Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Инглиз теле

Инглиз теле (рус. Англи́йский язы́к, англ. English, the English language) — традицион рәүештә һинд-европа телдәре ғаиләһенең көнбайыш герман төркөмөнөң англо-фриз аҫтөркөмөнә ҡараған тел[6]. Немец тел белгесе Фридрих Маурер тәҡдим иткән альтернатив классификация буйынса инглиз теле, боронғо инглиз теленең нәҫеле булараҡ, көнбайыш герман телдәренең ингвеон (төньяҡ диңгеҙ) аҫтөркөменә инә[7].

Бөгөн инглиз теле донъяла иң киң таралған телдәрҙең береһе булып тора, лингва франка йәки халыҡ-ара аралашыу, эшҡыуарлыҡ һәм дипломатия теле булып хеҙмәт итә[8]. Инглиз теленең таралыуы тәү сиратта XIX һәм XX быуаттың беренсе яртыһында Британия империяһының колониаль сәйәсәте, шулай уҡ XX—XXI быуаттарҙа Америка Ҡушма Штаттарының глобаль йоғонтоһо эҙемтәһе булып тора[3]. Яҡынса иҫәпләүҙәр буйынса, 2023 йылда бөтә донъяла яҡынса 1,5 миллиард кеше инглиз телен йә туған тел, йә икенсе тел булараҡ һөйләшә, был уны донъяла иң киң таралған тел итә[4]. Әммә туған телдә һөйләшкәндәр һаны буйынса инглиз теле ҡытай (төньяҡ диалекттары) һәм испан телдәренән ҡала икенсе урында тора[5].

Инглиз теле күпселек халыҡтың туған теле булып, «Англосфера» тип аталған төбәктәрҙә (Бөйөк Британияла, АҠШ-та, Канадала, Австралияла, Яңы Зеландия) таралған. Шулай уҡ, ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса, инглиз теле 67 илдә һәм 27 суверен булмаған территорияла рәсми тел булып тора[2]. Әлеге ваҡытта инглиз теленең 160-тан ашыу диалекты һәм субдиалекты бар[9].

Инглиз телен сит тел булараҡ өйрәнеү күп илдәрҙең белем биреү программаларына индерелгән. СССР-ҙа инглиз теле мәктәп программаһына 1961—1962 уҡыу йылында төп телдәрҙең береһе булараҡ индерелә, СССР Министрҙар Советының 1961 йылдың 27 майындағы «Сит телдәрҙе өйрәнеүҙе камиллаштырыу тураһында» № 468[10]. Указына ярашлы. Иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, хәҙерге Рәсәйҙә урта кластарҙа уҡыу сәғәттәренең ни бары 9,8 % сит телдәргә арналған булһа, ОЭСР-ҙың башҡа илдәрендә был күрһәткес уртаса 14,4 % тәшкил итә. Әммә инглиз теле Рәсәйҙә иң популяр сит тел булып ҡала[11].

Лингвогеография

undefined

Инглиз теле 380 миллион кешенең туған теле булып тора (2023), ҡытай (төньяҡ диалекттар) һәм испан телдәренән ҡала донъяла өсөнсө урынды биләй[12]. Ул яҡынса 1,5 миллиард кеше тарафынан йә туған, йә икенсе тел булараҡ ҡулланыла.[4]. Инглиз теле — Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының алты рәсми теленең һәм ике эш теленең береһе[13].

Инглиз теле кәмендә 37 илдә берҙән-бер рәсми тел тип таныла; илдә һәм Гонконгта ул бергә рәсми тел булып тора, ә бер штатта (Һиндостан) ярҙамсы рәсми тел статусында. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: англосфераның иң билдәле илдәренең береһе булған АҠШ-та инглиз теле милли кимәлдә рәсми түгел, ә айырым штаттарҙа ғына шулай тип таныла[14]. Азия һәм Африка илдәре араһында инглиз теле рәсми йәки сорәсми тел булараҡ башлыса Милләттәр берләшмәһе составына ингән Британия империяһының элекке колонияларында (Һиндостан, Пакистан, Сингапур, Гамбия, Гана, Камерун, Уганда һәм башҡалар) ҡулланыла. Инглиз телендә һөйләшкәндәрҙе лингвистикала англофондар тип атайҙар; был термин бигерәк тә Канадала таралған (шул иҫәптән сәйәси контекста, унда англофондар ҡайһы бер яҡтан франкофондар менән ҡапма-ҡаршы тора)[15].

Инглиз теленең вариативлығы

Хәҙерге тикшеренеүселәрҙең хеҙмәттәрендә хәҙерге донъяла инглиз теленең байтаҡ вариатлы булыуы билдәләнә. Был феноменды аңлатып, Брадж Качру (рус.)баш. һәм Дэвид Кристал (рус.)баш. уның таралыу илдәренең бер нөктәһенән концентрик рәүештә айырылып торған өс илде айырып күрһәтә. Беренсеһенә, эске, элек — электән инглиз телендә һөйләшеүселәр күп булған илдәр инә; икенсеһенә-башлыса Милләттәр Берләшмәһе илдәре, унда инглиз теле рәсми телдәрҙең береһе булып тора, шул уҡ ваҡытта халыҡтың күпселеге өсөн туған тел булып тормай; өсөнсөһө башҡа илдәргә тарала, унда инглиз теле дәүләттәр араһында аралашыу теле, шул иҫәптән фәнни тел булып китә[16][17]. Инглиз теленең кеше эшмәкәрлегенең яңы территорияларына һәм өлкәләренә таралыуы хәҙерге донъяла төрлө реакция тыуҙыра[18].

