Европа

«Европа» атамаһы боронғо грек мифологияһы героиняһы Европа (Εὐρώπη, Eurṓpē) исеменән килеп сығыуы ихтимал, финикия принцессаһы Европаны Зевс урлап Критҡа алып киткән(Европа эпитеты Гера һәм Деметра менән дә бәйләнергә мөмкин). Француз тел лингвисы П.Шантрен фекеренсә, был исемдең килеп сығышы билдәһеҙ^[3]. Европа һәм үгеҙ тураһындағы миф, күрәһең, Микен осорона барып тоташҡанлыҡтан^[4], уның килеп сығышын гректарға тиклемге тип иҫәпләргә мөмкин.

Хәҙерге әҙәбиәттә иң популяр этимологик гипотезалар боронғо замандарҙа уҡ (башҡа бик күптәр менән бер рәттән) тәҡдим ителгән, әммә бәхәсле: шулай итеп, бер этимология уны грек тамырҙарына ευρύς — «киң», ә όψ (ōps, ген. ὠó, "isπōs, -όpyeς) бәйләй. «киң күҙле»^[5]; лексикограф Гесихийға ярашлы, Европия атамаһы «ҡояш байыған ил» «йәки „ҡараңғы“ тигәнде аңлата, һуңғы лингвистар уны көнбайыш-семид телендәге 'ərāb ib»ҡояш байыған"^[6] йәки аккад менән сағыштыра. Уэст был этимологияны бик нигеҙһеҙ тип баһалай^[7]).

Тағы бер теорияға ярашлы, атама финикия телендәге ereb^[8] һүҙенән килеп сыҡҡан.

«Европа» атамаһы билдәле донъяның бер өлөшөн билдәләү булараҡ тәүге тапҡыр беҙҙең эраға тиклем VI быуатта Анаксимандр һәм Гекатей тарафынан ҡулланыла. Анаксимандр Кавказдағы Фасис йылғаһы (хәҙерге Грузиялағы Риони йылғаһы) буйлап Азия менән Европа араһындағы сикте һыҙа. Геродот бындай бүлеү менән беҙҙең эраға тиклем V быуатта уҡ килешә, әммә ул шулай уҡ ҡайһы берәүҙәрҙең Европа менән Азия араһындағы сик тип Фазис түгел, ә Дон йылғаһын һанауын билдәләй^[9][10][11].

Донъяның бер өлөшө өсөн Европа атамаһы боронғо грек әҙәбиәтендә юҡ (Гомерҙың Аполлон Пифианға гимнында тик Төньяҡ Греция ғына Европа тип атала) һәм тәүге тапҡыр «Ерҙең тасуирламаһында» Гекатей Милетский (беҙҙең эраға тиклем VI быуат аҙағында) тарафынан теркәлгән, уның тәүге китабы Европаға арналған.

Боронғо гректар башта Европаны Азиянан Эгей һәм Ҡара диңгеҙҙәр, ә Африканан Урта диңгеҙ айырған айырым ҡитға тип һанаған. Европа хәҙер Евразия тип аталған киң ҡитғаның бәләкәй генә өлөшө булыуына инанған боронғо авторҙар Европаның көнсығыш сиген Дон йылғаһы буйлап һыҙа башлай (Полибий һәм Страбонда ла ошондай фекерҙә булған). Был алым ике мең йылға яҡын өҫтөнлөк иткән. Атап әйткәндә, Меркатор Европа сиген Дон буйлап, инешенән төньяҡҡа Аҡ диңгеҙгә тиклем һыҙған^[12].

XV быуатта Европа ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә христиан донъяһы синонимына әйләнәю, әммә бөгөн христиандарҙыың күпселеге Европанан ситтә йәшәй^[13]. XIX быуатта донъяның бөтә сәнәғәт тармағы тиерлек Европала урынлаша; әммә бөгөн донъяла етештереүҙең күпселек өлөшө уның сиктәренән ситтә башҡарыла.

1720 йылда В. Н. Татищев Европаның көнсығыш сиген Урал тауҙары буйлап, артабан Яйыҡ (хәҙерге Урал) буйлап уның Каспий диңгеҙенә ҡойған тамағына тиклем һыҙырға тәҡдим итә. Яйлап яңы сик дөйөм ҡабул ителә, тәүҙә Рәсәйҙә, һуңынан унан ситтә. Хәҙерге ваҡытта Европа сиге һыҙылған: төньяҡта — Төньяҡ Боҙло океан буйлап; көнбайышта — Атлантик океан буйлап; көньяҡта — Урта диңгеҙ, Эгей, Мәрмәр, Ҡара диңгеҙҙәр буйлап; көнсығышта — Урал тауҙарының көнсығыш итәктәре буйлап, Муғалжар тауҙары, Эмба йылғаһы буйлап Каспий диңгеҙенә тиклем, унан Кума һәм Маныч йылғалары буйлап (Кума-Маныч уйһыулығы) Дон тамағына тиклем йәки, һирәгерәк, Кавказ тауҙары буйлап Ҡара диңгеҙгә тиклем^[14][15]). Артабан Европа һәм Азия араһындағы сикте Ҡара диңгеҙ һәм уның боғаҙҙары буйлап тигеҙләү бөтә сығанаҡтар менән дә раҫлана. Яҡындағы утрауҙар һәм архипелагтар[16] шулай уҡ Европаның бер өлөшө тип иҫәпләнә, шул уҡ ваҡытта Анатолия (Кесе Азия) ярҙары янында урынлашҡан бер нисә грек утрауы[20] географик яҡтан Азияның бер өлөшө, әммә сәйәси яҡтан Европаның бер өлөшө булыуы мөмкин. Мальта һәм Исландия утрауҙарына ла шулай уҡ ҡағыла (тәүгеһе шартлы рәүештә Африканан Урта диңгеҙ, ә икенсеһе Американан Атлантик океан менән айырыла).

