COVID-19

Төп мәҡәләләр:SARS-CoV-2 (рус.)баш. һәм SARS-CoV-2 штаммдары (рус.)баш.

COVID-19 коронавирус ауырыуы 2019 йылдың декабрендә Ҡытайҙың Ухань ҡалаһында пневмония менән сирләгән пациенттар төркөмөндә үпкәләрҙән алынған шыйыҡса өлгөләрендә табылған элек билдәле булмаған SARS-CoV-2 бетакоронавирусы арҡаһында барлыҡҡа килә. SARS-CoV-2 Sarbecovirus төрө төркөмөнә ҡарай һәм кешене зарарлай алған иҫәп буйынса етенсе билдәле коронавирус булып тора^[39].

SARS-CoV-2 РНК-һы булған тышсалы вирус һанала. Тикшеренеүҙәр нигеҙендә вирус ярғанаттар коронавирусының әлегә билдәле булмаған икенсе коронавирус менән рекомбинацияһы һөҙөмтәһе тип фаразлана. Кешегә вирус панголиндан йоҡҡан тип фаразлана^[45][39]. SARS-CoV-2 вирусының пепломер аҡһымының функциональ сайттары панголиндарҙа табылған вирусҡа оҡшаш тиерлек^[46]. Вирустың тулы геномы билдәле, асыҡ ҡулланылышта һәм шул иҫәптән GenBank базаһы аша ла^[39].

Эволюция барышында вируста генетик мутациялар һәм генетик быуындар һыҙаттары барлыҡҡа килә, улар бергә генетик быуындар ағасын тәшкил итә. Ҡайһы бер мутациялар вирустың таралыу тиҙлегенә, улар булдырған сирҙең ауырлығына йәки теге йә был дауалау ысулының һөҙөмтәлелегенә йоғонто яһай ала^[47]. Бындай мутациялы вирустарҙы вирустың «варианттары»^[47] йәки штаммдары тип атайҙар^[48]. Шул уҡ ваҡытта бөтә варианттар ҙа штамм булып һаналмай, әгәр вирус вариантының физик үҙенсәлектәре үҙгәрһә, яңы штаммдар барлыҡҡа килә^[48].

Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы тәҡдим иткән классификацияға ярашлы, хәүеф тыуҙырған SARS-CoV-2 коронавирусы варианттарын грек алфавиты хәрефтәре менән атайҙар^[49]. 2021 йылдың ноябренә ҡарата билдәле булған штаммдар: Альфа, Бета, Дельта, Гамма һәм Омикрон.

Вирус һауа-тамсы юлы менән йүткергәндә, сөскөргәндә йәки һөйләшкәндә һауала һибелгән ваҡ тамсыларҙы һулау аша йоға^[13]. Вируслы тамсылар өҫкә һәм әйберҙәргә эләгә, һуңынан уларҙы тотҡолаған кешегә артабан күҙенә, танауына йәки ауыҙына ҡағылғандан һуң йоға^[9]. Вирус әйберҙәр өҫтөнә эләгеп, бер нисә сәғәт дауамында йәшәү һәләтенә эйә. Ҡоростан булған өҫлөктәрҙә һәм пластикта ул 2 — 3 көнгә тиклем һаҡлана ала^[50].

Көслө таралыу менән үткәрелгән тикшеренеүҙәр вирустың һауала бер нисә сәғәткә тиклем булыу мөмкинлеген күрһәтә, әммә Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы тәбиғи һәм медицина шарттарында таралыу башҡа ысул менән башҡарыла һәм вирустың һауа аша тапшырылыуы тураһында әлегә хәбәр ителмәй тип асыҡлыҡ индерә^[51]. Йәшәүгә һәләтле вирустың бүленеп сыҡҡан кеше тиҙәгендә һаҡланыу мөмкинлеге булһа ла, тиҙәк-ауыҙ аша зарарланыу мөмкинлегенә бер ниндәй ҙә дәлил юҡ^[52]. Шулай уҡ вирус ҡанда һәм төкөрөктә табылған тигән хәбәрҙәр бар^[39].

Асимптоматик, пресимптоматик һәм симптоматик билдәләре булған сирлеләр йоғошло булып һанала. Билдәләр барлыҡҡа килгәнгә тиклем аҙ ғына алдағы һәм ауырыуҙың иртә стадияһындағы осор иң йоғошлоһо тип иҫәпләнә^[53]. Инфекция йоҡтороу осраҡтарының яртыһынан күберәк өлөшө пресимптоматик сирлеләргә тура килергә мөмкин^[54]. Асимптоматик инфекциялы ауырыуҙарға килгәндә, был осраҡта инфекция йоҡтороуҙың ни тиклем әһәмиәтле роль уйнауы әлегә аңлашылмай^[53]. Әммә күпләп вакцинациялау симптоматик осраҡтар өлөшөнөң кәмеүенә булышлыҡ итә, һөҙөмтәлә асимптоматик инфекцияларҙың сир йоҡтороуҙағы роле артыуы ихтимал^[54].

Кешенән инфекцияның йорт бесәйҙәренә, юлбарыҫтарға һәм арыҫландарға йоғоуы тураһында хәбәрҙәр бар. Эксперименталь юл менән асыҡланыуынса, вирус йорт бесәйҙәре араһында еңел йоға ала. Бесәйҙәрҙән кешегә күсеү ихтималлығы артабанғы тикшеренеүҙәрҙе талап итә^[55].

Вирус ҡоро һәм һалҡын, шулай уҡ юғары абсолют дымлылыҡ булған тропик шарттарҙа һөҙөмтәлерәк йоға. Әлегә төньяҡ ярымшарҙа ҡышҡы миҙгел осорона тура килеүе хаҡында ситләтелгән дәлилдәр генә бар^[56]. Әммә метеорологик параметрҙар менән Ҡытай ҡалаларында инфекция таралыу тиҙлеге араһындағы корреляцион бәйләнештәрҙе анализлау таралыу тиҙлегенең тирә-яҡ мөхит температураһына бәйле булыуын асыҡламай^[57].

Тын юлына эләккәндән һуң вирус өсөн төп сәп булып тын юлдарының эпителиаль күҙәнәктәре, альвеоляр эпителиаль күҙәнәктәр һәм ҡан тамырҙарының эндотелиаль күҙәнәктәре тора^[58]. Вирус күҙәнәккә пепломер аҡһымын күҙәнәктең ангиотензин үҙгәртеүсе ферменты 2 (АПФ2) рецепторына ҡушыу юлы менән эләгә^[59]. SARS-CoV вирусы осрағында ла ул ошо уҡ юл менән үтеп инә, әммә SARS-CoV-2 миҫалында вирус өҫтөндәге пепломерҙың структур 3D-анализы рецептор менән мөмкин тиклем көслөрәк үҙ-ара тәьҫир итешеүҙе фаразлай^[46]. Күҙәнәккә үтеп инеүгә шулай уҡ SARS-CoV вирусында булмаған пепломерҙы фурин менән алдан активлаштырыу булышлыҡ итә^[60]. Рецепторға ҡушылғандан һуң SARS-CoV-2 вирусы үтеп инеү өсөн күҙәнәк рецепторҙарын һәм эндосомаларҙы ҡуллана. Трансмембраналы серин протеазаһы 2 (TMPRSS2) үтеп инеүгә ярҙам итә^[59].

Танауға эләккәндән һуң бер нисә көн дауамында вирустың локаль репликацияһы һәм уның тын юлдары буйлап таралыуы күҙәтелә, был этапта инфекция иммунитеттың көсһөҙ ҡаршылашыуы менән билдәләрһеҙ үтә, әммә кеше инде йоғошло була, ә вирус танауҙан мазок анализы алыу ярҙамында асыҡлана. Артабан инфекция өҫкө тын юлдарының башҡа өлөштәренә тарала, һөҙөмтәлә биҙгәк, хәлһеҙлек һәм ҡоро йүтәл билдәләре барлыҡҡа килеүе ихтимал. Был этапта зарарланған күҙәнәктәр CXCL10, бета һәм гамма интерферондарын сығара, ә иммунитеттың ҡаршылыҡ көсө инфекцияның артабан таралыуына кәртә ҡуйыу өсөн етерлек булыуы мөмкин, был күпселек сирлеләрҙә шулай була^[61]. Күҙәнәктең адекват иммун яуабы (CD4+ һәм CD8+ T-күҙәнәктәре аша) ауырыуҙың еңелсә үтеүе менән бәйле^[62]. Ауырыуҙарҙың биштән бер өлөшөндә инфекция, ауырыраҡ билдәләр үҫешеүе менән, түбәнге тын юлдары буйлап тарала^[61]. Шул уҡ ваҡытта, башҡа вирустар менән сағыштырғанда, инфекцияларҙың иртә стадияларында мөһим роль уйнаған ҡыуыҡса макрофагтары вирус тәьҫиренә яуап итеп интерферондар эшләп сығармай, әлегә был механизм билдәһеҙ^[63]. Ҡандың ялҡынһыныуы һәм ойошоусанлығы артыуы организмдың тәбиғи һаҡланыу механизмдары булып тора, әммә ауыр осраҡтарҙа улар ауырыуҙы көсәйтергә мөмкин^[64][65].