Милли варианттары

undefined

Рус тел ғилемендә «диалект» терминынан тыш, милли тел варианты төшөнсәһе лә айырыла, ул «киҫкен структур дивергенциялар күрһәтмәгән, шул уҡ ваҡытта һәр милли берләшмә эсендә яҡланған һәм танылған автономияға эйә булған милли телмәр формаларын» аңлата[19]. Шулай итеп, дәүләт (рәсми) теле статусына эйә булған илдәрҙә туған телле инглиз телендә һөйләшкәндәр массаһының телмәренең лексик, әйтелеш һәм грамматик үҙенсәлектәре инглиз теленең милли варианттары төшөнсәһендә берләшә. Был тәү сиратта халыҡтың күпселегенең туған теле булған илдәргә ҡағыла. Шуға ярашлы, төп милли варианттар булып британ, америка (АҠШ), канада, австралия, яңы зеландия һәм һинд инглиз теле тора. Инглиз теленең ирланд субварианты ла айырыла[20].

Диалекттар

Милли сиктәрҙә һөйләшеүселәрҙең телмәре лә гетероген, был инглиз теленең төбәк (географик) һәм социаль (йәки социомәҙәни) диалекттарын һәм субдиалекттарын билдәләргә мөмкинлек бирә.

Бөйөк Британия

Британия инглиз теле бик юғары дәрәжәлә вариативлыҡ менән айырылып тора, һәм тикшеренеүселәр ғәҙәттә күп һанлы диалекттарҙы айырып күрһәтә. Түбәндә уларҙың иң таралғандары һанала[21]:

  • Социомәҙәни диалекттар
    • Стандарт инглиз теле (Standard .glish) диалект, ғәҙәттә Яҙма формала ҡулланыла, унда ғәҙәттә Бөйөк Британия халҡының иң белемле вәкилдәре һәм британ аристократияһы вәкилдәре һөйләшә. Бөйөк британияла уның менән британ норматив әйтелеше (Received Pronunciation) булараҡ билдәле акцент бәйле. Стандарт инглиз теле лә, әҙәби норма йәки BBC-ның әйтелеш стандарты булараҡ та билдәле. Лингвистар араһында стандарт инглиз диалектын йәки инглиз теленең нормаһын иҫәпләргә мөмкинме тигән һорауға берҙәм фекер юҡ[21].
    • Кокни (Cockney) — Лондондың ҡайһы бер тарихи райондары һәм һөнәрселек цехтары диалектын билдәләү өсөн термин, Бөйөк Британияла иң таралған диалекттарҙың береһе. Башта, XVI быуатта, кокни тик территориаль диалект була, әммә яйлап, яҡынса XVIII быуат аҙағында, эшсе синыф вәкилдәре менән ассоциациялана башлағанлыҡтан, социаль төҫ ала[22].
  • Төбәк диалекттары
    • Скауз (Scouse) — Англияның төньяҡ-көнбайыш яр буйындағы Ливерпуль һәм Мерсисайд графлығы халҡының диалекты[21].
    • Джорди (Geordie) — англияның төньяҡ-көнсығыш яр буйы, атап Әйткәндә, Нортумберленд һәм Ньюкасл халҡының диалекты.
    • Уэльс диалекттары (Welsh, Anglo-Welsh, Wenglish) — уэльс халҡы (Һәм Өлөшләтә уэльстан эмигранттар) ҡулланған диалект.
    • Эстуар инглиз теле (Estuary English) — Көньяҡ-Көнсығыш Англияла, бигерәк Тә Темза йылғаһы һәм уның эстуарияһы буйында һөйләшкән диалект.
    • Шотланд инглиз теле (Scottish English) бөйөк Британияның төньяғында Урынлашҡан шотландия халҡы һәм халҡы араһында таралған бер нисә диалект. Шотланд инглиз теленең төп варианты Шотланд стандарт инглиз теле (Scottish Standard English) йәки Стандарт шотланд инглиз теле (Standard Scottish English) Тип Атала[21].
Америка Ҡушма Штаттары

Ҡайһы бер тарихи факторҙар арҡаһында америка инглиз телендә британ инглиз теленә ҡарағанда диалекттар аҙыраҡ үҫешкән[23]. Телселәр йыш ҡына түбәндәгеләрҙе айыра[24][25]:

  • Социомәҙәни диалекттар:
    • Дөйөм америка инглиз теле йәки стандарт америка инглиз теле;
    • Афро-американ инглиз теле (афро-американ инглиз теле, ҡара инглиз теле, американ ҡара инглиз теле, ҡара инглиз теле, эбоника);
    • Чикано (Chicano)[24]
  • Төбәк һөйләштәре:
    • Төньяҡ дмалекты;
    • Көньяҡ диалекттары (Көньяҡ);
    • Мидленд (ҡитға эсендәге диалекттар; Мидленд);
    • Урта Атлантика һәм Нью-Йорк диалекттары;
    • Көнбайыш диалекттары (Көнбайыш);
    • Яңы Англия диалекттары (Яңы Англия)[25].
Канада