Үрҙәге хәлдәргә бәйле, Әзербайжан^{[Комм 1]} һәм Грузия^{[Комм 2]} Европа илдәре исемлегенә индереү тәү сиратта сәйәси, иҡтисади һәм тарихи-мәҙәни ҡараштарға, шулай уҡ ҡайһы саҡта айырым билдәләнгән өлөшләтә географик урынлашыуға нигеҙләнә, был бер һүҙле түгел.

Айырым контекстарҙа Европа тип Европаның өҫтә һүрәтләнгән физик сиктәренән ситтә урынлашҡан, әммә сәйәси, иҡтисади һәм тарихи-мәҙәни яҡтан Европа менән бәйле булған илдәрҙе һәм территорияларҙы атарға мөмкин (Әрмәнстан, Кипр Республикаһы).

Европаның мәҙәни мираҫы нигеҙендә, атап әйткәндә, Боронғо Греция, Рим империяһы һәм Яҡын Көнсығыш христианлығы ята. Боронғо Грецияның тарихы беҙҙең эраға тиклем 700 йылға барып тоташа. Рим империяһы үҫеше б.э т. 753 йылда иң юғары нөктәһенә етә. Европала Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе башланғас Рим империяһы тарҡала. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, монастырҙарҙа йолалар һаҡланып ҡала. VII быуаттан башлап ғәрәп күскенселәре Европаның көнсығыш һәм көньяҡ өлөштәрен яулап ала^[16]. 800 йылда Рим императоры итеп таж кейҙерелгән Бөйөк Карл Көнбайыш һәм Үҙәк Европаның ҙур майҙандары менән идара итә. Уны «Европа атаһы» тип атағандар. Уның батшалығы тарҡалғандан һуң Изге Рим империяһына нигеҙ һалына.

Урта быуаттарҙа феодаль өлгө Франциянан Европаның ҡалған өлөшөнә лә тарала. Бөйөк Британияла дворяндар менән король араһында власты бүлешеү буйынса бәхәс Бөйөк Хартия килешеүе төҙөргә мәжбүр итә. Рим папаһының власы арта, Европалв тәре походтары башлана, инквизиция ересҡа ҡаршы сығыш яһай.

Сәнғәттә, мәҙәниәттә һәм идеялар тарихында боролошло мәл — Яңырыу — XV быуатта яңы дәүерҙе башлай. XV быуаттан башлап Европа империялары, бигерәк тә Испания (элекке Кастилия), Португалия, һуңыраҡ Нидерландтар, Франция һәм Бөйөк Британия (элекке Англия) Африкала, Төньяҡ һәм Көньяҡ Америкала, Азияла ҙур колониаль империялар төҙөй.

XVIII быуат аҙағында Европала сәнәғәт революцияһы башлана, был сеймалға һәм баҙарға ихтыяждың артыуына этәргес бирә. Ауыл биләмәләре, заводтар индустриалләшеү менән халыҡ эш эҙләп ҡалаларға күсә башлай. Ҡалаларҙа халыҡ тығыҙ йәшәгән, ҙур ҡалаларҙа үлемесле эпидемиялар башланай. Бынан тыш, күпселек заводтарға саң һәм һөрөм мәхитендә эшләргә тура килгән.

Рационализм һәм шәхси азатлыҡ яҡлы Мәғрифәтселек дәүере XVIII быуатта киң популярлыҡ яулай. Хәҙерге демократия XVIII быуат аҙағындағы Бөйөк француз инҡилабы ваҡытында барлыҡҡа килгән тип иҫәпләнә. Өҫтөнлөк яйлап монархтарҙан буржуазияға күсә. XIX быуат башында Францияның Беренсе консулы Наполеон I күршеләрен буйһондороп, бөтә Европаны берләштерергә тырыша. XIX быуатта милләтселек ҙур урын ала, хеҙмәт хәрәкәте Бөйөк Британиянан бөтә Европаға тарала. Ҡайһы бер урындарҙа был хатта граждандар һуғышына ла килтергән. Күп дәүләттәр үҙаллылыҡ ала, шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер бәләкәй кенәзлектәр ҙурыраҡ милли дәүләттәргә берләшә. Бигерәк тә ярлылыҡ һәм ауырлыҡтар кисергән осорҙа Европанан, бигерәк тә АҠШ-ҡа, Канадаға мигранттар ағымы артты.

XX быуатта сәскә атыу үҫкән һайын ресурстар өсөн конкуренция һәм колониаль өҫтөнлөк ҡораллы конфликттарға килтерә, улар араһында иң ҙурҙары Беренсе донъя һуғышы (1914—1918) һәм Икенсе донъя һуғышы (1939—1945) була. Европалағы Беренсе донъя һуғышы иҡтисадтың тарҡалыуына һәм Версаль ҡалаһында ғәҙел булмаған тыныслыҡ килешеүенә килтерә, бер нисә илдә власҡа диктаторҙар ҡайта. Был, ахыр сиктә, Икенсе донъя һуғышына килтерә, был һуғыш кешелек тарихында иң емерек һуғышҡа әйләнә.

