Үҙәк Америка

БМО-ның Америка макрорегиондары. Үҙәк Америка йәшел төҫтә

Үҙәк Америка илдәре баш ҡалалары менән

Сәйәси географияла Үҙәк Америка түбәндәге дәүләттәрҙән тора:

 Белиз

 Гватемала

 Гондурас

 Коста-Рика

 Никарагуа

 Панама

 Сальвадор

Халҡы 2016 йылда 44 миллион кеше, дөйөм майҙаны 521 876 км² тәшкил итә.

Үҙәк Американы Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының макрорегионы тип билдәләү буйынса, үрҙә телгә алынған илдәрҙән тыш, төбәккә Мексика ла инә^[1].

Физик географияла Үҙәк Америка тип йыш ҡына Төньяҡ Америка континентының Теуантепек муйынынан Панама муйынына тиклемге өлөшөн атайҙар (ҡайһы берҙә территория төрлө сәбәптәр арҡаһында ике муйындан да ары һуҙыла — мәҫәлән, төньяҡ сикте Неотропик зона сиге буйлап үткәрәләр).

Үҙәк Америка ярҙары буйлап урман менән ҡапланған уйһыулыҡтар, тигеҙлектәр һәм һаҙлыҡтар урынлашҡан. Төбәкте йылғалар һәм тау һырттары киҫеп үтә. Үҙәк Американың күп өлөшөн Кордильер тау системаһына ингән урта бейеклектәге тауҙар биләй (Көньяҡ Сьерра-Мадре, Сьерра-Мадре-де-Чьяпас һ.б.). Мексика сигендә Үҙәк Американың иң бейек түбәһе — Тажумулько вулканы (бейеклеге 4217 м) урынлашҡан, Панаманың көнбайышында, Тымыҡ океан яғында, уларға бик күп әүҙем вулкандар булған Вулкан һырты, шул иҫәптән тарихи дәүерҙәрҙә барлыҡҡа килгәндәр (Санта-Мария, Атитлан, Санта-Ана, Косигуина, Поас, Ирасу һ.б.) ҡушыла. Ҙур уйһыулыҡтар төньяҡта ғына урынлашҡан — Табаско, Москиттар яры һәм Юкатан ярымутрауы.

Үҙәк Америкалағы файҙалы ҡаҙылмаларҙан алтын һәм көмөш мәғдәндәре бар. Теуантепек муйынының тоҙ көмбәҙҙәрендә нефть һәм газ ятҡылыҡтары урынлашҡан.

Төбәктә климат эҫе һәм дымлы, температура һирәк осраҡта 24°С-тан түбән төшә. Яр буйында климат эҫе, ә тауҙарҙа һәм яҫытаулыҡтарҙа һалҡыныраҡ. Июндән сентябргә тиклем ҡайһы бер өлкәләрҙә яуым-төшөм айына 300 мм-дан ашыу тәшкил итә.

Үҙәк Америка тропик (Никарагуа Республикаһы уйпатлығына тиклем) һәм субэкваториаль климат бүлкәттәрендә ята. Төньяҡ-көнсығыш, ел күп булған (Мексика ҡултығынан һәм Кариб диңгеҙенән килгән сауҙа елдәренә ҡарата) битләүҙәрҙә климат һәр саҡ дымлы, яуым-төшөм төньяҡта йылына 100—200 мм-ҙан 300 мм-ға тиклем (ҡайһы бер урындарҙа 700 мм-ға тиклем) етә. Ҡыш, ғәҙәттә, ҡоро була, йылына 100—180 мм яуым-төшөм яуа.

Халыҡтың күпселеге ауыл хужалығы менән шөғөлләнә. Бейек таулыҡтарҙа эре мөгөҙлө мал үрсетәләр, экспортҡа банан, шәкәр ҡамышы, мамыҡ үҫтерәләр. Үҙәк Америкала донъялағы кофеның ундан бер өлөшө самаһы етештерелә. Һағыҙҙы саподилла ағасынан алынған чикле ағасының һөтлө һутынан эшләйҙәр. Төбәктә шоколад эшләү өсөн сеймал булған какао борсағы үҫтерәләр. Кукуруз, борсаҡ, арыш — урындағы халыҡтың төп аҙыҡ-түлеге.