Канада инглиз теле, илдең ҙур территорияһына ҡарамаҫтан, сағыштырмаса түбән дәрәжәлә үҙгәреш күрһәтә. Викториянан Галифаксҡа тиклемге кешеләрҙең күбеһе (Ньюфаундлендтағыларҙы иҫәпкә алмағанда) ошондай уҡ телдә һөйләшә. Бөйөк Британия һәм АҠШ (бигерәк тә көнсығыш яртыһы) менән сағыштырғанда, телдәрҙә төбәк айырмалары нескә һәм көнсығыштан көнбайышҡа тиклем кәмей[26]. Әммә Канада инглиз телендә лә айырым диалекттар бар[25].

  • Социомәҙәни:
    • Стандарт канада инглиз теле — канада инглиз теленең төрлөлөгө, унда инглиз телле кешеләр һөйләшә, улар бөтә илдә тиерлек ҡала урта синыфын тәшкил итә, канада инглиз теленең атлантик диалекттарында һөйләшкәндәрҙән башҡа[27].
  • Төбәк:
    • Атлантик диалекттар;
      • Ньюфаундленд инглиз теле — 1949 йылға тиклем Британия колонияһы булып ҡалған Ньюфаундлендтың ерле халҡы һәм унда йәшәүселәр һөйләшкән диалект. Һуңғы ваҡытта йәш ньюфаундлендтар телмәре башҡа төбәктәрҙәге канада телмәренә оҡшаһа ла, провинцияның баш ҡалаһы Сент-Джонста һиҙелерлек ирланд акценты һаҡлана. Ньюфаундлендтың бай халыҡ телендәге һүҙлек запасы шулай уҡ Ньюфаундлендтың инглиз теле һүҙлегендә лә сағыла, унда бер нисә мең яҙма бар;
    • Диңгеҙ буйы инглиз теле (Маритим инглиз теле (Maritime English))[25][28];
      • Луненбург инглиз теле[28].
    • Көнбайыш һәм Үҙәк диалекттар:
      • Квебек инглиз теле;
      • Оттава үҙәнендәге инглиз теле (Оттава үҙәнендәге тванг, брог);
      • Тымыҡ океан төньяҡ-көнбайыш инглиз теле[25].
Һиндостан

Һинд инглиз теле, лингвист Брадж Качру тышҡы даирә инглиз варианты тип классификациялай (унда инглиз теле туған тел түгел, әммә тарихи сәбәптәр арҡаһында әһәмиәтле)[16], иң киң таралғандарҙан һанала. Төрлө сығанаҡтар буйынса Һиндостан инглиз телендә һөйләшеүселәр һаны буйынса донъяла икенсе йәки өсөнсө урынды биләй. Һинд инглиз теле, үҙ сиратында, диалекттарға бүленә, улар араһында иң мөһимдәре:

  • Социомәҙәни диалекттар:
    • Стандарт һинд инглиз теле (Standard Indian English, General Indian English) — диалект, ғәҙәттә, уның һөйләшеүсеһе алған юғары белемдең социаль күрһәткесе булып тора[29];
    • Өлгөлө һинд инглиз теле (Cultivated Indian English) — британ ҡабул ителгән әйтелешенә оҡшатып диалект һәм Һиндостандың мегаполистарының ҡала һәм ҡала яны райондарының йәш быуын менән бәйле; стандарт һинд инглиз теленән айырылғыһыҙ тиерлек[30];
    • Басвала Инглиз (Boxwala English) — һатыусылар ҡулланған төрлө һинд инглиз теле, улар, ғәҙәттә, үҙ тауарҙары йәшникте сит ил кешеләре һәм бай һиндтар өйҙәренә, йәки бындай кешеләр йыш йөрөгән ҡунаҡханаларға ташый. Диалект Гана инглиз теленә оҡшаш, ҡайһы берҙә Broken English тип атала, хаталар күп булыу сәбәпле ҡайһы бер балалыҡ үҙенсәлектәренә эйә[30].
  • Төбәк диалекттары:
    • Хинглиш — диалект, унда башлыса һинд телендә һөйләшкәндәр һөйләшә. Ул шулай уҡ урындағы телдәрҙең һәм мәҙәни кодтарҙы инглиз теле һәм уның мәҙәни мираҫы менән ҡушылыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән социомәҙәни диалектты билдәләү өсөн ҡулланыла ала;
    • Панджаби инглиз теле (Punjabi English);
    • Бенгали инглиз теле (Bengali English, Babu);
    • Гуджарат инглиз теле (парси инглиз теле);
    • Тамил инглиз йәки «Батлер Инглиз» (Butler English, Tamil English)[30].
Башҡалар
  • Бермуд инглиз теле
  • Инглиз теле лингва франка булараҡ
  • Бейсик-инглиш
  • U English
Псевдодиалекттар һәм ҡатнаш телдәр
  • Спанглиш
  • Рунглиш
  • Денглиш
  • Франгле