Икенсе донъя һуғышынан һуң үҫешкән сәйәси хәл дә Европа тарихының мөһим этабы булып тора. Һалҡын һуғыш ваҡытында Европа ике төп сәйәси һәм иҡтисади блокҡа бүленә: Көнсығыш Европала социалистик дәүләттәр һәм Көнбайыш Европала капиталистик дәүләттәр. Иҡтисади һәм демократик үҫеш тиҙ була, бигерәк тә капиталистик илдәрҙә. 90-сы йылдар башында Советтар Союзы ла, Көнсығыш блок та тарҡала. Шул уҡ ваҡытта Көнсығыш һәм Көнбайыш Германия яңынан берләшә. 90-сы йылдарҙа Европа союзы хәҙерге формаһын ала, әммә шул уҡ ваҡытта Балҡанда Югославия һуғыштары ҡотора. Икенсе яҡтан, элекке Көнсығыш блоктың күп илдәре лә демократлаштырыла, XXI быуатта улар араһында ла күптәр Европа берлегенә һәм НАТО-ға ҡушыла. 2002 йылдан ЕС ағзаларының күбеһе берҙәм валюта — евроны ҡабул итә.

Европа ярҙарын Атлантик һәм Төньяҡ Боҙло океандар һәм уларҙың диңгеҙҙәре йыуа.

Европаның майҙаны 10,2 миллион квадрат километр тәшкил итә, шуның яҡынса 730 мең квадрат километры утрауҙар булып тора. Уның төньяҡ-көньяҡ оҙонлоғо 3900 километр, ә көнбайыш-көнсығыш оҙонлоғо 5200 километр тәшкил итә. Ул Канаданан бер аҙ ғына ҙурыраҡ, әммә Рәсәйҙән һиҙелерлек бәләкәйерәк. Ярымутрауҙар (Кольский ярымутрауы, Скандинавия ярымутрауы, Пиреней ярымутрауы, Апеннин ярымутрауы, Балҡан ярымутрауы һәм башҡалар) Европа территорияһының яҡынса дүрттән бер өлөшөн тәшкил итә.

Уртаса бейеклеге яҡынса 300 м, максимум (әгәр Европа сиге Кума-Манич уйһыулығы буйлап һыҙылһа) 4808 м, Монблан тауы, йәки (әгәр Европа сиге Кавказ һырты буйлап һыҙылһа) 5642 м, Эльбрус тауы бейеклеге әлеге ваҡытта минималь яҡынса −27 метр тәшкил итә һәм был Каспий диңгеҙе кимәленең тирбәлеүе менән бергә үҙгәрә.

Тигеҙлектәр өҫтөнлөк итә (ҙурҙарына Көнсығыш Европа, Үҙәк Европа, Урта һәм Түбәнге Дунай тигеҙлектәре, Париж бассейны инә). Тауҙар территорияһының яҡынса 17 % биләй (төптәре — Альп, Кавказ, Карпат, Ҡырым тауҙары, Пиреней, Апеннин, Урал, Скандинавия тауҙары, Балҡан ярымутрауы). Әүҙем вулкандар Исландияла һәм Урта диңгеҙ төбәгендә осрай.

Территорияның күпселек өлөшө уртаса климатлы (көнбайышта океан, көнсығышта континенталь, ҡыш ҡарлы һәм ҡыраулы). Төньяҡ утрауҙарында субарктик һәм арктик климат, Көньяҡ Европала — Урта диңгеҙ климаты, Каспий түбәнлеге — ярым сүл климаты. Арктика утрауҙары, Исландия, Скандинавия тауҙары һәм Альп тауҙары боҙло (майҙаны 116 мең км2 ашыу).

Төп йылғалар: Волга, Дунай, Яйыҡ, Днепр, Көнбайыш Двина, Дон, Печора, Кама, Ока, Ағиҙел, Днестр, Рейн, Эльба, Висла, Тагу, Луара, Одер, Неман, Эбро.

Ҙур күлдәр: Ладога, Онега, Пейпус, Венерн, Балатон, Женева күле.

Арктика утрауҙарҙа һәм Төньяҡ Боҙло океан ярҙары буйлап Арктика сүллектәре һәм тундралар урынлашҡан; көньяҡта урман-тундра, тайга, ҡатнаш һәм киң япраҡлы урмандар, урман-далалар, далалар, субтропик Урта диңгеҙ урмандары һәм ҡыуаҡлыҡтар; көньяҡ-көнсығышында ярым сүллектәр бар.

Европаның иң ҙур ҡомло сүллеге — Рын Пески (40 000 км²) Волга һәм Урал йылғалары араһында (Ҡаҙағстанда һәм Рәсәйҙә) урынлашҡан. Көнбайыш Европала Испаниялағы Табернас массивы һәм Рәсәйҙәге Ноғай далаһы, Ҡалмыҡстан, Дағстан һәм Чечня сигендә, ҡайһы берҙә ярым сүллек общинаһы тип иҫәпләнә. Ҡалмыҡстандағы киң биләмәләрҙең сүллеккә әйләнеүе кеше эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә лә килеп сыға, мәҫәлән, тәбиғи сығанаҡтарҙан сәнәғәт һыуын сығарыу һәм ерҙе иррациональ файҙаланыу^[17]. Көнсығыш Европаның ҡоро дала зонаһында Рәсәйҙә Дон йылғаһының түбәнге өлөшөндә бер нисә ҡом массивтары бар (Арчединско-Дон ҡомдары, Цимлянск ҡомдары һ.б.), шулай уҡ Украинала (Олешков ҡомлоҡтары).

Андреас Каплан Европаның географик күләме сағыштырмаса бәләкәй булыуына ҡарамаҫтан, максималь мәҙәни төрлөлөгө булған төбәк тип иҫәпләй^[18].