Ауырыуҙың һөҙөмтәһе өсөн үпкәләрҙәге инфекция ағымы үтә ҙур әһәмиәткә эйә. Үпкә ҡыуыҡсаларының вирус менән зарарланыуы арҡаһында, IL-6, IL-1, α шештең некроз факторы һәм интерферон гамма ише ҙур күләмдәге цитокиндар эшләп сығарылып, урындағы ялҡынһыныу реакцияһы барлыҡҡа килә^[65]. Вирустың үпкәләге әүҙем репликацияһы, респиратор билдәләрҙән тыш, биҙгәккә, мускулдар һәм баш ауыртыуына килтерә. Ялҡынһыныуға ҡаршы цитокиндарҙың юғары кимәлдәрен пневмонияның ауыр үтеүе һәм үпкәләрҙәге тоноҡ быяла эффектының көсәйеүе менән бәйләйҙәр^[66]. Тоноҡ быяла эффекты үпкә ҡыуыҡсаларының өлөшләтә шыйыҡса, күҙәнәк детриты, гиалин ярылар һәм ялҡынһыныу күҙәнәктәре менән тулыуы арҡаһында барлыҡҡа килә^[67][68], һөҙөмтәлә үпкә ҡыуыҡсаларында һауаның күсеүе арҡаһында үпкәләрҙә тоноҡлоҡ күҙәтелә, әммә шул уҡ ваҡытта ҡурылдай һәм тамырҙар танылып тора^[69].

Ауырыуҙарҙа тын алыу системаһы эшмәкәрлеге боҙолоуынан тыш неврологик, йөрәк-ҡан тамырҙары, эсәк юлдары, шулай уҡ бөйөрҙәр эшмәкәрлеге боҙолоуы күҙәтелергә мөмкин. Әммә был йүнәлештәрҙәге патогенез тураһында әлегә бик аҙ билдәле^[10].

COVID-19-ҙың ауыр осраҡтарын шулай уҡ коагулопатия менән бәйләйҙәр. Вирус үпкә тамырҙарында урынлашҡан эндотелиаль күҙәнәктәргә йоға һәм уларҙы зарарлай, һөҙөмтәлә ҡан тамырҙарының ғәҙәти эшләүе һәм уларҙы тонуста тотоу боҙола, артабан үҙгәрештәр ҡандың ойошоуын арттыра һәм тромбтар барлыҡҡа килтерә^[70]. Бер тикшеренеүҙә тромбтар барлыҡҡа килеүе менән пациенттарҙа протромботик аутоантиматдәләрҙең булыуы араһында бәйләнеш табыла, был антифосфолипид синдромына оҡшаш, шул уҡ ваҡытта был аутоантиматдәләр нейтрофилдарҙың әүҙемлегенә килтерә^[71]. Тромбоцитопения тромбоциттарҙың микротромбтарҙа тупланып ҡалыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә, шул уҡ ваҡытта тромбтар барлыҡҡа килеүгә ҡандың ойошоу факторҙары тотонола, уларҙың етешмәүенә тромб барлыҡҡа килеү ваҡытының оҙайыуы ишаралай^[65]. D-димер фибринды плазмин менән тарҡатыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә, ә юғары D-димер кимәле ҡан тамырҙары эсендә һәм уларҙан тыш арауыҡта полимерлаштырылған фибриндың артыуын күрһәтергә мөмкин^[65]. Күпкә түбән антитромбин кимәле менән D-димер, фибриноген һәм фибрин деградацияһы продукттарының юғары кимәле COVID-19 менән сирләгән пациенттарҙа көтөлгән һөҙөмтәнең насар күрһәткестәре булып тора^[72].

Тамаҡта вирус бүленеүҙең юғары кимәле сир билдәләре барлыҡҡа килгәндең беренсе аҙнаһында күҙәтелә, ул 4-се көндә иң юғары кимәлгә етә, был вирустың өҫкө тын юлдары буйлап әүҙем репликацияһын күҙаллай. Ауырыу билдәләре юҡҡа сыҡҡандан һуң вирус бүленеүенең оҙайлығы 8—20 көн тип билдәләнә^[39]. Әммә һауыҡҡандан һуң РНК вирустың табылыуы уның йәшәүгә һәләтле булыуын аңлатмай^[73].

SARS-CoV-2-гә ҡаршы антиматдәләрҙең иң күп өлөшө вирус йоҡторғандан һуң ике-өс аҙнанан барлыҡҡа килә, шунан һуң уларҙың һаны кәмей башлай. Гумораль иммун яуабы ҡан плазмаһында һәм төкөрөктә табылған IgA, IgM һәм IgG антиматдәләрен эшләп сығарыуҙа сағыла. Шул уҡ ваҡытта инфекцияның ауыр осраҡтарында, еңелдәре менән сағыштырғанда, IgA менән IgG антиматдәләренең юғарыраҡ титрҙары күҙәтелә. Инфекциянан һуң 3—5 ай эсендә IgM һәм IgA кимәле түбәнәйә^[74]. Бер тикшеренеүҙә нейтралләштереүсе IgG антиматдәләренең титрҙары ауырыуҙан һуң 6 ай үткәс кенә бер аҙ кәмеп, оҙаҡ ваҡыт һаҡлана^[75]. Күҙәнәк иммунитетының роле әлегә асыҡлана^[74]. Кешеләр араһында антиматдәләр менән пассив иммунизациялау сикләнгән эффект күрһәтә, был инфекция процесын контролдә тотоуҙа T-күҙәнәктәрҙең ихтимал булған әһәмиәтле ролен белдерә^[75]. РНК вирустың бүленеүе һауығыу менән кәмей бара һәм бер ни тиклем ваҡыт — көндәрҙән аҙнаға тиклем дауам итә ала, әммә был йәшәүгә һәләтле вирус барлығын аңлатмай^[76].

12 541 медицина хеҙмәткәре ҡатнашлығында үткәрелгән тикшеренеүҙәрҙә инфекциянан һуңғы иммунитет инфекция үткәргәндән һуң 6 ай эсендә реинфекция хәүефен һиҙелерлек кәметә, шул уҡ ваҡытта йәбешкәк аҡһымға IgG антиматдәләре булған сирлеләр араһында симптоматик инфекциялар булмаған, ә раҫланған асимптоматик инфекциялар икәү генә була. Әммә тикшеренеүҙәргә ҡарап, һаҡланыу гумораль иммунитет менән тәьмин ителгәнме, әллә күҙәнәк иммунитеты менәнме икәнен билдәләү мөмкин түгел^[77]. Реинфекция осраҡтары тураһында хәбәрҙәр бөтә ерҙә лә тарала^[78]. 2021 йылдың авгусындағы системалы күҙәтеүгә ярашлы, пандемия башланғандан алып бер йыл самаһы ваҡыт йомғаҡтары буйынса элек һауыҡҡан 1000 пациентҡа яҡынса 3 кешелә реинфекция күҙәтелә^[79].

SARS-CoV-2 тыумыштан килгән иммунитетты урап үтеү һәләтенә эйә булһа ла, еңел һәм асимптоматик осраҡтарҙың күп булыуы адаптив иммунитеттың эше менән аңлатыла тип фаразлана^[80], был халыҡ араһында таралған һалҡын тейеү коронавирустары арҡаһында элек йоҡторолған инфекциялар арҡаһында шулай була^[81]. COVID-19 менән ауырымаған кешеләрҙең 40—60 процентында кросс-реактив CD4+ T-күҙәнәктәре табыла, улар COVID-19-ҙан өлөшләтә иммунитет булдыра ала^[80]. SARS-CoV-2 вирусын таный алған SARS-CoV-2 кросс-реактив антиматдәләре лә табыла. Бәлки, кросс-реактив иммунитеттың булыуы инфекцияның ауырлығына һәм уның йәш буйынса бүленеүенә йоғонто яһайҙәр. Балалар ғәҙәттә коронавирус инфекциялары менән йышыраҡ ауырый, был уларҙы COVID-19-ҙан бер ни тиклем һаҡлай ала^[82]. Альтернатив рәүештәге асимптоматик осраҡтарҙың күп булыуы I типтағы интерферондарҙың иммун яуабын кисектереүе һөҙөмтәһендә булыуы мөмкин, сөнки, вирустың әүҙем репликацияһына ҡарамаҫтан, I типтағы интерферондарҙың һәм ялҡынһыныу тыуҙырыусы цитокиндарҙың һәм хемокиндарҙың аҙ бүлеп сығарылыуы күҙәтелә, был ауырыу осрағында билдәләр барлыҡҡа килеүен тотҡарлауға килтерә^[83].

Шулай уҡ, тәүге йоҡтороуҙан һуң яҡынса 6 ай үткәс, ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһында ҡабаттан йоҡтороу күрһәткестәрендә һиҙелерлек айырма булмайынса, ҡабаттан йоҡтороуҙан һаҡланыу яҡынса 80 процент тәшкил итә. Әммә 65 йәштәгеләр һәм унан өлкәндәр өсөн был һаҡлау 47 процентҡа тиклем кәмей. Икенсе тикшеренеүҙә 9 ай дауамында Ухань ҡалаһында осраҡлы һайланған 3500 йорт хужалығынан булған 9500-ҙән ашыу кешенән анализ алалар, һөҙөмтәлә инфекция йоҡторған сирлеләрҙең яҡынса 40 проценты нейтралләштереүсе антиматдәләр бүлеп сығара, уларҙы бар тикшереү осоронда асыҡларға мөмкин була^[84].