Инглиз теле тарихы

Хәҙерге инглиз теленең ата-бабаһы — боронғо инглиз теле (рус.)баш. — герман телдәренән үҙ тарихының грамоталылыҡҡа тиклемге осоронда барлыҡҡа килгән, улар менән һүҙлек запасында ла, грамматика буйынса ла күп уртаҡлыҡтарҙы һаҡлап ҡалған. Быға тиклем боронғо немецтар үҙҙәре һинд-иран (һинд, иран) һәм европа (кельт, роман, герман, балтик һәм славян) телдәрендә һөйләшкән хәҙерге халыҡтарҙың ата-бабаларын үҙ эсенә алған һинд-европа мәҙәни-лингвистик берләшмәһенән сыҡҡан. Герман телдәрендә Дөйөм һинд-европа лексикаһының боронғо ҡатламдары һаҡланған, улар эҙмә-эҙлекле тарихи үҙгәрештәр кисергән (Гримм һәм Вернер закондары), үҙгәрештәр инглиз телендә үҙ аллы телгә әйләнгәндән һуң да дауам иткән. Туғанлыҡ терминдары һәм кардиналь һандар традицион рәүештә дөйөм һинд-европа лексикаһы тип иҫәпләнә. Немец тел белгесе Фридрих Маурер тәҡдим иткән альтернатив теория буйынса, боронғо инглиз теле ингвеон (Төньяҡ диңгеҙ) телдәренән үҫешкән[7].

Инглиз теленең тарихы, дөйөм алғанда, түбәндәге осорҙарға бүленә: боронғо инглиз теле (450—1066, нормандтар Англияны яулап алған йыл), урта инглиз теле (1066—1500) һәм хәҙерге инглиз теле (1500 йылдан алып бөгөнгө көнгә тиклем). Ҡайһы бер тел белгестәре шулай уҡ иртә хәҙерге инглиз осорон (XV быуат аҙағынан XVII быуат уртаһына тиклем) айыра[31].

Лингвистик ҡылыҡһырлама

Яҙма

Боронғо инглиз теле барлыҡҡа килгәнгә тиклем, боронғо герман яҙыу системаһы руник булған; латин алфавиты нигеҙендә төҙөлгән инглиз яҙыуы VII быуаттан ҡулланыла башлай (иртә урта быуаттарҙа өҫтәмә хәрефтәр булған, һуңынан ҡулланылмай). Хәҙерге инглиз алфавитында 26 хәреф бар[32].

«The ABC Song» (йәки «Now I Know My ABCs»)> — инглиз алфавитын алфавит тәртибендә ятлау өсөн ҡулланылған иң билдәле йыр. Шул уҡ көйгә ҡуйылған йырҙар башҡа телдәрҙең алфавиттарын өйрәтеү өсөн дә ҡулланыла.

The quick brown fox jumps over the lazy dog (һүҙмә-һүҙ «Тиҙ көрән төлкө ялҡау эт өҫтөнән һикерә» рус. Быстрая коричневая лиса прыгает через ленивую собаку) — инглиз телендәге билдәле панграм, инглиз алфавитының бөтә хәрефтәрен ҡулланып яҙылған. Был һүҙбәйләнеш йыш ҡына сенсорлы яҙыу практикаһы, яҙыу машинкаларын һәм компьютер клавиатураларын һынау, шрифт өлгөләрен күрһәтеү өсөн ҡулланыла һәм алфавиттың бөтә хәрефтәрен ҡулланыу менән бәйле[33].

Фонетика

Әгәр ҙә АҠШ һәм Бөйөк Британияның хәҙерге диалекттары һәм халыҡ телдәре үҙенсәлектәрен иҫәпкә алмайынса, «стандарт британ әйтелеше» тип аталғанды ​​сағыштырыу берәмеге итеп алһаҡ, шуны билдәләргә мөмкин[34]:

  • «йомшаҡ», йәғни танау тартынҡыларының тулыһынса тиерлек булмауы[35];
  • аҙаҡҡы тауышлы тартынҡыларҙың тауышһыҙланыуы булмауы (һирәк осраҡтарҙан тыш) — урыҫ телендә күҙәтелгән күренеш;
  • инглиз телендә ассимиляция һәм диссимиляция рус теленә ҡарағанда һиҙелерлек һирәгерәк осрай;
  • экспираторный баҫым (урыҫ телендәге кеүек), шулай ҙа ул бер ижектән икенсеһенә күсмәй, урыны нығытылған (урыҫ телендәге кеүек)[35];
  • һуҙынҡыларҙы көслө ҡыҫҡартыу[36];
  • апикаль альвеоляр туҡталыш тартынҡылары, йәғни тел осо альвеолаларға күтәрелә (урыҫ теленә ламиналь туҡталыштар хас, йәғни тел осо түбән төшөрөлә һәм ял итә)[37].

