Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Мамыҡ

Был терминдың башҡа мәғәнәләре лә бар, ҡарағыҙ: Мамыҡ (мәғәнәләр).

Мамыҡ (нем. Watte) — тәбиғи (мамыҡ, йөн, киндер) йәки синтетик сүстәрҙән алынған йөнтәҫ сүсле материал[1]. Медицинала, төҙөлөштә, химия һәм туҡыма сәнәғәтендә ҡулланыла[2]. Медицинала мамыҡ үҫемлеге һәм етен мамығы, төҙөлөштә — минераль мамыҡ[3], туҡыу сәнәғәтендә — кейем өсөн япма материал һәм юрған өсөн тултырғыс сифатында хеҙмәт иткән йәбештерелгән мамыҡ ҡулланыла[4].

XIX быуат аҙағында хәрби хирургияла мамыҡ һеңдереүсе материал сифатында ҡулланыла башлай. 1880 йылда тәүге тапҡыр мамыҡ үҫемлеге нигеҙендәге гигроскопик бинт ҡулланырға хирург Дж. С.Гамджи тәҡдим итә.

Тарихы

Рус теленә «Вата» һүҙе немец теленән (Watte) ингән, ә немец теленә ғәрәп теленән ингән (borrowed wáḍḍa) ингән. Рус теленә сит һүҙ ассимиляцияланғанға тиклем мамыҡты Хлопчатая бумагаы тип йөрөткәндәр. 2012 йылда бер сығанаҡта был һүҙ рус теленә XVII быуатта япон теленән үтеп ингән тип белдерелә.[5].

XIX быуаттың тәүге яртыһында земство табиптары ЛОР ағзалары ауырыуҙарын булдырмау өсөн ҡолаҡтарға мамыҡ тығырға кәңәш итә[6].

XX быуат уртаһына тиклем медицинала башлыса мамыҡ мамыҡ ҡулланыла, һуңынан вискоз мамыҡ 3ekkfyskfбашлай. 2011 йылда Рәсәйҙә, шул иҫәптән медицина маҡсатында (хирургия, косметология, гигиена), етен мамыҡ етештереү тергеҙелә[7].

XX быуат аҙағында мамыҡ таяҡтар (таяҡ осона төрөлгән мамыҡ; 1927 йылғы патент)[8], мамыҡ дисктар (дискҡа прессланған мамыҡ; 1937 йылғы патент)[9], ҡатын-ҡыҙ гигиена прокладкалары (бер тапҡыр ҡулланыла торған изделие; 1971 йылғы патент)[10]. кеүек мамыҡтан эшләнгән изделиелар етештерелә.

Төрҙәре

Етештереү ысулы буйынса мамыҡ тәбиғи (йөн, ебәк, мамыҡ, мамыҡ, етен, ҡамыш һ.б.) һәм яһалма (асбест, быяла, металл, шлак, базальт) булыуы мөмкин[3][11].

Тәғәйенләнеше буйынса мамыҡ ошо төрҙәргә бүленә: медицина (хирургияла, косметологияла, гигиенала һ.б. ҡулланыла), туҡыма (кейем өсөн йылытҡыс һәм түшәү материалы, юрғандар, кейем өсөн тултырғыс сифатында ҡулланыла)[4], мебель (декоратив мендәрҙәр өсөн тултырғыс сифатында ҡулланыла һ. б.), минераль (утҡа сыҙамлы материалдар, йылытҡыстар эшләү өсөн ҡулланыла, термоизоляция, гидроизоляция, химия тармағында фильтрҙар эшләү өсөн һ. б.)[3].

undefined

Етештереү

Тәбиғи сығышлы мамыҡ етештереүҙә юғары концентрациялы натрий гидроксиды, ПАВ, көкөрт кислотаһы һәм башҡа химик реагенттар ҡулланыла. Медицина мамығын етештереүҙең төп технологик процестары: ҡайнатыу, ағартыу, кисловка, күп һанлы йыуыу һәм киптереү[12].

Мамыҡтан эшләнгән сеймал баҫым аҫтында һелтелә бешерелә һәм һуңынан натрий гипосульфиты менән эшкәртелә. Һөҙөмтәлә сүс аҡ төҫкә инә һәм тиҙ еүешләнеү һәм шыйыҡсаларҙы йотоу кеүек үҙенсәлектәргә эйә була[13].

Һөҙөмтәлә, үҫемлек сүстәре тарҡала, йомшара һәм ҡушылмаларҙан таҙара, ә алынған сүс массаһы иретеү-трепаль агрегат машиналарында киндергә әүерелә; киндерҙе тәшкил иткән формаһыҙ сүс массаһы ҡырҡыу машинаһында билдәле бер ҡалынлыҡтағы мамыҡҡа әйләнә[12].

Сүстәрҙе аҡтарыу — етен мамыҡ етештереүҙә иң ҡатмарлы процесс. Элек ул хлорлы химик реактивтар ярҙамында эшкәртелһә, ә 2005 йылдан ағартыу өсөн водород перекисы нигеҙендәге составтар ҡулланыла. Рәсәйҙә бындай тәүге производство 2011 йылда асыла[7].