Күпселек осраҡта COVID-19 еңел йәки уртаса формала үтә, әммә ҡайһы бер осраҡтарҙа COVID-19 цитокин штормы тип аталған көслө ялҡынһыныу процестарына килтерә, был үлемесле пневмонияға һәм киҫкен респиратор дистресс-синдромына килтереүе ихтимал. Шул уҡ ваҡытта цитокин штормы төрҙәренең концентрацияһы төрлө пациенттарҙа төрлөсә булыуы мөмкин^[98]. Ғәҙәттә COVID-19 цитокиндар барлыҡҡа килеү синдромы менән бергә бара, был осраҡта тын алыу хәлһеҙлеге, киҫкен респиратор дистресс-синдромы һәм өҙлөгөүҙәр менән бәйле интерлейкин-6 (IL-6) кимәленең күтәрелеүе күҙәтелә^[99]. Шулай уҡ ялҡынһыныу үҫешкән мәлдәге цитокиндарҙың юғары кимәле икенсел гемофагоцитар лимфогистиоцитоз үҫешенә лә ишаралай ала^[100].

Ялҡынһыныу процесы йөрәк-ҡан тамырҙары системаһына йоғонто яһай, аритмияға һәм миокардитҡа килтерә. Киҫкен йөрәк хәлһеҙлеге башлыса ауыр йәки үтә ауыр сирле пациенттар араһында осрай. Инфекция йөрәк-ҡан тамырҙары системаһы торошона оҙайлы ваҡыт йоғонто яһай ала. Йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙары менән сирләгән пациенттарҙың торошон ҡәтғи контролдә тотоу талап ителеүе ихтимал^[100].

COVID-19-ҙың ихтимал булған өҙлөгөүҙәре^[100]:

• киҫкен респиратор дистресс-синдромы, 15%-тан 33 %-ҡа тиклем;
• киҫкен тын алыу хәлһеҙлеге, 8 %;
• киҫкен йөрәк хәлһеҙлеге, 7%-тан 20 %-ҡа тиклем;
• икенсел инфекция 6 %-тан 10 %-ҡа тиклем;
• киҫкен бөйөр хәлһеҙлеге, 14%-тан 53 %-ҡа тиклем;
• септик шок, 4%-тан 8 %-ҡа тиклем;
• кардиомиопатия, 33 % үтә ауыр хәллеләрҙә;
• диссеминирланған ҡан тамырҙары эсендәге ойошоу, үлгәндәрҙең 71%-ында;
• йөклөлөктөң ҡатмарлашыуы.

Һирәк осрай торған өҙлөгөүҙәр — мукормикоз^[101] һәм энцефалит^[102]. Энцефалит дауаханаға һалынған пациенттарҙың яҡынса 0,215%-ында ғына осрай, әммә ауыр сирле пациенттар араһында уның йышлығы 6,7 %-ҡа тиклем арта^[102].

COVID-19 ваҡытында ҡайһы бер цитокиндарҙың юғары кимәле билдәләнә. Әммә йыш ҡына был кимәлдәр башҡа сәбәптәр арҡаһында барлыҡҡа килгән ОРДС-ҡа ҡарағанда тиҫтәләгән тапҡырға түбәнерәк була. Был шулай уҡ цитокин штормының төп маркерҙарының береһе IL-6 ялҡынһыныуҙы тыуҙырыусы цитокин кимәленә лә ҡағыла. «Цитокин штормы» терминының һәм COVID-19 патогенезында уның төп роленең киң танылыуы клиник һынауҙар шарттарында ла, COVID-19-ҙың ауыр формаларын дауалағанда ла юғары дозалы кортикостероидтар һәм IL-6 ингибиторҙары кеүек иммуномодулятор дауалау ысулдарын ҡулланыуға этәрә. Был сараларҙы ҡулланыу күп осраҡта «цитокин барлыҡҡа килеү синдромы» терминының «цитокин штормы» терминына ҡарата синоним рәүешендә ҡулланылыуы һөҙөмтәһе була. Ошо сәбәпле COVID-19-ҙың ауыр осраҡтарында цитокиндар барлыҡҡа килеү синдромына ҡаршы саралар ҡулланыла, әммә COVID-19 осрағында цитокиндар барлыҡҡа килеү синдромы өсөн төп медиатор IL-6 кимәле COVID-19-ҙың ауыр осраҡтарына ҡарағанда бер нисә тапҡырға түбәнерәк^[103].

Шул уҡ ваҡытта IL-6 блокаторын ҡулланыу организмдың С-реактив аҡһым кимәлен күтәреү һәм тән температураһын күтәреү рәүешендә яуап биреүен бер аҙнаға кәметергә мөмкин, был инфекция хәүефен арттыра һәм бер үк ваҡытта традицион клиник билдәләрҙе йәшерергә мөмкин^[104]. Дөйөм алғанда, цитокин блокаторҙарын осраҡлы һынауҙарҙан тыш ҡулланыу әлегә нигеҙһеҙ^[105].

Артабан цитокин штормы синдромы COVID-19-ҙың ауыр осраҡтарында COVID-19 менән бәйле гиперялҡынһыныу синдромы тип атала. Тикшеренеүҙәрҙең береһендә был синдром өсөн, шул иҫәптән цитокин штормының башҡа синдромдары менән сағыштырғанда, диагностика критерийҙары тәҡдим ителгән. Диагностика критерийҙарын билдәләү мөһим, сөнки был цитокин штормын дауалауға йүнәлтелгән терапия ярҙам итә алған пациенттарҙы билдәләргә мөмкинлек бирә. Шул уҡ ваҡытта COVID-19 осрағында цитокин штормы синдромы ярайһы уҡ уникаль, сөнки ферритин һәм IL-6 кимәле юғары булһа ла, цитокин штормының башҡа синдромдары менән сағыштырғанда түбәнерәк, ә үпкәләр тәү сиратта ҡандың ойошоуына бирешеүсән ОРДС сиктәрендә зарарлана. COVID-19 менән сирләгән пациенттар араһында цитокин штормын иртә диагностикалауҙың бер ысулы булып гиперферритинемия менән сирләгән фебриль пациенттарҙы асыҡлау тора^[106]. Әммә цитокин штормының башҡа синдромдары менән сағыштырғанда цитокин кимәле түбән булғанлыҡтан, шулай ҙа ҡайһы бер цитокин булмаған биомаркерҙар кимәле оҡшаш булғанлыҡтан, системалы ялҡынһыныу цитокин штормының башҡа синдромдарынан айырылып тора һәм ялҡынһыныу процесын цитокин штормы һөҙөмтәһе тип ҡарау дөрөҫ булмауы ихтимал. Бәлки, эске ағзаларҙың дисфункцияһы барлыҡҡа килеүенең башҡа ихтимал булған моделдәрен тикшерергә кәрәктер^[105].

Цитокин штормының аңлатмаһы сифатында I типтағы интерферондар тарафынан кисектерелгән иммун яуабы версияһы тәҡдим ителә. Коронавирустар I типтағы интерферондар менән был ҡаршылыҡты баҫтырыу механизмына эйә, был ауырыуҙың ауыр дәрәжәһен аңлата. Был һәләт уларға сирҙең тәүге 10 көнөндә тыумыштан булған иммунитетты урап үтергә мөмкинлек бирә. Һөҙөмтәлә тупланған вирус йөкләнеше гиперялҡынһыныуға һәм цитокин штормына килтерә. COVID-19 менән сирләгән пациенттарҙың ҡанын тикшереү күрһәтеүенсә, юғары виремия I типтағы интерферондар менән ныҡлы яуап биреү һәм сирҙең ауырлығына бергәләп йоғонто яһаусы цитокиндар етештереү менән бәйле. Интерферон стимул биргән гендарҙың эшмәкәрлеген баҫтырыу үтә ауыр сирле пациенттарҙа табылған NF-κB-ның әүҙемләшеү кимәле күтәрелеү менән бер үк ваҡытта цитокин штормына һәм гиперялҡынһыныуға килтерә^[80].

Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы (ВОЗ) SARS-CoV-2 йоҡтороуҙы кәметеү буйынса дөйөм тәҡдимдәр бирә^[108]:

• ҡулдарҙы даими рәүештә һабын йәки спиртлы средстволар менән йыуырға;
• йүткергәндә йәки сөскөргәндә танауҙы һәм ауыҙҙы бөгөлгән терһәк йәки бер тапҡыр ҡулланыла торған салфетка менән ҡапларға, һуңынан ҡулдарҙы мотлаҡ йыуырға;
• йәмәғәт урындарында, бигерәк тә респиратор билдәләр йәки юғары температура күҙәтелгәндә, башҡа кешеләргә ҡарата 1 метрлыҡ арауыҡты һаҡларға;
• мөмкин булғанса ҡул менән танауға, ауыҙға һәм күҙгә теймәҫкә;
• биҙгәк тотҡанда, йүтәл һәм тын алыу ауырлашҡанда медицина учреждениеһына ярҙам һорап мөрәжәғәт итергә.

Уңайлы шарттарҙа вирус төрлө өҫлөктәрҙә көндәр буйы йәшәй алһа ла, ул бер минуттан да кәмерәк ваҡыт эсендә натрий гипохлориты һәм водород перекисы кеүек ғәҙәти дезинфекция саралары менән юҡҡа сығарыла^[109].

Алкоголь ҡулланыу вирусты юҡ итеүгә булышлыҡ итмәй, ауыҙ ҡыуышлығын һәм йотҡолоҡто дезинфекциялауҙы тәьмин итмәй, әммә организмдың иммун системаһына емергес йоғонто яһай. Алкоголь ҡулланыу уны көсһөҙләндерә һәм организмдың инфекция ауырыуҙарына ҡаршы һаҡланыу һәләтен кәметә. Шулай уҡ алкоголь ҡулланыу киҫкен респиратор дистресс-синдромы барлыҡҡа килеү хәүефе факторы булып тора^[110]. Тәмәке тартыу инфекция йоҡтороу мөмкинлеген арттыра, сөнки ауыҙға тәмәкене яҡын килтереү вирусты ҡул аша йоҡтороу мөмкинлеген арттыра^[111].