Грамматика

Инглиз орфографияһы һинд-европа телдәре араһында өйрәнеүе ауыр булғандарҙан һанала. Яңырыу осорондағы инглиз телмәрен сағыштырмаса дөрөҫ сағылдырһа ла, британ, америка, австралия һәм башҡа туған телдә һөйләшкәндәрҙең хәҙерге һөйләү теленә бөтөнләй тап килмәй. Яҙма һүҙҙәрҙең күп өлөшөнә уҡығанда әйтелмәгән хәрефтәр инә, киреһенсә, күп кенә әйтелгән өндәрҙең график эквиваленттары юҡ. «Уҡыу ҡағиҙәләре» тип аталған ҡағиҙәләрҙең ситкә сығыуы шул тиклем күп, ҡағиҙәләр практик мәғәнәһен юғалта. Уҡыусылар һәр яңы һүҙҙең тиерлек яҙылышын йәки уҡыуын өйрәнергә тейеш, шуға күрә һүҙлектәрҙә, ғәҙәттә, һәр һүҙҙең транскрипцияһы индерелә. Билдәле тел белгесе Макс Мюллер инглиз орфографияһын инглиз орфографияһын бик ҡатмарлы һәм уҡыуы ауыр тип таный.

Шул уҡ ваҡытта инглиз теле грамматик тыныш билдәләрен ҡулланыуҙа урыҫ теленә ҡарағанда иркенерәк. Бынан тыш, инглиз пунктуация системаһын ябайлаштырыу тенденцияһы бар[38]. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: британ һәм америка инглиз телдәрендә тыныш билдәләренең айырмалары бар. Мәҫәлән, Бөйөк Британияла әҙәпле рәүештә кемгәлер яҙма рәүештә мөрәжәғәт иткәндә, АҠШ-тан айырмалы рәүештә, әфәнде Джексон урынына Джексон әфәнде тип яҙыр инеләр, әфәнде, ханым йәки докторҙан һуң нөктә ҡуйылмай. Шулай уҡ тырнаҡтар формаһында ла айырма бар: американдар ике апостроф ‘‘…’’ ҡуллана, ә инглиздәр бер ‘…’ ҡуллана; америка телендә сериялы запятая (рус.)баш. әүҙемерәк ҡулланыла[39].

Инглиз исемдәренең һәм титулдарының рус тексында бирелеүе ярайһы уҡ ҡатмарлы ҡағиҙәләр системаһы, фонетик һәм орфографик системалар араһындағы компромисс менән билдәләнә. Тулыраҡ мәғлүмәтте «Инглиз-урыҫ телендәге практик транскрипция» мәҡәләһенән ҡарағыҙ. Әммә күп исемдәр һәм титулдар традицион, архаик йәки был ҡағиҙәләргә өлөшләтә йәки тулыһынса ҡаршы килә[40][41].

Морфология

Хәҙерге инглиз теленең грамматикаһы аналитик үҙенсәлектәргә эйә. Төшөм системаһы тулыһынса тиерлек юҡҡа сыҡҡан; ҡайһы бер ҡалдыҡтар алмаштарҙа ҡала. Ҡылым спряжение системаһы тәү сиратта аналитик формаларҙан тора, ә синтетик формалар йыйылмаһы өс үҙ ҡылым формаһы менән сикләнә (уларҙан икеһе хәҙерге заманға, береһе үткән заманға ҡағыла), ә аналитик формалар ярҙамсы ҡылымдарҙы мәғәнәүи ҡылымдарҙағы ҡылымдар менән берләштереү юлы менән барлыҡҡа килә[42][43].

Аныҡлаусы билдәләнгән предметтан алда килә һәм уның менән морфологик килешеп булмай[44]/ Билдәһеҙ һәм билдәле артиклдәр бар[45].

Һүҙҙәр тәртибе ҡатғи, башҡа аналитик телдәрҙәге кеүек үк, синтаксик мәғәнә ала, телмәр өлөштәре араһындағы формаль-фоник айырмаларҙы бөтөрөү мөмкинлеген бирә, ҡайһы саҡта хатта кәрәк: «she prefers to name him by his name» — "«ул уға исеме менән өндәшергә өҫтөнлөк бирә, (рус.она предпочитает называть его по имени)». Беренсе осраҡта «[to] name» — «саҡырыу» ҡылымы, ә икенсеһендә «исем» — «исем» тигәнде аңлатҡан исем. Бындай күсеү (бер телмәр өлөшөнөң тышҡы үҙгәрештәрһеҙ икенсеһенә әйләнеүе) тел ғилемендә конверсия тип атала[46].

Синтаксис

Инглиз телендә һәр һөйләмдең үҙ составында ҡылым менән белдерелгән һөйләм бар. Һөйләмдәге һүҙҙәр тәртибе нигеҙҙә ҡәтғи[47].

  • Хикәйәләү һөйләменә һүҙҙәрҙең тура (The Direct oder of Words) тәртибе хас[48]:

эйә — хәбәр — тура тултырыусы — ситләтелгән тултырыусы — хәрәкәт хәле — урын хәле — ваҡыт хәле (рус.подлежащее — сказуемое — прямое дополнение (без предлога) — косвенное дополнение ((рус.с предлогом) — обстоятельство образа действия — обстоятельство места — обстоятельство времени)[48]

Был осраҡта һөйләм башында бәйләүсе хәлдәр (then — шул ваҡытта ((рус.тогда), next — артабан ((рус.затем)), фекер хәлдәре (surprisingly — көтмәгәндә ((рус.неожиданно), unfortunately — үкенескә ҡаршы (рус.к сожалению)), ышаныс дәрәжәһе хәлдәре (maybe, perhaps — бәлки, моғайын ((рус.может быть)) ҡулланыла. Ҡайһы берҙә һөйләм башында ваҡыт, урын һәм билдәһеҙ йышлыҡ шарттары ла ҡулланыла, уларҙы телмәрҙә айырып күрһәтеү өсөн[48].

