австралийцы хотят видеть Австралию республикой. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  110. ↑ High Court of Australia. AustLi. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  111. ↑ C. Saunders. The Concept of the Crown (инг.) // Melbourne University Law Review. — 2015. — Vol. 38. — P. 873—896. Архивировано 27 июнь 2021 года.
  112. ↑ What does executive government do? web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  113. ↑ «Making a Nation». web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025., Discovering Democracy: A Guide to Government and Law in Australia.
  114. ↑ Voting within Australia – Frequently Asked Questions. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  115. ↑ Australian Bureau of Statistics. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  116. ↑ Department of the Prime Minister and Cabinet. Awards and Culture Branch. Australian Flags symbols. — Australian Government Publishing Service, 2006. — P. 2—3. — ISBN 0-64-247134-7.
  117. ↑ Commonwealth Consolidated Acts. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  118. ↑ 1 2 Department of the Prime Minister and Cabinet. Awards and Culture Branch. Australian Flags symbols. — Australian Government Publishing Service, 2006. — P. 1. — ISBN 0-64-247134-7.
  119. ↑ Commonwealth of Australia Gazette No. 18, 23 March 1934.
  120. ↑ The Armorial Ensigns of the Commonwealth of Australia 1980. Commonwealth of Australia ISBN 0-642-04793-6.
  121. ↑ National Simbols. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  122. ↑ Overview. Aec.gov.au (7 декабрь 2007). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025. Архивировано 2 февраль 2012 года.
  123. ↑ Китай бессрочно свернул экономический диалог с Австралией. КоммерсантЪ (6 май 2021). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  124. ↑ Continue with a free trial. The Australian economy. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  125. ↑ Liveability Ranking Report August 2011. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  126. ↑ The World's Best Countries. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  127. ↑ [https://web.archive.org/web/20101206104835/http://www3.weforum.org//docs//WEF_GlobalCompetitivenessReport_2010-11.pdf The Global Competitiveness Report 2010–2011]. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  128. ↑ New reference reveals facts about Australian farming. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  129. ↑ Shaw, John H., «Collins Australian Encyclopedia», William Collins Pty Ltd., Sydney, 1984, ISBN 0-00-217315-8.
  130. ↑ Pineapple Industry Annual Reports. Horticulture Australia, Ltd. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  131. ↑ The Tasmanian Poppy Industry. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  132. ↑ Leaders in Poppy Production. GlaxoSmithKline Australia. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  133. ↑ Country Leader newspaper, 15 February 2010, Record high for foreign demand, p. 5, Rural Press, Tamworth, NSW.
  134. ↑ Pink angers Australian government. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  135. ↑ Australian sheep and wool industry. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  136. ↑ 1 2 Sydney Morning Herald. Sydney Morning Herald. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  137. ↑ Transport in Australia. iRAP. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025. Архивировано из оригинала 5 июль 2008 года.
  138. ↑ Education Australia. Australian Goverment. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  139. ↑ В Австралии детям младше 16 лет запретили пользоваться соцсетями. 23 декабрь 2025 тикшерелгән.
  140. ↑ В Австралии детям до 16 лет запретили пользоваться соцсетями. 10 декабрь 2025 тикшерелгән.
  141. ↑ Australia :: Australia-Oceania. The World Factbook]. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  142. ↑ How does Australia’s healthcare system work? Bura. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  143. ↑ Какие пенсии в Австралии. Bespalov Finans. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  144. ↑ Linguistic aspects of Australian Aboriginal English. Clinical Linguistics & Phonetics. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  145. ↑ Evans Ian. The Federation House. — Mullumbimby, NSW: Flannel Flower Press, 1999. — P. 8. — ISBN 1-875253-11-4.
  146. ↑ Class of 2008: Pnau. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  147. ↑ Большая Российская энциклопедия: В 30 т. / Председатель науч.-ред. совета Ю. С. Осипов. Отв. ред С. Л. Кравец. Т. 1. А — Анкетирование. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2005. — 766 с.: ил.: карт.
  148. ↑ 2071.0 - Reflecting a Nation: Stories from the 2011 Census, 2012–2013. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  149. ↑ Australian television history and trivia. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2025.
  150. ↑ Справочные данные. Вооружённые силы зарубежных стран. // Зарубежное военное обозрение : журнал. — 2022. — № 1. — С. 90. — ISSN 0134-921X.