Үҙәк Америкала европалылар килгәнгә тиклем үк төрлө мәҙәниәт вәкилдәре йәшәгән. Кеше Төньяҡ Америкаға Азиянан йәки Полинезия утрауҙарынан яҡынса 15 мең йыл элек күсеп килә башлаған тип иҫәпләнә.

Үҙәге Ла-Вентала урынлашҡан боронғо ольмек мәҙәниәте хәҙерге Веракрус һәм Табаско штаттарында сәскә ата. Ольмектарҙың үҙҙәренең яҙмаһы һәм иҫәпләү системаһы һәм календары була. Ла-Вентала ғәйәт ҙур таш баштар табылған, улар юлбашсыларҙы һүрәтләүе мөмкин. Һәр баштың үҙ шлемы бар, ә Колумбҡа тиклемге Америкала баш кейеме кеше статусын күрһәтә.

Хәҙерге Мексика, Гватемала, Гондурас һәм Үҙәк Американың көнбайыш өлөшөндә йәшәгән майяларҙың иероглиф яҙмаһы булған. Ул яҙма өлөшләтә генә асыҡланған. Иероглифтар ольмек мәҙәниәте вариҫы булып тора, уларҙың сәскә атыуы беҙҙең эраға тиклем 1200 йылдар тирәһенә тура килә. Майя цивилизацияһының иң боронғо эҙҙәре беҙҙең эраға тиклем 200—300 йылдарға ҡарай; артабан Теотиуакандың хәрби экспансияһы башлана, һәм оҙаҡ ваҡыт майялар тураһында хәбәр булмай; һуңынан майялар яңынан күренә, һәм, тропик урмандың насар геофизик шарттарына ҡарамаҫтан, уларҙың мәҙәниәте ярайһы уҡ юғары кимәлгә етә. Беҙҙең эраның 750 йылына майяларҙа дүрт ҙур ҡала үҙәге (Тикаль, Копан, Паленке һәм Калакмул) була, улар тирәһендә күп кенә бәләкәй ауылдар һәм ҡасабалар барлыҡҡа килә.

Билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында (иң дөрөҫө баҫып алыу һәм дини низағтар булыуы мөмкин) 800 һәм 900 йылдар араһында халыҡ ҡалаларҙы ташлап китә. Бынан һуң майя мәҙәниәте Юкатан ярымутрауында туплана, унда беҙҙең эраның 900—1200 йылдарында күп ҡала үҙәктәре барлыҡҡа килә. Уларҙың береһен, Чичен-Ицаны, тольтектарҙың (ацтектарҙың элгәрҙәре) яулап алыуы ихтимал.

Ацтектар төньяҡ-көнбайыштан килә һәм Мехика үҙәнендә үҙҙәренең баш ҡалаһы — Теночтитланды төҙөй. Был ҙур ҡала һарайҙарының һәм ғибәҙәтханаларының мөһабәтлеге менән хайран ҡалдыра. Улар Үҙәк Америкала иң үҫешкән мәҙәниәт булдыра. Дин уларҙың тормошоноң һәр өлкәһенә ҡағыла. Улар 120-нән ашыу илаһҡа табына. Иң хөрмәтлеһе — Уицилопочтли, уның хөрмәтенә йыл һайын меңәрләгән кеше ҡорбан ителә.

Колумбтың асыштарынан һуң Америкаға испандар күпләп килә башлай. 1519 йылда Кортес Эрнан ацтектарҙың баш ҡалаһын баҫып ала һәм уны емерә. Быға тиклем Европаға билдәһеҙ булған донъяның иң бай илдәренең береһе Испания провинцияһына әйләнә.

XIX быуатта Үҙәк Американың Берләшкән провинциялары тип аталған дәүләт була, ул хәҙерге Гватемала, Гондурас, Сальвадор, Никарагуа һәм Коста-Рика территорияларын (ул саҡта Панаманың бер өлөшө) һәм хәҙерге Мексиканың Чьяпас штатының бер өлөшөн үҙ эсенә ала.