Миҫалдар: Tom is chasing Jerry. — Том Джеррины эҙәрлекләй ((рус.Том преследует Джерри)[48].

Your sister ordered a steak made of soya. — Һинең апайың соянан әҙерләнгән стейкка заказ бирҙе ((рус.Твоя сестра заказала стейк, сделанный из сои)[48].

  • Һүҙҙәр тәртибен боҙоу, инверсия тип аталған, инглиз телендә (һорау һүҙбәйләнештәренән башҡа, улар йыш осрай) туғандаш герман телдәренә ҡарағанда һирәгерәк осрай[49]. Мәҫәлән, немец телендә инверсия һөйләм унда логик баҫымды ғына үҙгәртһә, инглиз телендә инверсия һөйләмгә эмоциональ тауыш бирә[50].

Миҫалдар: May all the Gods preserve you! — Һеҙҙе бөтә аллалар һаҡлаһын (рус.Да хранят вас все боги)[50]!

She studied Material Science and Engineering at the university. — So did I. — Университетта материалдарҙы өйрәнеү һәм инженерлыҡ һөнәрен үҙләштерә. — Мин дә шулай (рус.Она изучала материаловедение и инженерное дело в университете. — Я тоже).[50].

He is very tall, as are most relatives on his father’s side. — Ул бик оҙон, атаһы яғындағы күпселек туғандары кеүек ((рус.Он очень высокий, как и большинство родственников по отцовской линии)[50].

Were it my puppy, I would treat it much better! — Әгәр ҙә ул минең көсөгөм булһа, мин уны күпкә яҡшыраҡ ҡабул итер инем! (рус.Будь это мой щенок, я бы относился к нему гораздо лучше)[50]!

  • Ғәҙәти ярҙамсы йәки модаль ҡылымлы дөйөм һораулы һөйләм (General Questions) өсөн һүҙҙәрҙең инверс (The Inverted .der of Words) тәртибе хас. Бындай осраҡтарҙа һорау биргәндә был ҡылым, мәғәнәле булғанлыҡтан, эйәлек алдында ҡуйыла[51]:

ҡылым (ярҙамсы йәки модаль) — эйә — мәғәнәле ҡылым — һөйләмдең эйәрсән киҫәктәре (рус.глагол (вспомогательный или модальный) — подлежащее — смысловой глагол — второстепенные члены предложения)[48]

Миҫалдар: Do you like my new hairstyle? — Һиңә минең яңы прическам оҡшаймы? (рус.Тебе нравится моя новая стрижка?)[51]

Would anyone like to go for lunch now? — Берәйһе төшкө ашҡа барырға теләүселәр бармы хәҙер? (рус.Кто-нибудь хочет пойти сейчас на обед?)[51]

Һорауҙың ыңғай йәки кире булыуы ла мөмкин[51]:

Are you ready yet? — Һин әҙерме? (рус.Ты уже готов(а)?)[51]

Aren’t you ready yet? — Һин әлегә әҙер түгелме? (рус.Ты еще не готов(а)?)[51]

  • махсус һораулы һорау һөйләмдең (Special Questions) үҙенсәлекле үҙенсәлеге шунда: һорау һүҙе һәр ваҡыт беренсе урында тора (мәҫәлән, who, whom, what, whose, which, where, when, why, how). Был һорауҙарға «эйе» йәки «юҡ» тип яуап биреп булмай. Һүҙҙәрҙең тәртибе һорауҙың ниндәй һөйләм киҫәгенә мөрәжәғәт итеүенә бәйле[51].

Әгәр ҙә һорау эйәгә йәки уның билдәләмәһенә йүнәлтелгән булһа, артабан һөйләмдә һүҙ тәртибе тура[52]:

wh-һорау (what, who, which or whose) — (эйә) — ҡылым — мәғәнәле ҡылым — һөйләмдең эйәрсән киҫәктәре (((рус.подлежащее) — глагол — смысловой глагол — второстепенные члены предложения)[52]

Миҫалдар: Who is your favourite actor? — Һинең яратҡан актёрың кем? (рус.Кто твой любимый актёр?)[52]

Which horse won? — Ҡайһы ат еңде? (рус.Какая лошадь победила?)[52]

Әгәр һорау һөйләмдең эйәһенән йәки уның аңлатмаһынан башҡа башҡа ниндәйҙер ағзаһына төбәлһә, һөйләмдәге һүҙҙәр тәртибе кире ҡайтарыла.[52]:

wh-һорау (what, who, which or whose) — ярҙамсы йәки модаль ҡылым — эйә — мәғәнәле ҡылым — һөйләмдең эйәрсән киҫәктәре (вспомогательный или модальный глагол — подлежащее — смысловой глагол — второстепенные члены предложения)[52]

Миҫалдар: Who’s been paying the bills? — Иҫәп-хисапты кем түләй? (Кто платил по счетам?)[52]

Where should I park? — Ҡайҙа парковкаларға? (Где мне лучше припарковаться?)[52]

Лексика

Инглиз теленең лексик байлығы ғәйәт ҙур. 600 меңдән ашыу һүҙҙән торған Оксфорд инглиз һүҙлеге уларҙы хәҙерге мәғәнәләрен һүрәтләп кенә ҡалмай, ә инглиз теленең тарихи үҫешен эҙләргә мөмкинлек бирә[53]. Вебстер һүҙлегендә яҡынса 470 мең һүҙ бар[54]. Был лексик байлыҡ этимология буйынса яҡынса түбәндәгесә бүленә: герман сығышлы һүҙҙәр — 25 %, латин — 28 %, француз — 28 %, грек — 5 %, үҙ исемдәр, башҡа телдәрҙән ингән һүҙҙәр, этимологияһы билдәһеҙ булған һүҙҙәр — 14 %[55].