Медицина битлектәрен кейеү ябай халыҡҡа респиратор билдәләре булған осраҡта тәҡдим ителә^[39] йәки COVID-19 менән ауырыуы ихтимал кешене тәрбиәләгән осраҡта^[112]. Киҙеү һәм киҙеүгә оҡшаш ауырыуҙарҙы тикшереү күрһәтеүенсә, ауырыуҙарҙың битлек кейеүе башҡа кешеләрҙең зарарланыуын һәм тирә-яҡ әйберҙәрҙең һәм өҫкө йөҙҙәрҙең зарарланыуын иҫкәртергә мөмкин. COVID-19-ға оҡшаш билдәләр булғанда, Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы ауырыуҙарға битлек кейеүҙе, уны дөрөҫ ҡулланыу һәм утилләштереү буйынса күрһәтмәләрҙе үтәүҙе, үҙ-үҙеңде изоляциялауҙы, үҙеңде насар тойғанда медицина хеҙмәткәрҙәренә консультация алыу өсөн мөрәжәғәт итеүҙе, ҡулдарҙы йыуыуҙы һәм башҡа кешеләргә ҡарата арауыҡ һаҡлауҙы тәҡдим итә^[113]. Ауырығандарға медицина йәки хирургия битлектәре кейергә кәңәш ителә^[114].

Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы пульсоксиметрҙарҙы ҡандың кислород менән туйыныуын контролдә тотоу һәм медицина ярҙамы һорап мөрәжәғәт итеү кәрәклеген билдәләү өсөн ҡулланырға тәҡдим итә^[115], РФ Һаулыҡ һаҡлау министрлығының 2020 йылдың 8 апрелендәге ваҡытлыса тәҡдимдәренә ярашлы, кислород терапияһы SpO₂ ҡиммәте 93%-тан кәм булғанда тейеш^[116].

Пандемия ваҡытында битлек ҡулланыуҙы метаанализлау һәм системалы күҙәтеү күрһәтеүенсә, улар халыҡ араһында киң ҡулланылғанда SARS-CoV-2 инфекцияһының таралыуын булдырмауҙа бик һөҙөмтәле. Битлектәр вируслы эре йәки ваҡ тамсыларҙы һулауҙы булдырмауға булышлыҡ итә. Тикшеренеүҙәр шулай уҡ битлектәрҙең субмикрон туҙан өлөшсәләрен фильтрлай алыуын күрһәтә^[117]. Төрлө илдәрҙә битлек кейеп йөрөү буйынса тәҡдимдәр бер-береһенән айырылып торорға мөмкин^[39][113], күп илдәр йөҙҙө һаҡлау өсөн туҡыма битлектәр йәки башҡа сараларҙы ҡулланырға тәҡдим итә^[118]. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы тәҡдимдәре, дөйөм алғанда, инфекция киң таралған төбәктәрҙә йәки социаль дистанцияны тәьмин итеү мөмкин булмағанда сәләмәт кешеләрҙең битлек кейеүенә ҡайтып ҡала. Инфекция киң таралған шарттарҙа ҡайһы бер төҙәтмәләр менән йәмәғәт урындарында, мәҫәлән, магазиндарҙа, эш урындарында, күмәк саралар үткәрелгән урындарҙа һәм ябыҡ типтағы учреждениеларҙа, шул иҫәптән мәктәптәрҙә битлек кейергә кәңәш ителә^[118]. Битлектәрҙе һәр 2-3 сәғәт һайын алмаштырырға кәрәк, бер тапҡыр ҡулланыла торған битлектәр ҡабаттан ҡулланыу йәки эшкәртеү өсөн тәғәйенләнмәгән, ә күп тапҡыр ҡулланыла торған битлектәрҙе ҡабаттан файҙаланыр алдынан эшкәртергә кәрәк^[119].

Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы SARS-CoV-2 инфекцияһының таралыуын кәметеү сараһы булараҡ йәмәғәт урындарында резина бирсәткәләр кейеү стратегияһына таянырға кәңәш итмәй, ҡулды йыуыу һөҙөмтәле һанала^[120].

Кеше бирсәткәһеҙ ҡулы менән дә, бирсәткә кейгән килеш тә танауына йәки күҙенә тейеп, уларҙы зарарлай ала^[120]. Бирсәткәләрҙе ауырыуҙарҙы тәрбиәләгәндә йәки йыйыштырыу эше менән булғанда ҡулланырға кәңәш ителә^[120][121]. Шул уҡ ваҡытта бирсәткәләрҙе оҙаҡ ваҡыт ҡулланыу дерматитҡа килтереүе билдәле^[122].

Ауырыу кешеләр янында булғанда арауыҡты һаҡлап һәм улар менән бәйләнешкә инмәйенсә, йоҡтороуҙан ҡотолоп ҡалырға мөмкин^[88], шулай уҡ ҡул биреп күрешеүҙән тыйылып та^[108].

Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы бөтәһенә лә, бигерәк тә респиратор ауырыу билдәләре булғанда башҡа кешеләр менән кәмендә 1 метр арауыҡты һаҡларға кәңәш итә^[113]. Рәсәйҙә 2020 йылдың 17 ноябренә ҡарата бәйләнештә булғандарға 14 көнгә өйҙә карантин тейеш, әгәр COVID-19-ҙыҡы кеүек билдәләр барлыҡҡа килмәһә, унан был ваҡыт үткәндән һуң лаборатория тесты үткәрмәйенсә сығырға мөмкин^[123].

Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы медицина хеҙмәткәрҙәренә ауырыуҙарҙы ҡараған саҡта — битлектәр, ә һауала шыйыҡсалар һиптереү процедураларын үтәгәндә респираторҙар ҡулланырға кәңәш итә^[88]. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы билдәләүенсә, медицина битлектәре медицина хеҙмәткәрҙәре өсөн бүленергә тейеш, халыҡта улар хәүефһеҙлек тойғоһо тыуҙырып, башҡа иҫкәртеү сараларын һанға һуҡмауға килтерергә мөмкин, ә медицина хеҙмәткәрҙәренә битлектәр ысынлап кәрәк^[113]. Дауахана эсендәге, шул иҫәптән медицина персоналы араһындағы инфекция таралыуын булдырмау өсөн, медицина хеҙмәткәрҙәренең һаҡлыҡ сараларын үтәүе мөһим^[124].

Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы тәҡдимдәренең төп принциптары үҙ эсенә^[125]:

• ҡул гигиенаһын һәм респиратор гигиенаһын һаҡлауҙы;
• стандарт һаҡлыҡ саралары, шул иҫәптән пациенттарҙың — битлек, медицина хеҙмәткәрҙәренең шәхси һаҡланыу саралары кейеүе, таҙалыҡты һаҡлау һәм ҡалдыҡтар менән эште күҙәтеүҙе;
• өҫтәмә һаҡлыҡ саралары, шул иҫәптән биналарҙы адекват елләтеү, медицина битлектәре, бирсәткәләр һәм күҙҙе һаҡлау өсөн ҡулайламалар кейеү, пациенттарҙың бәйләнешен сикләү, мөмкин булһа, уларҙы түбән баҫымлы палаталарға урынлаштырыуҙы;
• процедураларҙы үтәгәндә һауала зарарланған шыйыҡсаларҙы һиптереү осраҡтары ихтималы булғанда һаҡлыҡ сараларын үтәүҙе;
• бөтә лаборатория өлгөләренә потенциаль йоғошло тип ҡарауҙы ала.

Медицина учреждениеларында шулай уҡ өҫтәлдәрҙе, ултырғыстарҙы, стеналарҙы, компьютер техникаһын һәм башҡа өҫлөктәрҙе таҙартыу һәм дезинфекциялау кәңәш ителә. SARS-CoV-2-гә ҡаршы этил спирты (70—90 %), хлорға нигеҙләнгән продукттар (мәҫәлән, гипохлорит), водород перекисы (0,5%-тан юғары булғаны) һөҙөмтәле^[126].

2020 йылдың июненә ҡарата мәғлүмәттәр буйынса, Lance медицина журналында баҫылған битлек, йөҙ ҡалҡандарын ҡулланыу һәм кешеләр араһындағы арауыҡты һаҡлауҙы үтәү анализы (дәлилдәрҙең уртаса сифаты) кешеләрҙең бер-береһенән 1 метр һәм унан да күберәк арауыҡты тотоуы вирус йоҡтороу ихтималлығын һиҙелерлек кәметеүен ышаныслы күрһәтә, шулай итеп, арауыҡ һаҡлау инфекцияның таралыуын кәметә. Битлек һәм күҙҙәрҙе һаҡлау сараларын кейеүҙең йоҡтороу мөмкинлеген кәметеүе шикһеҙ ышаныслы түгел (дәлилдәрҙең түбән сифаты). Метаанализ яһаған белгестәр башҡа кешеләр менән бер метрҙан ашыу араны тоторға кәңәш, ә араны үтәү мөмкин булмаған халыҡ күп йыйылған урындарҙа йөҙ өсөн битлектәр йәки респираторҙар һәм күҙҙәрҙе һаҡлау ҡулайламалары (йөҙ ҡалҡандары йәки күҙлек) ҡулланырға тәҡдим итә^[127]. Шул уҡ ваҡытта ауырыу кешенән тамсыларҙың таралыуын күҙаллаған тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, йөҙ ҡалҡандары битлектәрҙе алмаштыра алмай, сөнки вирус өлөшсәләре булған тамсылар ҡалҡан тирәләй төрлө йүнәлештәрҙә иркен тарала ала^[128].