Һуңғы йылдарҙағы проблемаларға ҡарамаҫтан, Европа донъя иҡтисадының төп үҙәктәренең береһе позицияһын һаҡлап ҡала, шул иҫәптән постпандемиялы тергеҙеү, юғары инфляция һәм геосәйәси көсөргәнешлек. 2024 йыл йомғаҡтары буйынса Европа берлегенең тулайым эске продукты (ввп) 19 423,32 миллиард АҠШ доллары тәшкил итә, был донъя иҡтисадының яҡынса 18,29% -ы^[19].

2024 йылда Европа (шул иҫәптән ЕС илдәре, Бөйөк Британия, Швейцария, Норвегия һәм Төркиә) донъяның шәхси именлегенең 22,3% тупланған була. Әммә был АҠШ-тың (34,7%) Һәм Ҡытайҙың (19,4%) өлөшөнән күпкә кәмерәк. Европаның Биш эре иҡтисадының Дөйөм өлөшө Бөйөк Британия, Германия, Франция, Италия һәм Испания донъя байлығында 15,1 процент тәшкил итә^[20].

Тормош хәле һәм иҡтисади тигеҙһеҙлек

Европала тормош хәлн элеккесә илдәр араһында ла, улар эсендә лә ныҡ айырыла. Актуаль мәғлүмәттәр буйынса, 2025 йылда йән башына ВВП күрһәткесе буйынса донъяның иң бай ун иленең етеһе Европала урынлашҡан.

2024-2025 йылдар мәғлүмәттәре буйынса, йән башына эске тулайым продукт буйынса Европаның бай илдәре: Лихтенштейн (231 713$), Люксембург (146 818$), Ирландия (129 132$), Швейцария (111 047$) һәм Исландия (98 150$) . Был күрһәткес буйынса Европаның ярлы илдәре: Молдова (~7 700$), Украина (~5 700$), Косово (~5 500$), Албания (~6 800$) һәм Босния һәм Герцеговина (~8 400$).

Шул уҡ ваҡытта еврозонала йорт хужалыҡтарының иң бай 10 процентына бөтә дөйөм саф байлыҡтың 57,3 проценты тура килә, был эске тигеҙһеҙлекте күрһәтә. 2024 йылда шәхси именлектең үҫеш темптары ла төрлөсә була: Көнсығыш Европала 12 проценттан ашыу үҫеш теркәлгән, Ә Көнбайыш Европала һәм Океанияла 1,5 процентҡа кәмегән.

Иң ҙур иҡтисадтар һәм ағымдағы трендтар

Дүрт европа иле Германия, Бөйөк Британия, Франция һәм Италия традицион рәүештә номиналь ЭТП буйынса донъяның иң ҙур ун иҡтисады иҫәбенә инә. 2025-2027 йылдарға иҡтисади хеҙмәттәшлек Һәм үҫеш Ойошмаһы (ОЭСР) прогноздары төрлө йүнәлештәге үҫеш динамикаһын күрһәтә.

• Үҫеш лидерҙары: 2025 йылда Европала Иң юғары үҫеш Ирландияла (10,2 процент, әммә был күрһәткес транснациональ корпорациялар эшмәкәрлеге менән боҙолорға мөмкин), Польшала (3,3 процент) һәм Төркиәлә (3,6 процент) фаразлана. 2026-2027 йылдарҙа лидерҙар араһында Польша, Төркиә һәм Литва көтөлә.
• Иң ҙур иҡтисадтар: 2026 йылда төбәктең иң ҙур биш иҡтисады Араһында Иң юғары үҫеш (2,2%) Испанияла фаразлана. Германия һәм Франция үҫеше 1 процент, Бөйөк Британия 1,2 процент, ә Италия 0,6 процент тип баһалана^[21].
• Йән башына [[эске тулайым продукт]|ЭТП]]: Европа союзы өсөн был күрһәткес 2024 йылда 34 859.60 аҡш доллары (номиналы) һәм 54 290.99 АҠШ доллары (һатып алыу һәләте паритеты буйынса) тәшкил итә.

Евро һәм финанс үҙәктәре

Берҙәм европа валютаһы, евро, донъяның төп резерв валюталарының береһе булып ҡала. 2025 йылдың декабренә евро ЕС-тың 20 ағза-илендә (2023 Йылда Хорватия ҡушылғандан һуң), шулай уҡ союзға инмәгән бер нисә кәрлә дәүләттәрҙә ҡулланыла. Европаның төп финанс үҙәктәрен Лондон (Brexit-ҡа ҡарамаҫтан), Цюрих, Франкфурт-на-Майне (Унда Европа үҙәк банкы урынлашҡан) һәм Париж тәшкил итә.

Иң ҙур компаниялар

2018 йыл мәғлүмәттәре буйынса европаның иң ҙур корпорациялары исемлеге үҙгәрештәр кисерә. 2025 йылғы Forbes Global 2000 рейтингына ярашлы, ул компанияларҙы дөйөм килем, килем, активтар һәм баҙар хаҡы күрһәткесе буйынса рәтләй, глобаль лидерҙар иҫәбенә түбәндәгеләр инә::

• Shell plc (Бөйөк Британия/Нидерланд) remains .e of the largest cergy companies in the world.
• TotalEnergies SE (Франция) эре энергетика компанияһы.
• Volkswagen AG (Германия) алдынғы автопроизводитель.
• Glencore plc (Швейцария) сеймал секторында донъялағы иң ҙур сауҙа һәм сығарыу компанияларының береһе, баҡыр, кобальт, күмер һәм башҡа тауарҙар баҙарында төп роль уйнай.

Был картина европа иҡтисадының яңы глобаль шарттарға, цифрлы һәм экологик трансформацияға, шулай уҡ һаҡланып ҡалған төбәк диспропорцияларына яраҡлашыуын сағылдыра^[22].

2025 йылға торошло Европала 744 094 971 кеше йәшәй^[2]. Европа — сағыштырмаса тығыҙ халыҡ йәшәгән ҡитға, уртаса бер квадрат километрға 32 кеше тура килә. Айырыуса халыҡ тығыҙ йәшәгән илдәргә Англия, Нидерландтар, Бельгия һәм Германия инә. Ә бына Көнсығыш һәм Төньяҡ Европала күп урындарҙа халыҡ тығыҙлығы түбән.

Европала халыҡ һаны үҫеше донъяның башҡа өлөштәре менән сағыштырғанда яй бара, был башҡа сәбәптәр менән бер рәттән тыуымдың түбән булыуына бәйле. Ә инде халыҡтың ҡартайыуы тиҙ бара: 2005 йылда 65 йәштән өлкәндәр өлөшө 16 % тәшкил иткән, ә 2050 йылға 28 % тиклем артыр тип иҫәпләнә.

Европа халҡының ғүмер оҙайлығы юғары. Европа илдәренең яҡынса яртыһында ул 80 йылдан ашып китә. Швейцарияла, Италияла һәм Испанияла иң оҙоно (83 йылдан ашыу), Молдавияла, Украинала, Рәсәйҙә һәм Ҡаҙағстанда иң ҡыҫҡаһы (72—73 йәш тирәһе).^[23].

Европала 230 телдә һөйләшәләр, улар донъя телдәренең ни бары 3 % тәшкил итә^[24]. Евопа халҡының 90%-тан ашыуы һинд-европа телдәрендә һөйләшә. Һинд-европа телдәренең иң ҙур төркөмдәре славян, герман һәм роман телдәре тора. Славян телдәре айырыуса Үҙәк, Көньяҡ һәм Көнсығыш Европала ҡулланыла, шул иҫәптән рус, белорус, украин, поляк, чех, словак, болгар, серб, хорват, босний, черногор, словен һәм македон телдәре. Икенсе яҡтан, герман телдәрендә башлыса Үҙәк һәм Төньяҡ Европала һөйләшәләр, шул иҫәптән инглиз, немец һәм скандинав телдәре. Роман телдәре көньяҡ Европала күберәк тупланған, шул иҫәптән француз, испан, итальян, португал һәм румын (молдаван) телдәре. Бәләкәйерәк һинд-европа тел төркөмдәренә, мәҫәлән, кельт һәм балтик телдәре инә. Грек һәм албан телдәре лә һинд-европа телдәре булып тора.

Европала тыуған һинд-европа булмаған телдәр араһында һиҙелерлек өлөшө Урал телдәре ғаиләһенә ҡарай. Был ғаиләнең фин-уғыр тармағына фин, ижора, карел, вепс, эстон, вот, венгр, удмурт, коми-зырян, коми-пермяк, тау мари, ялан мари, муҡшы, эрзә һәм саам телдәре төркөмө инә. Урал телдәренең самодий тармағына, мәҫәлән, ненец теле инә.

Европаның төп халыҡтары араһында һөйләшкән һинд-европа булмаған телдәргә шулай уҡ алтай телдәре ғаиләһе телдәре инә. Уларға күп һанлы төрки телдәр инә: сыуаш, ҡарағаш, нуғай, ҡаҙаҡ, башҡорт, татар, ҡараим, ҡырымтатар, ғағауз, төрөк, шулай уҡ төньяҡ кавказ телдәре. Монгол телдәре төркөмөнә, мәҫәлән, ҡалмыҡ теле инә.

Мальта теле (иврит теленән тыш) — семит телдәре төркөмөнә ҡараған берҙән-бер тел.

Баск теле — башҡа бер тел менән дә туғандаш булмағанайырым тел (рус.)баш..

Европа халҡының яҡынса 75 % христиандар, 8 % мосолмандар. Европа халҡының 17 % самаһы бер ниндәй ҙә диндә тормай. Йәһүдтәр 1%-тан да кәмерәк тәшкил итә.

Көньяҡ-көнбайыш Европала күпселек халыҡ католиктар. Үҙәк Европала күп урындарҙа католиктар һәм протестанттар күпләп йәшәй. Төньяҡ Европа илдәрендә һәм Бөйөк Британияла күпселек протестанттар йәшәй, ә Көнсығыш Европала православие халҡы күберәк. Мосолмандарҙың күпселеге Рәсәйҙең Европа өлөштәрендә, Ҡаҙағстанда һәм Төркиәлә, өлөшләтә Кавказда, ҡайһы бер Балҡан илдәрендә: Босния һәм Герцеговинала, Албанияла, Косовола һәм Төньяҡ Македонияла йәшәй^[25]; мосолмандарҙың Европаға күпләп күсеүе Көнбайыш һәм Төньяҡ Европа илдәренең күбеһендә ҙур мосолман диаспоралары барлыҡҡа килтергән.

Ҡалмыҡстан — Европала буддизмды традицион рәүештә таныған берҙән-бер төбәк.

44 дәүләт Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ағзалары дәүләттәренең күпселеге тарафынан танылған, ә 7 дәүләт (территория) сикләнгән танылыу алған йәки танылмаған. Биш дәүләт Европала өлөшләтә генә урынлашҡан.