Минераль мамыҡ етештереү өсөн вулкан сығышлы тау тоҡомдары, тәү сиратта базальт һәм габбро, асбест һәм синтетик бәйләүсе (фенол-формальдегид ыҫмалалары) етештереү нигеҙе булып тора. Шлак мамығы домна шлакының иретмәһенән, быяла мамығы быяла иретмәһенән алына[14].

Ҡулланыу

Медицинала

Үҙенең яҡшы һеңдереү һәләте арҡаһында мамыҡ бәйләү, процедура һәм хирургия бүлектәрендә, стоматология, физиотерапия һәм офтальмология кабинеттарында алмаштырғыһыҙ материал булып тора. Бынан тыш, мамыҡ һәм етен мамыҡ косметологияла (төрлө косметик процедуралар үткәргәндә) һәм гигиенала (мамыҡ таяҡсалары, дисктар, ҡатын-ҡыҙ гигиена прокладкалары һәм тампондар) киң ҡулланыла[7][13].

Төҙөлөштә

Минераль мамыҡтың төрлө төрҙәре юғары температураға һәм химик матдәләргә ҡаршы тороусанлығы менән айырылыла, шулай уҡ йылылыҡ һәм тауыш изоляциялау үҙенсәлектәренә эйә[3]. Был йәһәттән ул торлаҡ төҙөлөшө һәм транспорт техникаһы ихтыяждары өсөн йылылыҡ изоляциялаусы һәм тауыш изоляциялаусы изделиелар етештереү өсөн киң ҡулланыла. Ҡайһы бер сәнәғәт объекттарын төҙөүҙә базальт һәм асбест нигеҙендәге минераль мамыҡ +500 °C тиклем температуралы өҫләктө изоляциялау өсөн ҡулланыла[14].

Туҡыу сәнәғәтендә

Хәрби хеҙмәткәрҙәр өсөн ҡышҡы кейемдә (телогрейкалар һәм шароварҙар, кафтандар) йылытҡыс сифатында мамыҡтың билдәле бер төрө ҡулланыу үткән быуатта уҡ популяр булған. Әммә 2000 йылдан һуң мамыҡ урынына заманса йылы һаҡлау материалдары килә[15]. Эмульсияға йәбештерелгән махсус мамыҡ (ванилин) кейем тегеүҙә, шулай уҡ юрғандар өсөн тултырғыс етештереүҙә подкладка материалы сифатында ҡулланыла. Мамыҡ йомшаҡ мебель өсөн тултырғыс сифатында ла киң ҡулланылла[4].

Шулай уҡ ҡарағыҙ

Әҙәбиәт

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ Ожегов С. И. Словарь русского языка / под ред. Н. Ю. Шведовой. — 20-е. — М: Русский язык, 1989. — Т. 2.
  2. ↑ Большая Советская Энциклопедия / под ред. Л. С. Шаумяна. — 3-е. — М: Госиздат, 1960. — Т. 1. — 1575 с.
  3. ↑ 1 2 3 4 Мартенс Л. К. Техническая энциклопедия / ред. А. Н. Бах, С. В. Берштейн-Коган и др.. — М: Государственное словарно-энциклопедическое издательство «Советская энциклопедия», 1934. — Т. 12.
  4. ↑ 1 2 3 Калмыков П. Е. Современное состояние вопроса о теплой одежде // Гигиена и санитария : журнал. — 1961. — № 11. — С. 28.
  5. ↑ Габдуллина А. Х. Лексические заимствования из японского языка в русский: когнитивно-прагматические особенности и процесс ассимиляции // Вестник ЧелГУ. — 2012. — № 2 (256).
  6. ↑ Гордон Л. А. Какъ быть здоровымъ? // Уходъ за ухомъ и смежными органами. — Санкт-Петербургъ: Типография газеты Россия, 1911. — С. 79—81.
  7. ↑ 1 2 3 Анна Кошелева. В России научились делать вату из льна. Вести. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 22 декабрь 2023.
  8. ↑ Process and apparatus for manufacturing medical swabs (ингл.). Google Patents (12 май 1927). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 22 декабрь 2023.
  9. ↑ Cotton cutting machine - Google Patents (ингл.). Google Patents (26 ғинуар 1937). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 22 декабрь 2023.
  10. ↑ Описание изобретения к патенту. Patents.yandex.net (9 октябрь 1992). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 22 декабрь 2023.
  11. ↑ Большая Советская Энциклопедия / под ред. Л. С. Шаумяна. — 3-е. — М: Госиздат, 1960. — Т. 1. — 1575 с.
  12. ↑ 1 2 Алейников В. Ю., Кошелева М. К. Совершенствование экологической и производственной безопасности технологических процессов в производстве медицинской гигроскопической ваты // Инновационное развитие легкой и текстильной промышленности (ИНТЕКС-2016) : сборник материалов Всероссийской научной студенческой конференции. — 2016. — Т. 1. — С. 180—182.
  13. ↑ 1 2 Кошелева М. К., Щеголев А. А., Кереметина А. П., Бедняшин А. А., Борушко Н. П. Изучение процесса химической очистки хлопкового волокна в реакторе периодического действия при производстве гигроскопической ваты // Успехи в химии и химической технологии : журнал. — 2011. — № 11 (127).
  14. ↑ 1 2 Каменная вата или минеральная вата: что лучше? Teplocom.RU (20 март 2022). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 22 декабрь 2023.

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар