Яңы йыл

• Яңы йыллыҡ — Православие сиркәүендә дини Яңы йыл исеме, ул 1 (14) сентябрҙә билдәләнә^[10]. Был көн шулай уҡ «Индикт башы» булараҡ билдәле^[11]. 1492 йылдан, Пётр I реформаһына тиклем, Рустә донъяуи яңы йыл дини йыл менән берләштерелә һәм шулай уҡ 1 сентябрҙә башлана^[11].
• Йылдағы беренсе көн — XVI быуатта «Париж московиттар һүҙлеге»ндә  теркәлгән атама. 1492 йылға тиклем Рустә яңы йыл 1 марттан йәки 1 сентябрҙән башлана^[12].

Юлиан календары буйынса Яңы йыл алды (31 декабрь (13 ғинуар)) халыҡ телендә бер нисә төрлө атала:

• Василий кисе — изге Бөйөк Василий исеменән алынған, уны ошо көндә хәтергә алалар^[13]. Был кистә мул табын әҙерләйҙәр, унда йыш ҡына төп ризыҡ уңдырышлылыҡты һәм муллыҡты кәүҙәләндергән ҡыҙҙырылған сусҡа балаһы була^[14].
• Йомарт кис (Щедрец) — Рәсәйҙә ҡулланылған тағы бер атама^[15]. Ул йомартлыҡ традицияһы менән бәйле — кешеләр йыр-теләктәр (щедровкалар) менән йорттарҙы урап сыға, бының өсөн хужалар уларҙы һыйлай^[15]. Был кистә бай өҫтәл йыл буйына етерлек муллыҡ тәьмин итә тип иҫәпләнгән^[16].
• Овсень (шулай уҡ Авсень, Таусень) — Волга буйында һәм Рәсәйҙең үҙәк өлкәләрендә Яңы йыл алды Овсень тип атала. Исеме йорттар буйлап йөрөгәндә башҡарылған йола йырҙарындағы ҡушымтаға бәйле. Йола үҙе лә «овсенькалау» тип атала^[17].

Рәсәйҙәге күп халыҡтар, мәҙәни һәм дини йолаларына ярашлы, яңы йыл башланыуын үҙҙәренсә атап йөрөтә:

• Шагаа — ай-ҡояш календары буйынса билдәләнгән тыва Яңы йылы^[18].
• Науруз — иран һәм төрки халыҡтарының, шул иҫәптән татарҙарҙың һәм Рәсәйҙәге башҡа милләттәрҙең, астрономик ҡояш календары буйынса Яңы йыл байрамы. Яҙғы көн менән төн тигеҙләнгән мәлдә билдәләнә^[19].
• Кыш бабай — был татар Ҡыш бабайының исеме булһа ла, ул Татарстанда Яңы йыл байрамы менән тығыҙ бәйләнгән^[20].

Синоним сифатында шулай уҡ яңы йыллыҡ һүҙе ҡулланыла^[21].

Төп мәҡәлә: Яңы йыл көнө (рус.)баш.

Күпселек илдәр яңы йылды 1 ғинуарҙа, григориан календары буйынса йылдың беренсе көнөндә билдәләй. Яңы йыл, бүлкәт ваҡытын иҫәпкә алып, Тымыҡ океанда башлана, уны беренсе булып Лайн утрауҙарындағы Кирибати Республикаһы халҡы ҡаршы ала (UTC+14 сәғәт бүлкәте). Бөтәһенән дә һуңғараҡ Яңы йылды Америка Самоаһы, Мидуэй һәм Ниуэ утрауҙары халыҡтары (UTC-11 сәғәт бүлкәте) ҡаршылай. Лайн утрауҙарындағы Кирибатиҙа был ваҡытта 2 ғинуар төнгө сәғәт 1 була^[22]. Ҡайһы бер илдәр Яңы йылды ай календары буйынса билдәләй.

Төрлө мәҙәниәттәрҙә Яңы йылды байрам итеүҙең башҡа даталары ла бар:

• 1 ғинуар — григориан, юлиан һәм яңы юлиан календарҙары буйынса яңы йыл. Шотландияла байрам Хогманай булараҡ билдәле.
• 13 ғинуарҙан 14-енә ҡараған төн — Иҫке Яңы йыл, Рәсәйҙә һәм ҡайһы бер Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе илдәрендә рәсми булмаған байрам^[23].
• 21 ғинуарҙан 21 февралгә тиклемге аралағы бер көн — Чуньцзе, йәки Яҙ байрамы, ҡытай Яңы йылы. Ҡытайҙа һәм Көнсығыш Азияның ҡайһы бер илдәрендә билдәләнә^[24]. Будда Яңы йылы Сагаалган («Аҡ ай») да шул уҡ осорға тура килә^[23].
• 1 март — XV быуат аҙағынаса Рустә йыл башы. Христианлыҡҡа күскәс һәм йыл башын 1 сентябрҙән иҫәпләгән византий календары ҡабул ителгәндән һуң ике дата ла ғәмәлдә була, был XV быуаттағы рәсми указға тиклем күп кенә аңлашмаусылыҡтар, бәхәстәр тыуҙыра^[25].
• 21 йә 22 март — Науруз, иран Яңы йылы (Иран, Әзербайжан, Ҡаҙағстан^[26], Ҡырғыҙстан, Тажикстан, Төркмәнстан, Үзбәкстан). Ошо уҡ осорҙа Балиҙа Ниепи тип аталған «Тынлыҡ көнө»^[27] һәм Һиндостанда төрлө Яңы йыл фестивалдәре (мәҫәлән, Гуди-падва) билдәләнә^[23].
• 13—15 апрель — Сонгкран (тайса สงกรานต์) — тай Яңы йылы.
• 14 апрель — бенгал Яңы йылы (Бангладеш). Апрель уртаһында шулай уҡ Вайсакхи — Пенджабта йәшәгән сикхтарҙың Яңы йыл байрамы^[28].
• 1 сентябрь — Яңы йыллыҡ, 1492—1699 йылдарҙа Рустә йыл башы^[29].
• Сентябрь/Октябрь — көҙгө тишрей айында яңы ай тыуғанда (5 сентябрь менән 5 октябрь араһына тура килә) билдәләнгән Рош һа-Шана йәһүд байрамы (Израиль)^[23].
• 11 йә 12 сентябрь — Энкутаташ, эфиоп Яңы йылы^[30].

Иҫке Яңы йыл — юлиан календары буйынса билдәләнгән Яңы йыл байрамы. 1901 йылдан 2100 йылға тиклем григориан һәм юлиан календарҙары араһындағы айырма 13 көн тәшкил итә һәм, юлиан календарына ярашлы, Яңы йыл 31 декабрҙән (13 ғинуар) 1 ғинуарға (14 ғинуар) ҡараған төнгә тура килә. Ул, асылда, йыл иҫәбе үҙгәреүенең тарихи шаңдауы булып тора. Рәсәйҙә, Белоруссияла, Украинала, Ҡаҙағстанда, Грузияла, Әрмәнстанда, Әзербайжанда, Сербияла, Швейцарияла һәм донъяның башҡа илдәрендә билдәләнә.

Рәсәйҙә рәсми рәүештә яңы йыл каникулдары билдәләнгән, уларҙың оҙайлығы йыл һайын РФ Хөкүмәтенең ял көндәрен күсереү тураһындағы ҡарарҙары менән билдәләнә. 2025 йылда каникул 11 көн — 2024 йылдың 29 декабренән 2025 йылдың 8 ғинуарына тиклем дауам итә^[37]. 2026 йылда каникул 12 көнгә — 2025 йылдың 31 декабренән 2026 йылдың 11 ғинуарынаса һуҙыла^[38]. Каникулдарҙың оҙайлығы ял көндәрен күсереүгә бәйле: мәҫәлән, 2025 йылдың 31 декабре — 2025 йылдың 5 ғинуарынан^[39], ә 2026 йылдың 9 ғинуары 2026 йылдың 3 ғинуарынан күсереү иҫәбенә ял көнө була^[40].

Хәҙерге заман Рәсәй яңы йыл йолалары революцияға тиклемге һәм совет ваҡытындағы ғөрөф-ғәҙәттәр йоғонтоһонда формалаша:

• Яңы йыл шыршыһы — байрамдың төп символы. Башта уның түбәһен Вифлеем йондоҙо биҙәй, ә шарҙар ымһындырғыс нәмәләрҙе кәүҙәләндерә. Совет осоронда шыршы донъяуи байрамдың айырылғыһыҙ атрибуты булып китә^[41].
• Байрам табыны — мул табын, ышаныуҙар буйынса, йыл буйына именлек, байлыҡ, бәхет тәьмин итә^[42]. Совет осоронан популяр ризыҡтар булып «Оливье» һәм «Тун аҫтындағы сельдь» салаттары тора^[41]. Шулай уҡ өҫтәлдә мандариндар һәм шампан шарабы була^[43].
• Ҡыш бабай һәм Ҡарһылыу — балаларға бүләктәр таратҡан әкиәт персонаждары.
• Куранттар һуғыуы һәм теләктәр теләү — уҙып барған йылдың һуңғы секундтарында Кремлдең Спас башняһындағы куранттар һуғыуы аҫтында теләктәр теләйҙәр.
• Дәүләт башлығының Яңы йыл мөрәжәғәте — төн уртаһына тиклем бер нисә минут ҡалғас, телевизорҙан президенттың мөрәжәғәтен тыңлау.
• Иҫке Яңы йыл — 1918 йылда григориан календарына күсеү менән бәйле 13 ғинуарҙан 14 ғинуарға ҡараған төндәге рәсми булмаған байрам.

Башҡа илдәрҙә яңы йыл байрамдарының оҙайлығы үҙгәреп тора, әммә, ҡағиҙә булараҡ, рәсми каникулдар Рәсәйҙәгегә ҡарағанда ҡыҫҡараҡ. Күпселек дәүләттәрҙә 1 ғинуар ғына рәсми ял көнө була, әммә ҡайһы бер илдәрҙә был көн уларҙағы Раштыуанан башланған оҙайлы байрам осороноң бер өлөшө булып тора.

Европаның күпселек илдәрендә рәсми байрам көндәре 25 декабрь һәм 1 ғинуар тирәләрендә билдәләнә.

• Германияла дөйөм милли байрамдар булып 1 ғинуар, шулай уҡ 25 һәм 26 декабрь һанала. Бавария, Баден-Вюртемберг һәм Саксония-Анхальт кеүек ҡайһы бер федераль ерҙәрҙә 6 ғинуар (Өс Король байрамы) өҫтәмә ял көнө булып тора.
• Италия һәм Испанияла байрам осоро, ғәҙәттә, католик Раштыуаһынан алып Алланың барлыҡҡа килеүенә тиклем (25 декабрҙән 6 ғинуарға тиклем) дауам итә^[44]. Был осор бер нисә айырым дәүләт байрамын (25 декабрь, 1 ғинуар, 6 ғинуар) үҙ эсенә ала. Улар араһындағы көндәр формаль рәүештә эш көндәре һаналырға мөмкин, әммә күп кенә компаниялар ябыла, ә хеҙмәткәрҙәр отпуск ала^[45][46].
• Бөйөк Британияла рәсми ял көндәре булып 1 ғинуар, 25 декабрь (Раштыуа) һәм 26 декабрь (Boxing Day) тора^[44].
• Францияла 1 ғинуар һәм 25 декабрь генә дәүләт байрамдары һанала^[47].

Төньяҡ Америкала оҙайлы дәүләт яңы йыл каникулдары юҡ. АҠШ-та һәм Канадала 1 ғинуар һәм 25 декабрь генә федераль кимәлдәге рәсми байрамдар булып тора^[48]. Күпселек кешеләр 2 ғинуарҙа эшкә сыға^[49]. Канаданың күп провинцияларында шулай уҡ 26 декабрь (Бүләктәр көнө) ял көнө һанала^[50].

Японияла яңы йыл каникулдары (О-сёгацу) иң мөһим байрам осорҙарының береһе булып тора. Ғәҙәттәгесә, ул 29 декабрҙән 3 ғинуарға тиклем дауам итә, шул ваҡытта күпселек компанияларҙың һәм дәүләт учреждениеларының эше туҡтала^[51][52]. Шул уҡ ваҡытта берҙән-бер рәсми дәүләт байрамы — 1 ғинуар (Гандзицу)^[53].

Һәр илдә Яңы йылды ҡаршылауҙың үҙенсәлекле йолалары бар^[55]:

• Италия: Байрам алдынан итальяндар яңыларына урын бирер өсөн иҫке һәм кәрәкмәгән әйберҙәрҙе тәҙрәнән ырғыта^[56]. Шулай уҡ мөхәббәтте йәлеп итеү өсөн омела ботаҡтары аҫтында үбешеү йолаһы ла популяр^[57].
• Испания: Куранттар һуғыуы аҫтында һәр береһенә теләк теләп, 12 виноград емеше ашау йолаһы бар, был бөтә 12 айға бәхет килтерә тип һанала^[58].
• Шотландия: «Беренсе ҡунаҡ» (first-footing) йолаһына ярашлы, төн уртаһынан һуң беренсе булып өйгә ингән ҡара сәсле ир-егет бәхет килтерә. Ҡайһы бер ҡалаларҙа урамдар буйлап эсендә дегет яндырылған мискәләр тәгәрәтәләр, был иҫке йылды яндырыуҙы кәүҙәләндерә^[56].
• Япония: Япондар бәхетте «көрәп алыу» өсөн йорттарҙы бамбук тырмалар менән биҙәй, ә йыл күңелле уҙһын өсөн яңы йылдың тәүге секундтарында көлөү йолаһы бар^[56].
• Ҡытай: Ҡытай яңы йылы ай календары буйынса билдәләнә һәм яҙ байрамы тип иҫәпләнә. Йорттарҙы ҡыҙыл фонарҙар һәм теләктәр яҙылған ҡағыҙ төргәктәр менән биҙәйҙәр, сөнки ҡыҙыл төҫ уңыш һәм яуыз көстәрҙән һаҡланыуҙы кәүҙәләндерә^[57].
• Дания: Кешеләр дуҫтарының өйҙәре ишеге янында, бәхеткә юрап, иҫке һауыт-һаба яра һәм, уңыш юрап, төн уртаһында ултырғыстан һикерә.
• Греция: Яңы йыл төнөндә ғаилә башлығы йорт стенаһына гранат емешен һуғып вата. Әгәр төштәре сәсрәп ихатаға тарала икән, ғаиләне бәхетле йыл көтә^[59].
• Эквадор: Йыл сәйәхәттәргә бай булһын өсөн, эквадорҙар төн уртаһында ҡулдарына сумаҙан тотоп өй тирәләй йүгерә^[56].

2021 йылда «Вакоша» Рәсәй нәшриәте Юлия Брыкованың энциклопедик характерҙағы «Яңы йылдың бөтә серҙәре» китабын баҫтыра. Китапта төрлө ҡитғаларҙа һәм төрлө дәүерҙәрҙә Яңы йылды байрам итеү йолалары тураһында мәғлүмәт бирелә^[60].