Көнбайыш Европа	Көнсығыш Европа	Төньяҡ Европа	Көньяҡ Европа
Австрия	Беларусь	Дания	Албания
Бельгия	Болгария	Исландия	Андорра
Бөйөк Британия	Венгрия	Латвия	Босния һәм Герцеговина
Германия	Молдавия	Литва	Ватикан
Ирландия	Польша	Норвегия	Греция
Лихтенштейн	Рәсәй Федерацияһы (Рәсәйҙең Европа өлөшө)	Финляндия	Испания
Люксембург	Румыния	Эстония	Италия
Монако	Словакия	Швеция	Төньяҡ Македония
Нидерланд	Чехия		Мальта
Франция	Украина		Португалия
Швейцария			Сан-Марино
			Сербия
			Словения
			Хорватия
			Черногория

•  Рәсәй Федерацияһы (23,2 % биләмәһе Европала);
•  Ҡаҙағстан (14 % тирәһе биләмәһе);
•  Төркиә (3 % биләмәһе).

Европа-Азия сигенең бер версияһы был ҡитғалар араһындағы сикте Кума-Манич уйһыулығы буйлап үткәрһә, бөтә Кавказ — Төньяҡ Кавказ һәм Кавказ аръяғы (Көньяҡ Кавказ тип тә атала) — Азияла ҡала. Тағы бер дөйөм билдәләмә (National Geographic^[26] тарафынан танылған) Европа-Азия сиген Оло Кавказ һыу бүленеше буйлап үткәрә. Сиктең был версияһы бөтә Төньяҡ Кавказды, шул иҫәптән Оло Кавказдан төньяҡтараҡ урынлашҡан Әзербайжан һәм Грузияның бәләкәй генә өлөштәрен Европаға урынлаштыра, был Әзербайжанға һәм Грузияға трансконтиненталь дәүләттәр статусын бирә.

•  Әзербайжан (10 % тирәһе биләмәһе Европала) (Европа советы ағзаһы);
•  Грузия (5 % тирәһе биләмәһе Европала^[27]) (Европа советы ағзаһы).

•  Кипр Республикаһы (Европа советы ағзаһы);
•  Әрмәнстан (Европа советы ағзаһы);
•  Израиль (УЕФА һәм Европа олимпия комитеттары ағзаһы).

Европаны ғәҙәттә Төньяҡ һәм Көньяҡ, Көнбайыш һәм Көнсығыш, шулай уҡ Үҙәк тип бүләләр. Географик факторҙарҙы ғына түгел, сәйәси факторҙары ла ғәмәлгә алып был бүленеш шартлы ҡабул ителгән. Ҡайһы бер илдәр, сәйәси ҡарашына ҡарап, төрлө дәүләттәр төркөмөнә ҡарай ала^[28].

Совет осоронда Европаның Көнсығыш һәм Көнбайышҡа бүленеүе йыш ҡына сәйәси көскә эйә булды: Көнсығыш Европа тип ГДР, Польша, Чехословакия, Венгрия, Румыния, Болгария, Албания, Югославия һәм СССР кеүек социалистик илдәрҙе атанылар, шулай уҡ «халыҡ демократиялары» тип йөрөттөләр. Көнбайыш Европа тип башҡа бөтә дәүләттәр аталда. Испания, Португалия, көньяҡ Франция, Италия, Мальта, Кипр, Греция һәм Төркиә Көньяҡ Европа тип атала, ә Исландия, Норвегия, Швеция, Дания һәмФинляндия Төньяҡ Европа тип атала^[29].

Бөгөнгө көндә, СССР, Югославия һәм Чехословакия тарҡалғандан һуң, Үҙәк Европаға Австрия, Швейцария һәм элек Көнсығыш Европаға ингән Польша, Чехия, Словакия, элекке Югославия илдәре, Румыния, Венгрия, ҡайһы берҙә Балтик буйы илдәре (һуңғыларын йышыраҡ Төньяҡ Европаға индерәләр) ҡарай. Көнсығыш Европаға — физик-географик яҡтан Рәсәй (Европала бер өлөшө генә), Украина, Белоруссия, Ҡаҙағстан (Европала бер өлөшө генә), Молдавия инә. Ҡайһы берҙә сәйәси сәбәптәр арҡаһында Көнсығыш Европаға Кавказ Аръяғы илдәрен (Әзербайжан, Әрмәнстан, Грузия[51]) индерәләр. Көнбайыш Европа илдәренә Бөйөк Британия, Ирландия, Франция һәм башҡа илдәр, шул иҫәптән Германия (Үҙәк Европа тип тә иҫәпләнә) инә.

Төрлө сығанаҡтарҙа теге йәки был дәүләттәрҙең Европа төбәктәренә төркөмләнеүе төрлөсә булыуы мөмкин.

Икенсе донъя һуғышынан һуң 1989—1991 йылдарға тиклемге осорҙа Европа Көнбайыш (капиталистик) һәм Көнсығыш (социалистик) блоктар араһындағы һалҡын һуғыштың үҙәк аренаһы була. Был ваҡытта Көнбайыш Европа илдәренең күбеһе НАТО сиктәрендә хәрби һәм сәйәси яҡтан берләшкән була. Социаль һәм хоҡуҡи интеграцияны Европа Советы тәьмин итһә, иҡтисади интеграцияны Европа иҡтисади берләшмәһе тәьмин иткән. Континенттың көнсығышында Варшава килешүе хәрби интеграция структураһы булып хеҙмәт иткән, ә Үҙ-ара иҡтисади ярҙам советы иҡтисади интеграция структураһы булып хеҙмәт иткән; икеһендә лә СССР өҫтөнлөклө роль уйнай^[30].