Инглиз теленең иң үҙенсәлекле үҙенсәлектәренең береһе — ҡыҫҡа һүҙҙәр[35]. Әммә шулай уҡ оҙон һүҙҙәр ҙә бар, мәҫәлән, индивидуализация һәм хатта антиestablishmentarianism. Инглиз телендәге иң оҙон һүҙ булып 45 хәрефтән торған pneumonoultramicroscopicsilicovolcanoconiosis ауырыуының атамаһы һанала (хәҙерге 189 819 тамғалы химик берләшмә атамаһын иҫәпкә алмағанда, уны уҡыу өсөн 3,5 сәғәт ваҡыт талап ителә)[56].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ Oxford Learner's Dictionary, Entry: English – Pronunciation
  2. ↑ 1 2 A huge and helpful guide to 67 English speaking countries (and more!) (ингл.). Berlitz (26 апрель 2013). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 14 ноябрь 2025. }}
  3. ↑ 1 2 David Crystal. English as a Global Language. — Cambridge, UK; New York: Cambridge University Press, 2003. — ISBN 9780511077050.
  4. ↑ 1 2 3 The most spoken languages worldwide in 2023 (ингл.). Statista (2023). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 14 ноябрь 2025. }}
  5. ↑ 1 2 English Speaking Countries 2023 (ингл.). World Population Review. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 14 ноябрь 2025. }}
  6. ↑ Baugh A., Cable T. A History of the English Language (инг.). — Routledge, 2002. — P. 29. — 464 p. — ISBN 0-203-99463-9.
  7. ↑ 1 2 Maurer, 1942
  8. ↑ Seidlhofer B. [English as a lingua franca English as a lingua franca] (инг.) // ELT journal. — 2005. — Vol. 59, no. 4. — P. 339—341.
  9. ↑ Aeni N., Octaberlina L. R., Lubis N. D. A.. A literature review of English Language Variation on Sociolinguistics (ингл.) (2021). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 14 ноябрь 2025. }}
  10. ↑ Намедни 1961—1991 : видео. — Вып. 2. YouTube сайтында Намедни 1962 . — Телекомпания НТВ. — Продолж-ть 38:05. — С 02:42
  11. ↑ Шамаева, Екатерина. Какие иностранные языки изучают россияне. Тинькофф Журнал (23 февраль 2023). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 14 ноябрь 2025. }}
  12. ↑ Top 10 Most Spoken First Languages in 2023 (ингл.). TranslateDay (10 ғинуар 2023). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 14 ноябрь 2025.
  13. ↑ What are the official languages of the United Nations? (ингл.). United Nations (29 март 2023). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 14 ноябрь 2025. }}
  14. ↑ Official language of the United States (ингл.). USAGov (16 июнь 2023). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 14 ноябрь 2025. }}
  15. ↑ Вишневская Г. М., Абызов А. А. Канадский языковой разлом (англо-французский билингвизм). — Иваново: ИВГПУ, 2016. — 200 с. — ISBN 978-5-88954-436-4.
  16. ↑ 1 2 Kachru B., 1985, p. 11—36
  17. ↑ Crystal D. The Cambridge Encyclopedia of the English Language (инг.). — Cambridge: Cambridge University Press, 1995. — 489 p. — ISBN 978-0521401791.
  18. ↑ Качру Б., 2012, с. 145—164
  19. ↑ Романенко О. В. Национальный вариант полицентричных языков как совокупная структура национальной речи // Вестник Башкирск. ун-та. — 2009. — № 2. — С. 407—410.
  20. ↑ Национальные варианты английского языка: Учебное пособие / сост. О. В. Земцова. — Липецк: Липецкий ГПУ, 2018. — С. 5. — 64 с.
  21. ↑ 1 2 3 4 Watt T. A Dialectal Study of English: A Focus on British and American Dialects (ингл.). Academia.edu (2018). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 14 ноябрь 2025. }}
  22. ↑ Знаменская Т. А. Диалект кокни как источник языковых девиаций в современном английском языке // Инновационная наука. — 2015. — № 8. — С. 106—107.
  23. ↑ Mamedzade S. American Variety of English Language (инг.) // International Journal of English Linguistics. — 2015. — Vol. 5, no. 5. — P. 159—163. — ISSN 1923-8703.
  24. ↑ 1 2 African American English and Chicano English (ингл.). Nasjonal digital læringsarena (NDLA) (1 июнь 2021). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 14 ноябрь 2025. }}
  25. ↑ 1 2 3 4 5 Labov W., Ash S., Boberg C. The Atlas of North American English: Phonetics, Phonology, and Sound Change. — Walter de Gruyter, 2006. — С. 119—288. — 318 с. — ISBN 9783110180121.
  26. ↑ Boberg C. Canadian English (ингл.). The Canadian Encyclopedia (31 май 2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 14 ноябрь 2025. }}
