Тропиктар
Тро́пиктар (от бор. грек. τροπικός κύκλος — әйләнә торған түңәрәк) — Ерҙең климат зоналары. Трипиктарҙа Ҡояш йылына бер тапҡыр булһа ла зенитта була. Ерҙең әйләнеү күсәре ауышлығы 23°26′14′′ булғанлыҡтан, ҡәтғи географик мәғәнәлә тропиктар Кәзәмөҙөҙ тропигы (Көньяҡ тропик) һәм Ҡыҫала тропигы (Төньяҡ тропик) араһында, йәғни экваторҙан 23°26′14′′ (йәки 23,43722°) көньяҡта һәм төньяҡта параллелдәр араһында урынлашҡан зона. Тропиктарҙа Ҡояш төш ваҡытында зенитта була ала. Ҡыҫала тропигында һәм Кәзәмөгөҙ тропигында Ҡояш йылына бер тапҡыр ғына зенитта була: йәйге ҡояш торошо һәм ҡышҡы ҡояш торошо көнөндә. Башҡа киңлектәрҙә Ҡояш йылына 2 тапҡыр, бер тапҡыр төньяҡҡа һәм икенсе тапҡыр көньяҡҡа күсеү ваҡытында, төш ваҡытында зенитта була[1].
Тропик төбәктәргә эҫе климат хас.
Поляр түңәрәк (90°- 23°26′14′′ = 66°33′46′′) тропикка ҡапма-ҡаршы булып тора.
Тропиктар ер йөҙөнөң 40 процентын тәшкил итә һәм ҡоро ерҙең 36 процентын биләй[2]. 2014 йылда был төбәктә донъя халҡының 40 проценты йәшәгән, һәм 2050 йылға был һан тағы ла 10 процентҡа артасаҡ тип фаразлана[3].
Йыл миҙгелдәре һәм климат
Күп кенә тропик райондарҙа ҡоро һәм дымлы миҙгелдәр була. Дымлы миҙгел, йә ямғырҙар миҙгеле, йә йәшел миҙгел — был йыл миҙгеле, ул төбәктә уртаса Йыллыҡ яуым-төшөмдөң күп өлөшө яуған, дымлы ямғырҙар йәшел миҙгел, бер айҙан бер нисә айға тиклем дауам итә[4].
Экосистема
Тропиктарҙа үҫкән һәм йәшәгән төрҙәр тропик үҫемлектәр һәм хайуандар тип атала. Тропик экосистемалар дымлы тропик урмандарҙан, миҙгелле тропик урмандарҙан, ҡоро (йыш ҡына япраҡлы) урмандарҙан, сәнскеле урмандарҙан, сүллектәрҙән һәм башҡа төр йәшәү урындарынан тора. Бында күп төрлө биологик төрҙәр бар, шулай уҡ эндемиктар осрай. Биологик төрлөлөк һәм юғары эндемизмлы мөһим экосистемаларҙың ҡайһы бер миҫалдары Эль-Юнкалағы тропик урман ҡурсаулығы, Пуэрто-Рико, Коста-Рика һәм Никарагуа тропик урмандары, бер нисә Көньяҡ Америка илдәрендәге Амазонка йылғаһы тропик урмандары биләмәләре, Мадагаскар ҡоро урмандары, Көньяҡ Африкалағы Ватерберг биосфера резерваты һәм Мадагаскар утрауының көнсығыш өлөшөндәге тропик урмандарҙы үҙ эсенә ала. Йыш ҡына тропик урмандарҙың тупрағы ярлыланған, был уларҙы урмандарҙы ҡырҡыу, яндырыу ысулдарын ҡулланып тағы ла зыянлыраҡ итә, ҡайһы бер ерҙә улар алмаш ауыл хужалығы эшкәртеү системаларының элементы булып тора.
Әҙәбиәт
- Тропическая зона // Большая советская энциклопедия: В 66 томах (65 т. и 1 доп.) / Гл. ред. О. Ю. Шмидт. — 1-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1926—1947.
- Тропики // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
Иҫкәрмәләр
- ↑ Большая Советская Энциклопедия. Изд. 3-е. М., «Советская Энциклопедия». 1977. Т. 26. Тихозодки—Ульяново. 1977. 624 с., С. 244
- ↑ National Geographic Society. tropics (ингл.). National Geographic Society (21 ғинуар 2011). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 ноябрь 2020. Архивировано 24 ноябрь 2020 года.
- ↑ Allie Wilkinson. Jun. 29, 2014, 8:30 Am. Expanding tropics will play greater global role, report predicts (ингл.). Science | AAAS (29 июнь 2014). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 ноябрь 2020. Архивировано 12 ноябрь 2020 года.
- ↑ Rainy season. Glossary of Meteorology (2009). (15 февраль 2009). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 ноябрь 2020. Архивировано из оригинала 18 февраль 2012 года.