Социализм илдәр тарҡалғандан һуң хәл ныҡ үҙгәрә. Элекке «социалистик лагерь» илдәренең күбеһе үҙҙәрен көнбайыш структураларына үҙгәртеп ҡорҙо. Әлеге ваҡытта Европа илдәренең яртыһынан күберәге Европа берлеге (ЕС) һәм НАТО ағзаһы булып тора, ҡалғандарының барыһы ла тиерлек был ойошмаларға ҡушылырға теләк белдергән. Бер яҡтан, был ЕС-тың ысын мәғәнәһендә глобаль сәйәси уйынсы булып китеүе өсөн тәү шарттар булдыра. Икенсе яҡтан, Союз составының гетерогенлығы уның төрлө мәсьәләләр буйынса уртаҡ позициялар үҫтерергә һәләтлелегенә кире йоғонто яһай^[31].

Төбәктәге сәйәси процестарҙың лидерҙары булып Көнбайыш Европа дәүләттәр тора. Интеграция процестарында Көнбайыш Европаның бәләкәй илдәре (Бенилюкс илдәре, Скандинавия дәүләттәре, Ирландия) ҙур роль уйнай^[32]. Европа союзына ҡушылып иҡтисади хәлен яҡшыртырға иҫәп тотҡан элекке социалистик илдәр айырым урын ала. Балҡан ярымутрауы тотороҡһоҙлоҡ усағы булып ҡала, унда Югославия тарҡалыуы ваҡытында килеп тыуған конфликтлы хәлдәр әлегә тиклем көйләнмәгән. Элекке совет республикаларының, шул иҫәптән Кавказдың сәйәси һәм иҡтисади киләсәге әлегә билдәһеҙ булып ҡала. Башлыса мосолман булған Төркиәһенең Европа эштәрендә күберәк ҡатнашыу теләгенә Европала төрлө ҡараштар бар^[33].

Европа илдәре төрлө халыҡ-ара ойошмалар ағзаһы булып тора, уларҙың күбеһе иҡтисади һәм сәйәси характерҙа. Европалағы төп халыҡ-ара берләшмәләр түбәндә бирелгән.

Европа Советы — берҙән-бер панъевропа ойошмаһы, уның ағзаларына Европаның бөтә илдәре лә тиерлек инә. Хәҙерге ваҡытта 46 дәүләт Европа Советы ағзаһы булып тора. Европа Советының маҡсаттарына кеше хоҡуҡтары, гражданлыҡ, шәхси халыҡ-ара хоҡуҡ, тирә-яҡ мөхитте һаҡлау, мәҙәни мираҫ, милли аҙ һанлы халыҡтарҙы яҡлау кеүек өлкәләрҙә Европа илдәренең закондар сығарыу базалары араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡтарҙы яраштырыу программалары инә.

Европа берлеге, ғәҙәттә Европа союзы (ЕС) тип атала, Европаның 27 иленән торған өҫтөн милли берләшмә. Союз күп һанлы программаларҙы күҙәтә. Ул берҙәм баҙар эшләй, шул иҫәптән таможня союзы, аҡса союзы (евро, берҙәм Европа валютаһы, ЕС-ҡа ингән 27 дәүләттең 19-ында ғәмәлдә), дөйөм ауыл хужалығы һәм балыҡсылыҡ сәйәсәте алып бара. ЕС шулай уҡ ағза дәүләттәрҙең сәйәсәтен көйләү буйынса аҙымдар яһай. Шулай уҡ оборона һәм дөйөм тышҡы сәйәсәттә координациялау тенденциялары бар. Союз яйлап иҡтисади ойошманан өҫтөнлөклө ойошмаға әүерелә. Хәҙерге ваҡытта ЕС-тың дөйөм эске тулайым продукты донъяла иң ҙуры булып тора, ул 15,849 триллион доллар тәшкил итә.

Европала төп халыҡ-ара берләшмәләр:

• Еврозона;
• Шенген зонаһы;
• Таможня союзы;
• Европа иҡтисади зонаһы;
• Европа ирекле сауҙа ассоциацияһы.

Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе — Советтар Союзының элекке туғыҙ республикаһынан (Балтик буйы илдәре, Украина һәм Грузияны иҫәпкә алмағанда) торған ойошма. БДБ-ның милләттән өҫтөнлөклө вәкәләттәре юҡ һәм тәү сиратта Берләшмә ағзалары илдәре араһындағы үҙ-ара мөнәсәбәттәрҙе көйләү өсөн эш иткән символик ойошма булып тора^[34] БДБ-ның төп маҡсаттары — сәйәси, иҡтисади, экологик, гуманитар, мәҙәни һәм башҡа өлкәләрҙә хеҙмәттәшлек итеү; бәхәстәрҙе тыныс юл менән хәл итеү; дәүләт-ара хеҙмәттәшлек һәм интеграция; һәм ағза илдәр граждандарының хоҡуҡтарын һәм иректәрен яҡлау. Фекер алышыуҙың төп темалары булып ЕС-ҡа оҡшаш берҙәм баҙар булдырыу пландары, шулай уҡ сик аша енәйәтселеккә ҡаршы көрәш ҡала.

Төньяҡ Атлантика килешеүе ойошмаһы — хәрби союз, уның ағзалары тәү сиратта Европа илдәре, шулай уҡ АҠШ һәм Канада. НАТО АҠШ командалығы аҫтындағы Көнбайыш Европа илдәрен Совет Социалистик Республикалары Союзына һәм уның союздаштарына ҡаршы берләштереү өсөн булдырыла. Ойошманың нигеҙе — теләһә ниндәй ағза дәүләткә һөжүм иткән осраҡта коллектив оборона пакты.

Европалағы хәүефһеҙлек һәм хеҙмәттәшлек ойошмаһы — иң эре төбәк хәүефһеҙлек ойошмаһы, Европаның, Урта Азияның һәм Төньяҡ Американың 56 дәүләтен үҙ эсенә ала.

Ойошма төбәктәге низағтарҙы булдырмауҙы, көрсөктәрҙе хәл итеүҙе, низағтар эҙемтәләрен хәл итеүҙе маҡсат итеп ҡуя.

Төньяҡ советы (1952 йылда ойошторолған) һәм Төньяҡ Министрҙар советы (1971 йылда ойошторолған) — Төньяҡ илдәре парламенттары һәм хөкүмәттәре араһындағы хеҙмәттәшлекте координациялау ойошмаһы. Ағза илдәре: Дания, Финляндия (1956 йылдан), Исландия, Норвегия һәм Швеция. Етәксе органдары Копенгагенда урынлашҡан.

Үҙәк Европа ирекле сауҙа ассоциацияһы (CEFTA) — халыҡ-ара ойошма, 1992 йылдың 21 декабрендә ҡул ҡуйылған ЕС-ҡа инмәгән дәүләттәр араһындағы Вишеград килешүенең вариҫы. 970 көнгә билдәләнгән]. ЕС-ҡа ингәнгә тиклем ойошма ағзалары: Болгария, Чехия, Венгрия, Польша, Румыния, Словакия, Словения һәм Хорватия була.

Бенелюкс — Бельгия, Нидерланд һәм Люксембургтың сәйәси, иҡтисади һәм таможня союзы, 1958 йылдың 3 февралендә булдырылған, үҙ парламенты һәм суды бар, унда өс дәүләт вәкилдәре лә инә.

ГУАМ илдәре ойошмһыа 1997 йылда дүрт ил: Грузия, Украина, Әзербайжан һәм Молдова (ГУАМ) тарафынан ойошторола. Уның штаб-фатиры Украинаның баш ҡалаһы Киевта урынлашҡан. 1999 йылдың апреленән 2006 йылға тиклем ойошмаға Үзбәкстан да инә.

Туғыҙ илдән торған ойошма: Украина, Молдавия, Латвия, Литва, Эстония, Словения, Төньяҡ Македония, Румыния һәм Грузия. Ул БДБ-ға альтернатива булараҡ булдырылған. 2005 йылдың 2 декабрендә Украинаның Киев ҡалаһында ойоштороу форумында ойошторола.

Евразия иҡтисади союзы — совет осоронан һуңғы бер нисә дәүләттең халыҡ-ара иҡтисади ойошмаһы, дөйөм тышҡы таможня сиктәрен формалаштырыу, берҙәм тышҡы иҡтисади сәйәсәтте үҫтереү, тарифтар, хаҡтар һәм дөйөм баҙар эшмәкәрлегенең башҡа компоненттары менән шөғөлләнә.

Коллектив хәүефһеҙлек тураһындағы договор ойошмаһы — Рәсәй, Белоруссия, Әрмәнстан, Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан һәм Тажикстан төҙөгән ойошма.

ОДКБ берлектәге хәрби күнекмәләр үткәрә. Уның маҡсаты — теләһә ниндәй ағза дәүләткә һөжүм иткән осраҡта агрессияны берлектә кире ҡағыу.

Арктика кәңәшмәһе — 1989 йылда Финляндия башланғысы менән төньяҡ поляр зонаның үҙенсәлекле тәбиғәт мөхитен һаҡлау маҡсатында булдырылған халыҡ-ара ойошма. Арктика советына һигеҙ арктик дәүләт инә: Дания, Финляндия, Исландия, Канада, Норвегия, Рәсәй, Швеция һәм АҠШ. Күҙәтеүсе илдәр араһында Бөйөк Британия, Франция, Германия, Нидерландтар, Польша һәм Испания бар.

Балтика ассамблеяһы — Эстония, Латвия һәм Литва парламенттары араһында хеҙмәттәшлек буйынса консультатив орган, 1991 йылда ойошторола.

Балтик диңгеҙе дәүләттәре советы 1992 йылдың 5—6 мартында Копенгагенда Балтик диңгеҙе илдәренең сит ил эштәре министрҙары конференцияһында ойошторола. Уның составына Германия, Дания, Латвия, Литва, Норвегия, Польша, Рәсәй, Финляндия, Швеция, Эстония, Европа берләшмәләре комиссияһы инә.

Баренц диңгеҙе/Евроарктика төбәге советы — 1993 йылда ойошторолған төбәк хеҙмәттәшлек форумы, уның даими ағзалары араһында Дания, Исландия, Норвегия, Рәсәй, Финляндия һәм Швеция, шулай уҡ Европа берләшмәләре комиссияһы (ЕБК) бар. Туғыҙ ил — Бөйөк Британия, Германия, Италия, Канада, Нидерландтар, Польша, Франция, АҠШ һәм Япония — күҙәтеүсе статусында.

Рәсәй Федерацияһы һәм Беларусь Республикаһы — сәйәси, иҡтисади, хәрби, таможня, валюта, юридик, гуманитар, мәҙәни киңлек менән этаплап ойошторолған берҙәм конфедератив союз.

Европа футбол ассоциациялары союзы — Европала һәм көнбайыш Азияның ҡайһы бер өлөштәрендә футбол менән идара итеү органы. Ул Европа илдәренең милли футбол берләшмәләрен берләштерә. УЕФА Европаның барлыҡ клуб һәм йыйылма командалары ярыштарын ойоштора һәм реклама һәм эфир килемдәрен үҙенең ағза клубтары һәм милли берләшмәләре араһында тарата.

Үрҙә күрһәтелгән илдәрҙән тыш, УЕФА составына шулай уҡ Израиль (Израиль футбол ассоциацияһы) инә, ул тулыһынса Азияла урынлашҡан.