Пандемия ваҡытында инфекцияның таралыуын иҫкәртеүҙең иң һөҙөмтәле сараһы булып уның сығанаҡтарын контролдә тотоу тора, шул иҫәптән иртә диагностика, инфекция осраҡтары тураһында ваҡытында хәбәр итеү, ауырыуҙарҙы изоляциялау, шулай уҡ халыҡҡа хәл тураһында ваҡытында хәбәр итеү һәм тәртип һаҡлау^[129]. Күп илдәр социаль дистанция сараларын күрә, шул иҫәптән ҡалалар араһында хәрәкәтте сикләүҙе, мәктәптәрҙе һәм университеттарҙы ябыуҙы, ситтән тороп эшкә күсеүҙе һәм ауырыуҙарҙы карантинға урынлаштырыуҙы. Бындай саралар инфекцияның таралыу тиҙлеген кәметергә булышлыҡ итә ала^[130]. Күмәк саралар кәметелергә йәки кисектерелергә мөмкин^[41]. COVID-19 пандемияһы ваҡытында карантин инфекцияның таралыуын сикләүҙә һәм үлемде кәметеүҙә мөһим роль уйнай, әммә карантинды башҡа иҫкәртеү йәки контроль саралары менән бергә индереү ҙурыраҡ һөҙөмтә бирә^[131].

Миҙгелле коронавирустар ҡышҡы айҙарҙа миҙгелдәр алмашыныуы һиҙелерлек булған илдәрҙә яҡшыраҡ тарала, шуға күрә бындай илдәрҙә ҡышҡыһын инфекция таралыуын кәметеү буйынса сараларҙы көсәйтергә кәрәк^[132].

Төп мәҡәлә:COVID-19-ға ҡаршы вакцина (рус.)баш.

COVID-19-ға ҡаршы вакцинация үҙеңдең иммун системаһын күнектереү юлы менән SARS-CoV-2 вирусына ҡаршы иммунитет булдырыу өсөн тәғәйенләнгән. Ауырыуҙың ауыр йүнәлеш алыу ихтималлығы арҡаһында хәүефһеҙ һәм һөҙөмтәле вакцина кәрәк, ул кешеләрҙе һаҡларға ярҙам итә, был медицина хеҙмәткәрҙәре һәм хәүеф төркөмдәренә ингән кешеләр өсөн айырыуса мөһим^[133]. Бөтә донъяла көйләүсе органдар һаулыҡ һаҡлау системаларының ғына түгел, ә клиник һынауҙарҙан тыш вакциналарҙы киң ҡулланыуға йүнәлткән көслө сәйәси һәм иҡтисади баҫым аҫтында. Оҙайлы перспективала ғәҙәттән тыш хәл сиктәрендә вакцина-кандидаттарҙы ҡулланыуға рөхсәт биреү тикшеренеүҙәрҙең ваҡытынан алда тамамланыуына килтереүе ихтимал, уның барышында вакцинация менән бәйле сир барышының көсәйеүе йәки башҡа өҫтәмә кире тәьҫирҙәр асыҡланыуы ихтимал^[134]. Дөйөм алғанда, системалы күҙәтеү мәғлүмәттәренә ярашлы, күпселек вакциналар хәүефһеҙ һәм һөҙөмтәле булып тора, ике этапта (ике доза менән) вакцинациялау тәҡдим ителә. Әммә вакциналарҙы оҙайлы перспективала баһалау, йәш һәм доза күләме кеүек параметрҙарҙың йоғонтоһон асыҡлау өсөн өҫтәмә тикшеренеүҙәр талап ителә^[135].

Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса 2020 йылдың 17 декабренә клиникаға тиклемге эшкәртеүҙә 166 вакцина-кандидат булған, 56 вакцина-кандидат клиник һынауҙар үткән^[136]. Рәсәйҙә ватан вакциналары иҫәбендә Гам-Ковид-Вак (Спутник V), Эпиваккорона һәм КовиВак теркәлгән^[137].

Тере вируслы булмаған вакциналар ауырыу тыуҙыра алмай, әммә вакциналар иммун системаһын күнектерә, шуға күрә биҙгәк кеүек билдәләр күҙәтелеүе ихтимал, был организмдың нормаль реакцияһы булып тора һәм иммун реакцияһының барлыҡҡа килеүен күрһәтә^[138]. Ике компонентлы вакциналар осрағында инфекциянан һаҡлау ғәҙәттә тулы вакцинациянан һуң — ике аҙна эсендә, бер компонентлы вакциналар осрағында бер нисә аҙна эсендә формалаша^[139], был ошо осорҙа организм SARS-CoV-2 инфекцияһына һаман да бирешерлек була тигәнде аңлата^[138]. Вакцина COVID-19 менән ауырығандан һуң да файҙалы була ала, сөнки реинфекция булыуы ихтимал, ә ауырыу барышының киҫкенләшеү хәүефе бар^[138].

Вакцинация, сирләү хәүефен тулыһынса юҡҡа сығармаһа ла, прививка яһатмаған халыҡ төркөмдәре менән сағыштырғанда был хәүефте кәметә. Әммә ул, пандемияға яуап саралары араһында мөһим көс булып, сир барышының ауырайыуынан, дауаханаға ятыуҙан һәм үлем хәүефенән нығыраҡ һаҡлай. Вакцинация шулай уҡ башҡа кешеләрҙең вакцинацияланған кешенән вирус йоҡтороу ихтималлығын кәметә^[140].

2024 йылдың 6 декабрендә РФ Һаулыҡ һаҡлау министрлығы «Гам-VLP-мультивак» ковидын иҫкәртеү өсөн яңы вакцина теркәй, уны академик Н. Ф. Гамалея исемендәге Милли эпидемиология һәм микробиология тикшеренеү үҙәгенең ғалимдары уйлап таба^[141].

Шулай уҡ COVID-19 бактериаль инфекцияларын иҫкәртеү өсөн пневмококкҡа ҡаршы вакциналар ҡулланыу мөмкинлеге тикшерелә^[142][143].

Хайуандар һәм кешеләрҙәге тикшеренеүҙәр буйынса БЦЖ вакцинаһы иммуномодулятор үҙенсәлектәргә эйә, әммә әлегә улар өйрәнелмәгән, ә характеристикалары билдәһеҙ. COVID-19-ҙан һаҡланыу өсөн дәлилдәр булмағанда, Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы COVID-19-ҙы иҫкәртеү өсөн БЦЖ вакцинаһын ҡулланыуҙы тәҡдим итмәй, уны ҡулланыу буйынса тәҡдимдәр тик сирләү хәүефе юғары булған илдәрҙә яңы тыуған сабыйҙар араһында туберкулезды иҫкәртеүгә генә ҡайтып ҡала^[144]. COVID-19 сиренең аҙыуын еңеләйтеүҙең MMR прививкаһы менән вакцинациялауға бәйле булыуын тикшергәндәр^{[145][146][147]}, шул уҡ ваҡытта тикшеренеү 80 кеше ҡатнашлығында ғына үткәрелә, һәм уның һығымталары артабан өйрәнеүҙе талап итә^[146]. Дөйөм алғанда, башҡа инфекцияға ҡаршы вакцинаның COVID-19-ҙан һаҡлай алыуына дәлилдәр юҡ^[148].

Вирусты реаль ваҡытта кире транскрипциялы полимераз сылбырлы реакция ярҙамында диагностикаларға мөмкин. Инфекцияға шик тыуғанда, әммә тест һөҙөмтәһе кире булһа, тын юлдарының төрлө участкаларынан анализ өсөн өлгөләрҙе ҡабаттан алырға мөмкин^[39]. 5700 пациент һайланған бер тикшеренеүҙә 3,2 процент осраҡта икенсе тестың һөҙөмтәһе — ыңғай, ә беренсеһенең һөҙөмтәһе кире була^[152].

ПЦР-ҙан айырмалы рәүештә, антиматдәләргә тест организмда актив вирус булыуын билдәләмәй, әммә уға иммунитет булыуын, йәғни ҡанда IgM- һәм IgG-антиматдәләренең булыуын билдәләй^[153]. Әгәр бер үк ваҡытта IgG һәм IgM антиматдәләре табылһа, был инфекция алдағы бер нисә аҙна дауамында булғанын, ә IgG ғына табылһа, инфекция элек булған тигәнде аңлата. Шул уҡ мәлдә тестар кешенең һауығыуын күрһәтмәй^[154]. Шулай итеп, тестар инфекция йоҡторған кешеләрҙе билдәләү өсөн ҡулланыла ала^[153].

Пневмонияға шик булған осраҡта рентген һүрәте ике үпкәлә лә инфильтраттар күрһәтә ала, һирәгерәк — бер генә үпкәлә. Әгәр пневмония билдәләре булһа, әммә рентген һүрәте бер нимә лә күрһәтмәһә, анығыраҡ картинаны компьютер томографияһы ярҙамында белергә мөмкин^[39]. РФ Һаулыҡ һаҡлау министрлығының 26.10.2020 йылғы ваҡытлыса тәҡдимдәренә ярашлы, нур менән тикшереүҙәр — киҫкен респиратор инфекцияһының уртаса, ауыр һәм үтә ауыр торошонда, ә еңел сир осрағында конкрет күрһәтмәләр буйынса, мәҫәлән, хәүеф факторҙары булғанда, башҡарыла^[155]. Ҡара таптарҙың артыуы (һүрәттәрҙә — аҡ төҫтә) һәм «аҡ үпкә» картинаһының үҫешеүе үлем ихтималлығы яҡынлашыуын аңлата^[156].

Балаларҙа хәл өлкәндәрҙәге осраҡтарға оҡшаш, әммә вируслы пневмония ғәҙәттә еңел формала үтә, шуға күрә рентген һүрәттәрендә норманан тайпылыштар күренмәүе бар, ә диагноз дөрөҫ булмауы ихтимал^[97].

COVID-19 төрлө ауырлыҡтағы клиник формаларҙың киң спектрында сағылғанлыҡтан, диагностикалауҙың бер бурысы — сиренең ауыр формаға әүерелеүе ихтимал булған пациенттарҙы ваҡытында күреп ҡалыу. Был маҡсатта тейешле биомаркерҙарҙы билдәләү талап ителә^[157]. Госпитализация ваҡытында үлемдең көслө фаразлаусыһы булып сатурация кимәленең (SaO2) 90 проценттан түбәнерәк булыуы тора, гипоксияны ваҡытында асыҡлау һәм дауаханаға һалыу үлем кимәлен кәметергә булышлыҡ итә ала^[158]. Ауырыуҙың нисек үтеүенә ҡарап, пациенттың хәлен һәм хәленең үҙгәреүен күҙ уңында тотор өсөн тейешле ҡан анализын ентекле тикшереү үткәрелә^[159]. Госпитализация мәлендә протромбин ваҡытының оҙонайыуы һәм С-реактив аҡһымдың юғары кимәле COVID-19-ҙың ауыр барышы һәм интенсив терапия бүлегенә күсереү кәрәклеге тураһында һөйләй^[160][161].

Бер бәләкәй тикшеренеү күрһәтеүенсә, күпселек пациенттарҙа ҡандағы прокальцитонин кимәле — нормала, әммә икенсел бактериаль инфекция табылған 4 пациенттың 3-һендә ул юғары булған^[162]. 2020 йылдың 23 сентябрендәге метаанализға ярашлы, 4 ауыр йәки үтә ауыр сирле пациенттың 3-һендә прокальцитонин кимәле күтәрелмәгән, әммә прокальцитониндың юғары кимәле өҙлөгөүҙәр хәүефе менән бәйле булыуы, прокальцитонин эске ағзаларға зыян килтереү хәүефенә ишаралауы ихтимал. Шул уҡ ваҡытта прокальцитонин кимәле беренсел тикшереүҙә ғәҙәттә нормала була. COVID-19-ҙы дауалау буйынса ағымдағы ҡулланмаларҙа әлегә прокальцитонин кимәленә ярашлы антибиотиктар тәғәйенләү буйынса стратегия раҫланмаған, прокальцитонин нигеҙендә икенсел бактериаль инфекцияларҙы асыҡлау мөмкинлеген билдәләү өсөн өҫтәмә тикшеренеүҙәр талап ителә^[163]. Прокальцитонинға кире тест бактериаль икенсел инфекцияның булмауын күрһәтә^[164].

Эозинопения пациенттар араһында шулай уҡ йыш осрай, әммә ул сирҙең ауырлығына бәйле түгел. Эозинопения, әгәр рентген тикшеренеүҙәрендә тейешле билдәләр һәм аномалиялар булһа, SARS-CoV-2 инфекцияһына шик булған сирлеләрҙә COVID-19 маркеры булып хеҙмәт итә ала^[165].

Үтә ауыр сирле пациенттарҙа ҡан плазмаһында ялҡынһыныу процестары маркерҙарының артыуы күҙәтелә^[76]. Ҙур булмаған тикшеренеүҙә интенсив терапия бүлегенә эләккән пациенттар ҡанында IL-2, IL-7, IL-10, Гранулоцитар колонияны стимуллаштырыусы фактор, CXCL10, MCP1, MIP1A һәм шеш некрозы факторы (ФНО-α) кимәлдәре юғарыраҡ булыуы билдәләнә^[162].

Лимфопения COVID-19 пациенттары араһында иң йыш осрағаны һәм яҡынса 83 % осраҡта теркәлә^[76]. Үлем осраҡтарында лимфопения ваҡыт үтеү менән ауырлаша ғына бара^[166]. Лимфопениянан тыш, ауырыуҙың ауыр барышы менән шулай уҡ нейтрофилия, ҡан һүлендә аланинаминотрансфераза һәм аспартатаминотрансфераза, лактатдегидрогеназа кимәленең күтәрелеүе, C-реактив аҡһымдың юғары кимәле һәм ферритиндарҙың юғары кимәле бәйле булыуы мөмкин^[76].

Сепсис булмағанда сирҙең ауырлығы артериаль ҡандың кислород менән туйыныу дәрәжәһенә һәм тын алыу йышлығына ҡарап билдәләнә^[167]. Сирҙең ауыр дәрәжәһен шулай уҡ пациенттың ҡанында РНК вирусының табылыуы ла күрһәтә ала^[76]. Ҡандағы лактат кимәленең 2 ммоль/л булыуы сепсисты күрһәтергә мөмкин^[159]. Үлемесле осраҡтар D-димер кимәленең юғары кимәле һәм лимфопения менән бәйле^[76].

COVID-19-ҙы билдәләре буйынса башҡа киҫкен респиратор инфекцияларҙан, атап әйткәндә, һалҡын тейеүҙән һәм башҡа ОРВИ-нан айырып булмай^[39]. COVID-19 пневмонияһын башҡа патогендар тыуҙырған пневмониянан клиник яҡтан айырып булмай^[159]. Диагностиканың төп факторы булып ауырыуҙың сәйәхәттәре йәки бәйләнештәре тарихы тора^[39][159]. Төркөм менән пневмония менән сирләгәндә, бигерәк тә хәрбиҙәрҙә, аденовирус йәки микоплазма инфекцияһы булыуы ихтимал^[39].

Башҡа инфекцияларҙы конкрет ауырыу ҡуҙғытыусыларға тестар менән ғәмәлдән сығарырға мөмкин: бактериаль пневмонияны — ҡан йәки ҡаҡырыҡтың ыңғай анализы йәки молекуляр тест үткәреү юлы менән, башҡа вирус инфекцияларын — кире траскрипциялы полимераз сылбырлы реакция аша^[39]. Киҙеүҙе диагностикаларға шулай уҡ экспресс-тестар ярҙам итә ала, әммә уларҙың кире һөҙөмтәһе киҙеүҙе инҡар итмәй^[159]. Икенсе патогенға ыңғай диагноз бер үк ваҡытта SARS-CoV-2 вирусы менән дә зарарланыуҙы кире ҡаҡмай (коинфекциялар)^[168]. 5700 кеше ҡатнашҡан тикшеренеүҙә SARS-CoV-2 һәм башҡа респиратор вирус коинфекцияһы кешеләрҙең 2,1 процентында асыҡланған^[152].

Уртаса ауырлыҡтағы һәм ауыр сирле пациенттарға хәлде еңеләйтеүсе дауалау һәм кислород терапияһы талап ителә^[56]. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы барлыҡ илдәргә ҡандағы кислород кимәлен үлсәү өсөн яйланмалар һәм кислород терапияһы медицина ҡорамалдары менән тәьмин итеүҙе тәҡдим итә^[174].

Киҫкен респиратор дистресс-синдромы үпкәләрҙе механик елләтеүҙе күҙ уңында тота. Ауырыраҡ осраҡтарҙа экстракорпораль мембрана оксигенацияһы ҡулланыла, ул киҫкен гипоксик тын алыу хәлһеҙлеге булған пациенттарҙың хәлен еңеләйтеүҙең ҡатмарлы һәм комплекслы ысулы булып тора. Был ысул йөрәк хәлһеҙлегенең ауыр формаларында ла ҡулланыла, ул шулай уҡ SARS-CoV-2 инфекцияһы фонында барлыҡҡа килергә мөмкин^[175]. Ауыр хәлдән һуң, киҫкен респиратор дистресс-синдромынан йәки экстракорпораль мембрана оксигенацияһынан һуң иҫән ҡалған пациенттар, ғәҙәттә, реабилитацияның оҙайлы этабын үтә һәм стационарҙа оҙағыраҡ ятырға мөмкин^[176].

Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы яңы коронавирусҡа шик булған осраҡта ауыр сирлеләрҙе дауалау буйынса ҡулланма баҫтырып сығара^[177]. Кокран хеҙмәттәшлегендә шулай уҡ Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы тәҡдимдәренә ярашлы иҫбатлау базаһының махсус тематик йыйынтығы әҙерләнә. Йыйынтыҡ шыйыҡлыҡ реанимацияһы һәм вазопрессорҙар ҡулланыу, үпкәне механик елләтеү һәм уны туҡтатыу, гипоксияны дауалау, фармакологик дауалау һәм реанимация бүлексәләрендә туҡланыу буйынса мәғлүмәтте үҙ эсенә ала^[178].

Төп мәҡәлә:Экстракорпораль мембрана оксигенацияһы (рус.)баш.

Экстракорпораль мембрана оксигенацияһы (ЭКМО) ваҡытында вена ҡаны мембраналы махсус аппаратҡа йүнәлтелә, уның ярылары, асылда, яһалма үпкә булып тора. Ҡан кислород менән туйына һәм унан углекислый газ ҡыуып сығарыла, ә һуңынан ул икенсе венаға йәки артерияға кире әйләнеп ҡайта. Әлеге мәғлүмәттәр буйынса был ысул киҫкен респиратор дистресс-синдромы булған пациенттар араһында үлем осраҡтарын кәметергә ярҙам итә^[179].

Әммә ысул үҙе ресурстарҙы күп талап иткән һәм йәшәүҙе тәьмин итеүҙең ҡиммәтле ысулы булып тора, ә өҙлөгөүҙәр араһында дауахана инфекциялары булыуы ихтимал. Ул тын алыу йәки йөрәк хәлһеҙлегендә ярҙам итә алһа ла, күп ағзалар эшләмәһә йәки септик шок булғанда ярҙам итмәй. Әлеге ваҡытта төрлө үлем сәбәптәренең нисбәте билдәһеҙ булғанлыҡтан, дөйөм алғанда, COVID-19-ҙа ЭКМО ҡулланыуҙың мөмкин булған файҙаһын баһалау ауыр^[179]. COVID-19 менән сирләгән пациенттар араһында Экстракорпораль йәшәү тәьминәтен ойоштороу буйынса когорт тикшеренеүҙәренә ярашлы, терапия башланғандан алып 90-сы көнгә дауахана эсендәге үлем 38 процент тәшкил итә. ЭКМО ҡулланыуҙың иң ҙур осраҡлы тикшереүендә үпкәләргә киҫкен зыян килгәндә үлем осраҡтары 60-сы көнгә 35 процент тәшкил итә, контроль төркөмдә — 46 процент. Яҡынса мәғлүмәттәр COVID-19 осраҡтарында ЭКМО ҡулланыуҙың потенциаль файҙаһын күрһәтә^[176].

Эпидемия шарттарында ЭКМО ҡулланыу, пандемия осрағындағы кеүек үк, сикләнгән. Ресурстары аҙ булған илдәрҙә бындай осраҡтарҙа күберәк ғүмерҙе ҡандағы кислород кимәлен үлсәү яйланмаларын ҡулланыу һәм кислород терапияһы ярҙамында ҡотҡарырға мөмкин^[179].

SARS-CoV, MERS-CoV и SARS-CoV-2 цитокиндарҙың күпләп барлыҡҡа килеүенә килтерә^[162], ул көслө иммун яуабы тыуҙыра^[180]. Иммун яуабы үпкәгә киҫкен зыян килтереү һәм киҫкен респиратор дистресс-синдромы барлыҡҡа килеү сәбәптәренең береһе булып тора^[180]. Пандемия башында Ҡытайҙа кортикостероидтар ҡулланалар, әммә Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы уларҙы осраҡлы клиник һынауҙарҙан (РКИ) тыш ҡулланыуҙы тәҡдим итмәй, сөнки файҙаһы тураһында дәлилдәр юҡ^[180], ҡытай табиптар командаһы иһә, аҙ дозалар үлемде кәметергә ярҙам итә, тип белдерә^[181]. Бөйөк Британияла үткәрелгән RECOVERY тикшеренеүҙәренең яҡынса һөҙөмтәләре буйынса, дексаметазон үпкәһе яһалма елләтеүҙә булған пациенттарҙың үлемен — өстән бер өлөшкә, ә кислород терапияһы талап ителгән пациенттарҙыҡын биштән бер өлөшкә кәметергә ярҙам итә^[182]. Метаанализ һәм COVID-19-ҙы төрлө препараттар менән дауалауҙы системалы күҙәтеү глюкокортикостероидтарҙың ябай дауалауға ҡарағанда пациенттар араһында үлем кимәлен һәм үпкәләрҙе механик елләтеү кәрәклеге хәүефен кәметеүен күрһәтә^[183]. Әммә 1707 пациент был тикшереүҙән баш тартҡан, ә сәбәптәре тураһында мәғлүмәттәр юҡ, шуға күрә бер үк ваҡытта башҡа ауырыуҙар менән сирләгән пациенттар буйынса билдәһеҙлек бар^[184].

Практикала лицензияһыҙ препараттар һәм эксперименталь терапиялар ҡулланылһа ла, мәҫәлән, вирусҡа ҡаршы сараларға өҫтәп, бындай дауалау этик яҡтан нигеҙләнгән клиник тикшеренеүҙәр сиктәрендә үтергә тейеш^[39]. Бер нисә осраҡ серияһы ысынбарлыҡты иҫәпкә алмайынса тикшерелгән булырға мөмкин, был эксперименталь терапияларҙың хәүефһеҙлеге һәм файҙаһы тураһында ялған тойғо тыуҙырырға мөмкин^[104]. Фәнни тикшеренеүҙәргә һәм этикаға нигеҙләнгән сараларҙы ҡулланыу бик мөһим^[185][186]. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы осраҡлы контроль тикшеренеүҙәр үткәреү өсөн протокол әҙерләй^[174]. Үткәрелгән тикшеренеүҙәр юғары сифатлы булырға тейеш, уларҙың түбән сифаты ресурстарҙы бушҡа сарыф итеүгә килтерә һәм этик иҫәпләнмәй^[187]. Ә һөҙөмтәһе иҫбатланмаған сараларҙы ҡулланыу ауыр хәлдә булған пациенттарға зыян килтереүе ихтимал^[186]. Мәҫәлән, хлорохин, гидроксихлорохин, азитромицин, шулай уҡ лопинавир һәм ритонавирҙы ҡулланыу йөрәк сирҙәре арҡаһында үлем хәүефе артыуға бәйле^[188][39]. Терапияны тәғәйенләү гипотезаларға түгел, ә файҙаны раҫлаған клиник тикшеренеүҙәргә нигеҙләнергә тейеш. Гипотезалар иһә планлаштырылған клиник һынауҙар үткәреү өсөн нигеҙ булып тора ала^[42]. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы, әгәр пациентҡа хәбәр ителгән һәм ул ризалыҡ биргән булһа, ғәҙәттән тыш хәлгә бәйле, клиник тикшеренеүҙәрҙән тыш эксперименталь терапияларҙы шәхсән ҡулланыуҙы этик яҡтан яраҡлы тип һанай. Бындай терапиялар күҙәтеү аҫтында үтергә тейеш, ә һөҙөмтәләр рәсмиләштерелергә һәм фәнни һәм медицина берләшмәһенә ебәрелергә тейеш^[189].

The LIVING Project метаанализында төрлө критерийҙар буйынса терапия тикшеренеүҙәренә күҙәтеү яһала, улар араһында — бөтә сәбәптәрҙән үлем осраҡтарын 20 процентҡа кәметеү, етди өҙлөгөүҙәр хәүефен 20 процентҡа кәметеү һәм үпкәләрҙе механик елләтеү хәүефен 20 процентҡа кәметеү. Метаанализ буйынса бөтә сәбәптәрҙән үлем осраҡтарын һәм етди өҙлөгөүҙәр хәүефен кәметеүҙә гидроксихлорохиндың һәм лопинавир менән ритонавирҙың комбинацияһының файҙаһыҙлығы тураһында дәлилдәр бар. Лопинавир һәм ритонавир комбинацияһы шулай уҡ үпкәне механик елләтеү хәүефен кәметеү йәһәтенән һөҙөмтәһеҙ. Ауырыуҙы стандарт тәрбиәләү менән сағыштырғанда β-1a интерфероны һәм колхицин кеүек сараларҙың файҙаһы йәки файҙаһыҙлығы тураһында дәлилдәр юҡ^[190].

Стандарт дауалауҙан (хәлде еңеләйтеүсе терапия) монотерапияла ла, умифеновир йәки интерферон менән бергә ҡулланыуҙа ла өҫтөнлөгө юҡ, шул уҡ ваҡытта өҫтәмә кире тәьҫирҙәр хәүефен күпкә арттыра^[191][192].

Малярияны һәм системалы ҡыҙыл cөсө ауырыуын хлорохин һәм гидроксихлорохин менән дауалау тәжрибәһе буйынса, ике препаратты ла пациенттар сағыштырмаса яҡшы кисерә, әммә 10 проценттан кәмерәк осраҡта улар етди өҫтәмә кире тәьҫирҙәргә эйә, улар араһында — QT интервалының оҙонайыу синдромы, гипогликемия, психоневрологик өҫтәмә кире тәьҫирҙәр һәм ретинопатия^[59]. Был препараттар менән тәүге дауалауҙар өмөтлө һөҙөмтәләр күрһәтә, шуға күрә уларҙы ҡулланыуҙы Дональд Трамп хуплай^[193], һуңынан метаанализ һәм гидроксихлорохин ҡулланыуҙы тикшереүҙәрҙе системалы күҙәтеү уның дауаханаға һалынған пациенттар араһында үлем осраҡтарын кәметмәүен күрһәтә. Әммә азитромицин менән бергә ул, киреһенсә, үлемде арттыра^[194]. Әгәр башҡа һөҙөмтәле юғары сифатлы яңы тикшеренеүҙәр барлыҡҡа килмәһә, COVID-19-ҙы дауалауҙа аминохинолиндарҙы ҡулланыу файҙаһыҙ^[193]. Гидроксихлорохин менән дауаланған ревматик тайпылышлы пациенттарҙы когорта тикшереүе бер ниндәй ҙә профилактик йоғонто тапмай^[195]. Ошондай уҡ һөҙөмтәләрҙе инфекция йоҡтороу ихтималынан һуң осраҡлы тикшереү ҙә күрһәтә, шул уҡ ваҡытта гидроксихлорохин төркөмөндә йыш ҡына өҫтәмә кире тәьҫирҙәр күҙәтелә^[196].

8822 пациент ҡатнашлығындағы ете тикшеренеү һөҙөмтәләре буйынса азитромициндың үлем, хәүеф һәм ИВЛ аппаратына тоташтырыу, дауаханаға һалыу ваҡытына йоғонто яһамауы асыҡлана. Шуға күрә COVID-19-ҙы азитромицин менән дауалау уның файҙаһының етерлек булмауы һәм организмдың антибиотиктарға ҡаршы тороу һәләтенең юғалыу хәүефенең юғары булыуы сәбәпле аҡланмай^[197].

Иммун системаһы вирусҡа ҡаршы көрәштә ярҙам иткән антиматдәләр етештерә. Реконвалесцент плазма антиматдәләрҙән тора һәм уны ҡанға ебәреү юлы менән башҡа кешеләрҙе пассив иммунизациялау маҡсатында ҡулланыла ала, ошондай практиканы ҡайһы бер вирус ауырыуҙарын дауалауҙа уңышлы ҡулланыу тәжрибәһе бар^[198]. Һауығып килеүселәр плазмаһының һөҙөмтәлелеген һәм хәүефһеҙлеген һигеҙ РКИ нигеҙендә баһалаған реконвалесцент плазма буйынса Кокрейн метаанализы раҫлауынса, реконвалесцент плазма башлыса 28 көн эсендә үлемгә лә, COVID-19 менән уртаса йәки ауыр хәлдәге сирлеләр хәленең клиник яҡшырыуына ла йоғонто яһамай йәки йоғонто яһамай тиерлек^[199].

АҠШ-тың сирҙәрҙе контролдә тотоу һәм иҫкәртеү үҙәктәре түбән титрлы реконвалесцент плазманы ҡулланмаҫҡа кәңәш итә, юғары титрлы плазманы дауаханаға һалынған иммун системаһы эшмәкәрлегендә тайпылыштары күҙәтелмәгән пациенттарға ҡулланырға кәңәш ителмәй (үпкәгә механик елләтеү талап ителмәгән пациенттар араһында клиник һынауҙар сиктәрендә ҡулланыуҙан тыш). Дауаханаға һалынмаған пациенттар йәки иммун системаһы эшмәкәрлегендә тайпылыштар күҙәтелгән сирлеләр араһында ҡулланыу йәки ҡулланмау өсөн әлегә мәғлүмәттәр етерлек түгел^[200].

Вирусҡа ҡаршы саралар уйлап табыу вирустың репликацияһын, шул уҡ ваҡытта кеше тәненең күҙәнәктәрен юҡ итмәйенсә, уның тормош циклының ҡайһы бер этаптарында туҡтатыуҙы күҙ уңында тота. Вирустар тиҙ үрсей, йыш ҡына мутация кисерә һәм еңел яраҡлаша, ахыр сиктә дарыуҙарҙың һәм вакциналарҙың тәьҫире юҡҡа сыға. Ошо сәбәпле вирусҡа ҡаршы саралар әҙерләү бик ауырлаша^[226]. Төрлө вирусҡа ҡаршы сараларға клиник һынауҙар уҙғарыла^[227].

2022 йылдың ғинуарындағы системалы күҙәтеүгә ярашлы, ҡайһы бер вирусҡа ҡаршы препараттар пациенттарҙың клиник һөҙөмтәләрен яҡшырта ала, әммә береһе лә үлем кимәлен кәметеү буйынса һөҙөмтә күрһәтмәй^[228].

Тоцилизумаб һәм сарилумаб иммуносупрессорҙар булып тора, улар интерлейкин-6-ның әүҙемлеген аҡрынайта, тотҡарлай, ревматологик тайпылыштарҙы һәм цитокин штормын дауалауҙа ҡулланыла. COVID-19 осрағында уларҙың вирус тыуҙырған цитокин штормын һәм өҙлөгөү хәүефен кәметеү мөмкинлеге һынала. Әммә иммуносупрессорҙар ҡулланыу тураһында хәл итеү еңел түгел һәм, иммун системаһының эшенә ҡыҫылыуҙың кире тәьҫиренә ҡарағанда ялҡынһыныуға ҡаршы булған тәьҫиренең өҫтөнлөктәрен иҫәпкә алып, төплө ҡарар ҡабул итеүҙе күҙ уңында тота. Цитокин штормына ҡаршы башҡа препараттар ҙа һынау үтә^[39]. 21 пациенттың тоцилизумаб менән дауаланыуын ретроспектив күҙәтеүҙә яҡынса һығымталар ауыр һәм киҫкен сирле пациенттарҙың хәлен тиҙ яҡшыртыуҙы күҙ уңында тота ине^[229]. Гиперялҡынһыныу хәлендәге сирлеләр араһында тоцилизумабты осраҡлы йәшерен һынау үлемде кәметеүҙә лә, интубацияны иҫкәртеүҙә лә файҙа булмауын күрһәтә, әммә плацебо төркөмө менән сағыштырғанда ҡайһы бер айырмалар була^[230]. Башҡа ике осраҡлы тикшеренеү сир барышында тоцилизумаб ҡулланыу үпкәне елләтеү кәрәклеге зарурлығын һәм үлем осрағы хәүефенең кәмеүен күрһәтә, әммә ахыр сиктәге иҫән ҡалыуға йоғонто яһамай^[231][232]. RECOVERY тикшеренеүҙәре күрһәтеүенсә, кислород терапияһы менән дауаханаға һалынған пациенттарҙа дексаметазон менән дауалауҙан тыш, тоцилизумабты ҡулланыу үлем хәүефен — 14 процентҡа, ә пациенттарҙың дауаханала булыу ваҡытын 5 тулы көнгә кәметә^[233].

Пандемия башында интерферондарҙы системалы ҡулланыу буйынса тикшеренеүҙәр үткәрелә, ә һуңыраҡ үткәрелгән тикшеренеүҙәр интерферондарҙың файҙаһын күрһәтә алмай, ә ҡайһы бер тикшеренеүҙәр сирҙең ауыр осраҡтарында уларҙы ҡулланыуҙың зыяны булыу ихтималлығын фаразлай. Пандемияның иртә этабында альфа интерферонын ҡулланыу буйынса үткәрелгән тикшеренеүҙәр киң түгел һәм уны ҡулланыу мөмкинлеге тураһында һығымталар яһарға булышлыҡ итмәй. Альфа һәм бета интерферондарын, контролдә тотолған һынауҙарҙан тыш, ҡулланырға тәҡдим ителмәй^[234].

Моноклональ антиматдәләр пассив иммунизацияның потенциаль ысулы булып тора, улар вирустың сәнскеле төрҙәге аҡһымдары менән бәйләнеп, уны нейтралләштерә һәм организм күҙәнәктәренә үтеп инеүенә ҡамасаулай ала^[235][236]. Вакциналар иҫкәртеүҙең иң яҡшы сараһы булғанда, моноклональ антиматдәләр кешеләрҙең билдәле бер көсһөҙ төркөмдәре өсөн файҙалы була ала, мәҫәлән, пациенттар хәүеф төркөмөнә ингән һәм вакцинацияланмаған осраҡта, йәки вакцинациянан һуң иммунитет барлыҡҡа килмәгән осорҙа ауырып киткән осраҡта. Моноклональ антиматдәләрҙең етешһеҙлеге шунда: улар ваҡытлыса һаҡланыу ғына бирә ала һәм етештереүҙә сығымлы^[236].

Еңел һәм уртаса ауырлыҡтағы хәүеф төркөмдәре араһында, дауаханаға һалыу хәүефе юғары булған осраҡта, Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы моноклональ антиматдәләр ҡулланыуҙы тәҡдим итә. 2021 йылда казиривимаб/имдевимаб тәҡдим ителә, 2022 йылда тәҡдимдәргә альтернатив препарат — сотровимаб өҫтәлә^[27].

COVID-19-ҙың тромбоэмболия менән бәйле төрлө тайпылыштарға килтереүе мөмкин. Антикоагулянттар бындай тайпылыштарҙы дауалауҙа һәм иҫкәртеүҙә ҡулланыла^[237]. COVID-19 менән бәйле коагулопатияларҙа йыш ҡына антикоагуляндар терапияһын файҙаланалар, йышыраҡ гепарин ҡулланыла, шул уҡ ваҡытта йыш ҡына гепарин арҡаһында барлыҡҡа килгән тромбоцитопения тураһында хәбәр итәләр^[238]. Антикоагулянттар файҙаланып башҡарылған интенсив терапия ҡан китеүгә килтереүе ихтимал, шуға күрә тромб тайпылыштары хәүефе үҙе үк был төр терапияны ҡулланыуҙы аҡламай. Хәҙерге ҡулланмалар башлыса эксперт фекерҙәренә таяна һәм бер-береһенән ныҡ айырылып торорға мөмкин, шул иҫәптән профилактика йәки дауалау буйынса, әммә эксперттар COVID-19 осраҡтарында тейешле дозаны билдәләү өсөн сифатлы осраҡлы һынауҙар кәрәклеге тураһында берҙәм фекерҙә^[239]. COVID-19 менән сирләгән 2773 пациенттың ретроспектив анализы, әгәр уларға антикоагулянттар менән дауаланыу тәғәйенләнһә, үпкәләрҙе механик елләтеү талап ителгән сирлеләр араһында дауахана эсендәге үлем осраҡтарының һиҙелерлек кәмеүен күрһәтә^[64]. REMAP-CAP осраҡлы тикшереү ваҡытынан алда туҡтатыла һәм интенсив терапия талап ителгән ауыр сирле пациенттар өсөн кире һөҙөмтәләр күрһәтә: антикоагулянттар менән дауалау һөҙөмтәләргә йоғонто яһамай, әммә ҡан китеүгә килтерә^[240].

Ҡайһы бер ҡулланмалар антикоагулянттарҙы COVID-19 менән сирләгән пациенттар араһында тромб барлыҡҡа килеүҙе иҫкәртеү өсөн ҡулланырға тәҡдим итә, әммә дауаханаға һалынған ауырыуҙар араһында хәүеф һәм файҙа нисбәтен билдәләү өсөн дәлилдәр етмәй^[237].