Төньяҡ Азия
.svg)
Төньяҡ Азия (рус. Сéверная Áзия) — Евразияла Рәсәйҙең Азия өлөшөнән торған субрегрегионы (Рәсәй империяһы һәм СССР осоронда — Урта Азияһыҙ). Хәҙерге Рәсәйҙә был бөтә Урал, Себер һәм Алыҫ Көнсығыш федераль округтары тиерлек.
Географияһы
Төньяҡ Азия Урал тауҙарынан Тымыҡ океанға һәм Төньяҡ Боҙло океандан Рәсәйҙең көньяҡ сигенә тиклем һуҙылған. Бөтә территория тиерлек тайга менән ҡапланған.
Иң ҙур йылғалары: Обь, Енисей, Лена, Иртыш, Амур.
Иң ҙур күлдәре: Байкал, Таймыр, Ханка, Убсу-Нур, Чаны.
Эре ҡалалар (250 меңдән ашыу кеше, халыҡ һанының кәмеү тәртибендә):
- Рәсәйҙең миллионер ҡалалары (1 миллиондан ашыу кеше):
- субмиллионер ҡала (от 700 тысяч до 1 миллион человек) — Төмән;
- ярым миллионер ҡалалар (500 мең — 700 мең кеше):
- 250 мең кешенән алып 500 меңгә тиклем кеше йәшәгән ҡалалар:
Халҡы
2021 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Рәсәйҙең Урал, Себер һәм Алыҫ Көнсығыш федераль округтары территорияһында 37 275 609 кеше йәшәгән, йәғни илдең дөйөм халҡының яҡынса 25,6 проценты[1].
Халыҡтың күпселек өлөшөн урыҫтар — славян халҡы тәшкил итә. Шулай уҡ:
- фин-уғыр халыҡтары (ханттар, манси),
- самоедтар (ненецтар, эндар, нганасандар, селькуптар),
- төркиҙәр ([[Волга-урал татарҙары|Волга-Урал]] һәм себер татарҙары, алтайҙар, долгандар, телеуттар, тывалар, хакастар, шорҙар, сахалар),
- тунгус-маньчжур халыҡтары (эвенктар, эвендар, удэгейҙар, орочтар, ороктар, ульчалар, негидалдәр),
- монгол халыҡтары (бүрәттәр),
- палеоазиаттар (алеуттар, ительменәр, коряктар, нивхиҙар, чукчалар, юкагирҙар)
һәм башҡалар йәшәй.
Төньяҡ Азияны үҙләштереү барышында урыҫ халҡының аҙ һанлы субэтник төркөмдәре барлыҡҡа килә, мәҫәлән: тундра аръяғы крәҫтиәндәре, ташсылар, камчадалдар, кержактар, марковсылар, «поляктар» , походсылар, урыҫ старожилдары, урыҫ-устьинсылар, семейҙар, себер кешеләре, чалдондар, якутяндар һәм башҡалар.
Башҡалар
- «Төньяҡ Азия» — 1882 йылдан инглиз телендәге географик сығанаҡтарҙа осраған төшөнсә[2].
- «Төньяҡ Азия» — СССР-ҙа 1920-се йылдарҙа баҫылған социаль-фәнни журнал, Рәсәй Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының (большевиктар) бөтә союз социаль-сәйәси-иҡтисади баҫмаһы.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Иҫкәрмәләр
- ↑ Источник. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 май 2022. Архивировано 27 апрель 2022 года.
- ↑ Bridges E. M." Northern Asia // World Geomorphology. Cambridge University Press, 1990. pp. 124—126.
Был мәҡәләне яҡшыртыу өсөн түбәндәгеләр кәрәк:
|
Һылтанмалар
Тема буйынса өҫтәмә
 | ||||
|---|---|---|---|---|
| ||||
.svg){kind=link}
 Европа | |
|---|---|
 Азия | Төньяҡ (шул иҫәптән Себер) · Көнбайыш (шул иҫәптән Яҡын Көнсығыш, Урта Көнсығыш) · Үҙәк (шул иҫәптән Урта Азия) · Көнсығыш (шул иҫәптән Алыҫ Көнсығыш) · Көньяҡ · Көньяҡ-Көнсығыш |
 Африка | |
 Америка | |
 Океания | |
 Ҡотоптар региондары | |
 Океандар | |