  27. ↑ Dollinger S. Varieties of English: Canadian English in real-time perspective (инг.) // English Historical Linguistics: An International Handbook (HSK 34.2) / Bergs A., Brinton L. J. (ed.). — Berlin: De Gruyter, 2012. — P. 1859—1860. }}
  28. ↑ 1 2 Kay-Raining Bird E., Kiefte M. Canadian Maritime English // The Lesser-Known Varieties of English: An Introduction / Scheier D., Trudgill P., Schneider E. W., Williams J. P. (eds.). — Cambridge University Press, 2010. — С. 66—67. — ISBN 9780521710169.
  29. ↑ Sawant D. G. Features of Indian English (ингл.). Indian Writing in English. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 14 ноябрь 2025. }}
  30. ↑ 1 2 3 Crystal D. Mother-tongue India (ингл.). Talk for Lingua Franca (ABC, Australia) (01 2005). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 14 ноябрь 2025. }}
  31. ↑ Rio-Rey C. Subject control and coreference in Early Modern English free adjuncts and absolutes (инг.) // English Language and Linguistics. — Cambridge University Press, 2002. — 9 October (vol. 6, no. 2). — P. 309—323.
  32. ↑ The 26 Letters of the English Alphabet (ингл.). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 14 ноябрь 2025. }}
  33. ↑ Rusk D., Rusk R. As I Saw It: A Secretary of State's Memoirs / Papp D. S. (ed.). — London: Penguin, 1991. — С. 225. — 672 с. — ISBN 9780140153910.
  34. ↑ Собирова, 2020, с. 881
  35. ↑ 1 2 3 Собирова, 2020, с. 882
  36. ↑ Вилюман, 1980, с. 40
  37. ↑ Вилюман, 1980, с. 49—50
  38. ↑ Бурняшева А. С. Различия в использовании пунктуации русского и английского языков // Время науки – The Times of Science. — 2018. — № 1. — С. 13—24.
  39. ↑ Теренин А. В., Ерашова Е. С. Исторический аспект в развитии английской орфографии // Вестник науки и образования. — Т. 14, № 2. — С. 21—25.
  40. ↑ Суперанская А. В. Принципы передачи безэквивалентной лексики // Великобритания: Лингвострановедческий словарь. — М.: Русский язык, 1978. — С. 467—480.
  41. ↑ Ермолович Д. И. Имена собственные на стыке языков и культур. — М.: Р.Валент, 2001. — 200 с. — ISBN 5-93439-046-5.
  42. ↑ Velikodnev O. Analitical Processes in the English Language: History and Perspectives (in Russian). Academia.edu. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 14 ноябрь 2025.
  43. ↑ Жигадло В. Н. К вопросу об отмирании грамматической формы // Изд-во Ленингр. ун-та / под ред. И. П. Ивановой. — 1958. — С. 3—15. }}
  44. ↑ Аракин В. Д. Типология языков и проблема методического прогнозирования. — М.: Высшая школа, 1989. — С. 6. — 157 с. — ISBN 5-06-000546-1.
  45. ↑ Аракин, 1989, с. 116—117
  46. ↑ Кац Р. Е. Развитие производных глаголов с префиксом be- в английском языке // Изд-во Ленингр. ун-та. — 1958. — С. 99—121. }}
  47. ↑ Аракин, 1989, с. 189—198
  48. ↑ 1 2 3 4 5 6 5 простых правил порядка слов в английском Источник - Школа английского языка Skyeng: https://skyeng.ru/articles/5-prostyh-pravil-poryadka-slov-v-anglijskom/. Школа английского языка Skyeng (5 август 2015). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 14 ноябрь 2025. }}
  49. ↑ Аристов А. Ю., Карпова М. А. Inversion and iIts Translation from English to Russian (инг.) // Ученые записки Санкт-Петербургского университета технологий управления и экономики. — 2019. — No. 2 (66). — P. 23—33.
  50. ↑ 1 2 3 4 5 YesCenter. Инверсия в английском языке - Виды, правила и пр. VC.RU (10 апрель 2023). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 14 ноябрь 2025. }}
  51. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Questions. Cambridge Dictionary. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 14 ноябрь 2025. }}
  52. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Questions: wh-questions (ингл.). Cambridge Dictionary. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 14 ноябрь 2025. }}
  53. ↑ About the OED (ингл.). Oxford English Dictionary. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 14 ноябрь 2025. }}
  54. ↑ How many words are there in English? (ингл.). Merriam-Webster. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 14 ноябрь 2025. }}
  55. ↑ Finkenstaedt T., Dieter W. Ordered profusion; studies in dictionaries and the English lexicon. — Heidelberg: C. Winter, 1973. — ISBN 3-533-02253-6.
  56. ↑ The Longest Long Words List (ингл.). Merriam-Webster. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 14 ноябрь 2025. }}

Әҙәбиәт

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар