Легенда

Бер туған Гриммдар легенданы «тарихи нигеҙләнгән әкиәт» тип тасуирлай^[4]. Легенаның профессиональ билдәләмәһен 1990 йылда хәҙерге заман фольклорсыһы Тимоти Р. Тангерлини тәҡдим итә: «Легенда — ғәҙәттә ҡыҫҡа, бер эпизодлы, традицион, юғары кимәлдә билдәле шарттарға яраҡлашҡан тарихи хикәйәләү. Ул һөйләү теленә хас манерала башҡарыла, халыҡ ышаныуҙары менән күмәк тәжрибәнең символик сағылышын психологик кимәлдә кәүҙәләндерә һәм үҙенә ҡараған традиция төркөмөнөң дөйөм ҡабул ителгән ҡараштары менән ҡиммәттәрен раҫлау функцияһын үтәй»^[5].

Легенданың башҡа жанрҙарҙан түбәндәге айырмалары айырылып тора:

• миф — легендалар ритуалға бәйле түгел;
• легенда — ваҡиғалар үткәнгә лә, бөгөнгөгә лә, киләсәккә лә ҡағылырға мөмкин^[1]; легенданан айырмалы рәүештә, риүәйәттәр жанры циклик ваҡыт менән бәйле түгел^[6];
• тылсымлы әкиәт — легенданан мөғжизә тураһында ышаныслы ваҡиға булараҡ һөйләй^[1].

Легенда төшөнсәһе европа тибындағы традициялар өсөн риүәйәт жанрына ҡаршы ҡуйыуҙа ғына аныҡ мәғәнәгә эйә. Легенда изге тарих персонаждары, канонизацияланған изгеләр йәки мифологик персонаждар тураһында һөйләй ала, ә легендалар башлыса тарихи шәхестәр тураһында һөйләй. Риүәйәттә мөғжизә булыуы мөмкин, был осраҡта тарихи шәхестәр фантастик үҙенсәлектәргә эйә. Донъяуи һәм изге тарихҡа ҡаршы ҡуйылмаған традицияларҙа, дини-мифологик система үҙгәрмәгән традицияларҙа легендаларҙең һәм легендаларҙың айырым жанрҙарын айырып күрһәтеү мөмкин түгел, уларҙа «тарихи» хикәйәләүҙең берҙәм жанры бар^[6].

Башта христиан изгеһенең тормошонан фәһемле тарих легенда тип һаналған. Ул тарихи дөрөҫ факттарҙы, шулай уҡ тарихи булмаған легенда (художестволы уйҙырма) тип классификациялана алған хикәйәне үҙ эсенә ала. Шәһитлек (рус.)баш. заманында католик сиркәүе үҙенең билдәле үлгәндәрен месса Доғаларында һәм Сәғәт литургияһында (рус.)баш. иҫкә ала, мартирологияларҙа билдәләнгән исемдәрҙе, уларҙың тормошонан һәм шәһитлегенән ваҡиғаларҙы телгә ала. Уҡыу (lectio) бойороҡ эшенә әйләнгәс, көндөҙгө уҡыу һүҙҙең төп мәғәнәһенә ярашлы легендаға әйләнә (уҡылырға тейешле нәмә)^[7].

Бындай хикәйәләрҙе изге байрам көнөндә сиркәүҙәрҙә һәм монастырҙарҙа уҡығандар һәм унда уның тормошонан эпизодтар булған. Ғәҙәттә, легенда әүлиәнең тормошон тулыһынса асып бирмәй, ә уның изгелектәрен йәки илаһи мөғжизәләрҙе асыҡ күрһәткән айырым тәрбиәүи эпизодтарҙы айырып күрһәтә. Легендалар айырым әҫәрҙәр рәүешендә, шулай уҡ йыйынтыҡтарҙа таралған. Григорий I-нең «Итальян аталарының тормошо һәм мөғжизәләре һәм йәндең үлемһеҙлеге тураһында диалогтар» латин прозаһындағы иң боронғо легендалар йыйынтыҡтарының береһе булып тора. Яков де Воражиндың латин телендәге «Алтын легенда» йыйынтығы Европаның күп телдәренә тәржемә ителә һәм ҙур популярлыҡ яулай. Унда Ғайса Мәсих, Дева Мәрйәм, апостолдар һәм изгеләр тормошонан хикәйәләр сиркәү йылына ярашлы урынлаштырылған. Л. Л. Ивашнева фекеренсә, «хәҙерге фольклорсылар (революцияға тиклемге ғалимдарға эйәреп) фольклор легендаһының дини компонентына, уның әһәмиәтле үҙенсәлегенә иғтибарҙы йүнәлтә»^[8].

1613 йылға инглиз телле протестанттар был һүҙҙе ниндәйҙер ваҡиғаның (бигерәк тә Джон Фокстың "Акттар һәм һәйкәлдәр"ендә телгә алынмаған теләһә ниндәй изге кешенең тарихы) уйҙырма булыуын аңлатыу өсөн ҡуллана башлай. Шулай итеп, легенда үҙенең хәҙерге «документһыҙ» һәм «уйҙырма» коннотацияларын ала, уны йылъяҙма мәғәнәһенән айыра^[9].

Ҡайһы берҙә легендаларға әҙәби ҡараш бирелә (латин телендә, һуңыраҡ башҡа телдәрҙә) һәм, ошо сәбәпле, төрлө жанр формаларын ала ала: эпик ҡобайырҙар (Григорий Турский, Венанций Фортунат, Алькуин һ.б.), драмалар (мөғжизәле пьесалар һ.б.), гимндар һ.б.

Киңерәк мәғәнәлә легенда — кешеләрҙең, хайуандарҙың, үҫемлектәрҙең һәм әйберҙәрҙең фантастик биографияһы тураһында ҡыҫҡаса хикәйәләү, шулай уҡ аныҡ кеше йәки урын менән бәйле традицион әкиәттәр түңәрәге (мәҫәлән, кельт короле Артур легендаһы, Фауст һәм Дон Жуан тураһындағы легендалар)^[10].

1866 йылда Яков Гримм әкиәтте «поэтик, тарихи легенда» тип атай^[5].

Болландист Ипполит Делехайе легенданы (әкиәт, миф йәки әкиәттән айырмалы рәүештә) түбәндәгесә һүрәтләй: «Легенда, икенсе яҡтан, мотлаҡ рәүештә ниндәйҙер тарихи йәки топографик бәйләнешкә эйә. Ул уйҙырма ваҡиғаларҙы ниндәйҙер реаль персонаж менән бәйләй йәки романтик хикәйәләрҙе билдәле бер урынға ҡуя. Шулай итеп, Александр йәки Цезарь тураһында легенда тураһында һүҙ алып барырға мөмкин»^[11].

Рәсәй фольклористикаһында легенда — Библия, агиография, апокриф һәм башҡа әҙәби-фольклор сығанаҡтары традицияларына таянып, дини һәм әхлаҡи йөкмәткеле хикәйә. «Легенда кешеләрҙе тәрбиәләү өсөн әхлаҡи һәм дидактик маҡсатҡа эйә, был жанрҙағы художестволы маҡсат менән билдәләнә: христиан аңлауында яҡшылыҡ һәм яуызлыҡты аңлауҙы тәьмин итеү». Мөғжизәнең төп төшөнсәһе ике донъя төшөнсәһе, йәғни «кешегә асылған ысынбарлыҡ һәм йәшәүҙең күренмәгән асылы һәм улар араһындағы үҙ-ара тәьҫир итешеү» төшөнсәһе менән формалаша^[8].

Ауыҙ-тел ижады легенданың структур төрлөлөгө һәм уның етерлек кимәлдә өйрәнелмәүе арҡаһында аныҡ жанр билдәләмәһе мәсьәләһе килеп сыға. Рус ғалимдарының хеҙмәттәрендә «легенда» термины йышыраҡ дини характерҙағы хикәйәләүҙәргә ҡарата ҡулланыла. Көнбайыш Европа фәнендә тәүтормош халыҡтарының мифтарын ҡайһы берҙә легенда тип тә атайҙар. Инглиз фәнендә классик антик мифтар ҙа легенда тип һанала. А. Х. Веселовский, башҡа тикшеренеүселәр кеүек үк, тарихи атамалар менән бәйле хикәйәләрҙе легенда тип атай. Һирәгерәк «легенда» һүҙе башҡа жанрҙарға, мәҫәлән, хөрәфәттәргә лә ҡулланыла^[12][8].

Легенда — мөғжизәле һәм фантастик элементтарҙы үҙ эсенә алған, тарихи һәм мифик заман сигендә, йәки тарихи дәүерҙәрҙә булған аутентик ваҡиғалар тип ҡабул ителгән фольклор әҫәре. Легенда төшөнсәһе Европа мәҙәниәтендә иң асыҡ билдәләнгән. Европа фольклорында алдан нығынған персонаждарҙың исемдәре менән бәйле, тарихи тип ҡабул ителгән ваҡиғаларҙы, замандарҙы бәйән иткән текстар, ғәҙәттә, легендаларға һәм халыҡ әкиәттәренә бүленә. Легендалар тәү сиратта изге тарихтағы шәхестәр (Инжил шәхестәре, христиан изгеләре, ислам традицияларын дауам итеүселәр) тураһында хикәйәләүҙәр булып тора, ә риүәйәттәр донъяуи тарихтағы шәхестәр тураһында хикәйәләүҙәр булып тора, был осраҡтарҙа мөғжизәлелек элементы мөһим түгел. Легендалар менән риүәйәттәрҙе айырыу бигерәк тә христиан һәм ислам мәҙәниәттәрендә генә осраған элекке мифологик системаларҙы яңы дин алмаштырған йолалар өсөн актуаль.

Донъя дине (мәҫәлән, Һиндостандағы буддизм) элекке мифологик системаларҙы алмаштырмаған традицияларҙа, шулай уҡ күп илаһлы мәҙәниәттәрҙә был икелек көсһөҙ сағыла. Изге тарихты донъяуи (профан) тарихҡа ҡаршы ҡуймаған традицияларҙа был айырма үҙенең мәғәнәһен юғалта. Бындай мәҙәниәттәрҙә миф, әкиәт, ҡайһы берҙә эпик менән ҡапма-ҡаршы ҡуйылған берҙән-бер «тарихи» жанр бар. Был жанр шартлы рәүештә легенда тип атала. Легендалар, был осраҡта, төрлө критерийҙар буйынса башҡа жанрҙарға ҡаршы ҡуйыла. Легенда кеүек үк, мифҡа ла хикәйәләүселәрҙең хикәйәләүҙең дөрөҫлөгөнә ышаныуы һәм «мөғжизәле» элементтың булыуы хас. Миф менән легенданы, мәҫәлән, текстың милекселеге кеүек үҙенсәлектәргә ҡарап ҡапма-ҡаршы ҡуйырға мөмкин — хикәйәләү тотош ырыуҙыҡымы, әллә теге йәки был ырыуҙыҡы ғынамы. Америка антропологы Эдвард Сапир фекеренсә, Ноотка индеецтары мәҙәниәтендә космогоник һәм антропогоник мифтар — һәр кемгә ҡараған мифтар — ҡәбиләнең бөтә ағзалары тарафынан билдәле һәм һөйләнергә хоҡуҡлы, ә легендалар, хикәйәләр тураһындағы ваҡиғалар тик «нәҫел, нәҫел»гә нигеҙ һалған ваҡиғалар тип иҫәпләнә. Төрлө традицияларҙа легендаларҙың уртаҡ үҙенсәлеге — уларҙы тарихи йәки мифик-тарихи заманға бәйләү. Бынан тыш, дини системалар үҙгәрмәгән мәҙәниәттәрҙә легендаларҙы статус буйынса мифтар менән ҡапма-ҡаршы ҡуйырға мөмкин, йәғни улар төрлө дәрәжәләге изгелеккә эйә булыуы, культ менән бәйләнештең булыуы йәки булмауы, улар күрһәткән персонаждар булыуы мөмкин. Шулай итеп, легенда геройҙары, кешенекенән өҫтөн һәләттәргә эйә булһалар ҙа, тышҡы ҡиәфәте менән йола йөрөтөүселәрҙән айырылғыһыҙ. Ҡайһы бер осраҡта ысын шәхестәр легенда геройҙары өсөн прототип булып хеҙмәт итә.

Ниндәй генә йола булмаһын, легенда мифҡа ҡарағанда изгерәк һәм һуңыраҡ булған ваҡиғаларҙы һөйләй. Өҙлөкһөҙ традицияларҙа легенда менән миф синхрон рәүештә бәйләнһә, дини системалар үҙгәргән традицияларҙа улар диахрон рәүештә бәйләнә. Бындай традицияларҙа мифтар легенда сығанаҡтары рәтенә инә. Легенда миф менән тарихи һүрәтләү араһында ятҡан жанрҙарға ҡарай. Өҙлөкһөҙ традицияларҙа легендаларҙың барлығы «тарихи» жанр кәрәклеге менән билдәләнһә, һуңғы төрҙәге традицияларҙа легенда башҡа бер нисә функция үтәй. Христиан мифологияһында легенданың төп үҙенсәлеге уның «тарихилығы» түгел, ә канон булмаған тәбиғәте булып тора.

Элекке мифтар хикәйәләү жанрҙарынан күсерелә, әммә уларҙың йөкмәткеһе ритуаль, хикәйәләү булмаған ритуаль текстарҙа, изге булмаған хикәйәләү текстарында (быличкаларҙа һәм әкиәттәрҙә) һаҡлана. Был хәл элекке традицияның сюжетын яңыртҡан жанрға ихтыяж тыуҙыра. Христиан легендалары — канон текстар менән сағыштырғанда аксиологик статусы кәмегән хикәйәләүҙәр. Яңы ритуаль системалағы канон хикәйәләүҙәре традицион ритуаль системаларҙағы миф кеүек үк статусҡа эйә. Легенданың канон менән сағыштырғанда түбән статусы синкретик халыҡ христианлығы сиктәрендәге ҡапма-ҡаршылыҡтарҙы бөтөрә. Ә апокрифтар йыш ҡына канонға ҡарағанда ҙурыраҡ «хәҡиҡәткә» дәғүә итә. Апокриф һәм легенда жанрҙары алдан нығынған канонға мохтажлыҡ менән оҡшаш. Яңы дини системаға легендалар сюжеттарын христиан изгеләренә бәйләү юлы менән индерелә, улар менән элекке мифологик хикәйәттәрҙең геройҙары берләштерелә. Был хикәйәттәрҙәге ваҡиғалар Һөйөнөслө Хәбәрҙәрҙәге ваҡиғаларға ҡарағанда һуңыраҡ һәм ҡиммәте кәмерәк тип ҡабул ителә. Христиан изгеләре тураһындағы легендалар христианлыҡҡа тиклемге мифтарҙың сюжеттарын өлөшләтә ҡабатлай, иҫке мифологияны яңы христиан мөхитенә күсереү сараларының береһенә әйләнә. Изге яҙмаларҙан статусы түбәнерәк булған изгеләр тормошо христиан булмаған мотивтарҙы үҙләштереүе ихтимал. Легенда, айырым характер һыҙаттары һәм төшөнсәләренән айырмалы рәүештә, элекке мифологияларҙан сюжет элементтарын күсерергә ярҙам итеүсе ҡоралға әйләнә, улар сихырҙарҙа, мәҡәлдәрҙә, күренештәрҙә һәм шуға оҡшаштарҙа һылтанмалар булараҡ ҡына һаҡланырға мөмкин. Агиографик легендалар, тарихи жанрға ҡараһалар ҙа, календарь ритуал циклына ла бәйле.

Айырым категорияны Иҫке Ғәһед шәхестәре тураһындағы христиан легендалары (мәҫәлән, былина шиғырында йырланған легенда йәки апокриф тип характерланған урыҫ рухи ҡобайырҙарында), шулай уҡ Хоҙай һәм Иблис тураһындағы легендалар тәшкил итә. Был төр легенданың үҙенсәлеге хикәйәләүҙең ниндәй ваҡыт арауығына ҡоролғанында — Һөйөнөслө Хәбәр, Иҫке Ғәһед йәки Барлыҡҡа килтереү осоронда, улар христианлыҡта мифик ваҡыт булып хеҙмәт итә, был легендаларҙе мифтарға оҡшата. Бындай легендаларға күк күкрәүсе менән уның дошманы араһындағы көрәш тураһындағы хикәйәләр йәки донъяның барлыҡҡа килтерелеүе тураһындағы хикәйәләр инә. Күк күкрәтеүсенең урынын Аллаһы Тәғәлә, ә уның дошманын Иблис биләүе ихтимал. Башҡа варианттарҙа күк күкрәтеүсе ролен Илиә пәйғәмбәр башҡара. Күк күкрәүсенең дошманы Иблис тип иҫәпләнә. Ул үҙенең исемен һаҡлап ҡалыуы йәки инверсия аша күк күкрәүсенең үҙе исеме аҫтында барлыҡҡа килергә мөмкин. Бындай хикәйәләүҙәр төп сюжеттарҙы системаның юғары кимәлдәре менән бәйләү йәки бирелгән системаның төп геройҙарынан тыш мөмкин булмаған сюжеттарҙы тергеҙеү теләге менән йүнәлтелгән. Был категорияға дуалистик космогоник легендаларҙә таралған барлыҡҡа килтереү сюжеты инә, мәҫәлән, Алла менән Иблис тарафынан донъяның берлектә барлыҡҡа килтерелеүе. Типологик яҡтан бындай легендалар мәҙәни батырҙар йәки хәйләкәрҙәр (полинезия мауилары һ.б.), утрауҙар барлыҡҡа килтергән һ.б. Функциональ яҡтан был легендалар яңы моноцентрик мифология контексында мифологияға хас дуалистик структураны компенсациялай. Мифҡа яҡын булыуҙарына ҡарамаҫтан, был легендалар маргинал характерҙа, культ менән туранан-тура бәйләнеше юҡ.

Европа легендаларының бер төркөмө абстракт, билдәләнмәгән ваҡытта булған ваҡиғаларҙы һөйләй, был уларҙы ҡиссаларға һәм әкиәттәргә яҡынайта. Атап әйткәндә, изгеләр бындай хикәйәләрҙә мифологик шәхестәр булып күренә — әйтерһең дә, улар электән булған. Был типтағы легендаларҙа изгеләр һәм ябай кешеләр араһындағы бәйләнештәр һөйләнергә мөмкин, мәҫәлән, һабансыны Илиә пәйғәмбәрҙән һаҡлаған изге Николай тураһындағы легенда. Бындай эпизодтарҙы халыҡ әкиәттәренә лә индерергә мөмкин.

Башҡа легендаларҙың сюжеттары конкрет этник төркөмдөң тарихи заманында урынлашҡан һәм риүәйәттәр менән киҫешә. Улар үҙҙәрен йөрөтөүселәрҙең ваҡыты менән һиҙелерлек яҡынлашыуы йәки уны алға ебәрергә мөмкин, эсхатологик ваҡытҡа күсә, әммә был ваҡыт йыш ҡына тарихи ваҡыт менән бәйләнеш һаҡлай — донъяның бөтөүенең аныҡ даталары йәки уны яҡын киләсәктә урынлаштырыу. Эсхатологик легендаларҙә шулай уҡ утопик илдәр йәки йәмғиәттәр (урыҫса Беловодье) тураһындағы легендалар менән оҡшашлыҡтар күренә. Социаль-утопик легендалар халыҡ әкиәттәре жанры менән сиктәш, сөнки уларҙа боҙолған ғәҙеллекте тергеҙеү һәм утопик сәскә атыуҙы урынлаштырыу функцияһы йөкмәтелгән, уларҙы мәҙәни геройҙар менән бәйләгән, әммә һуңыраҡ социаль мөнәсәбәттәр сиктәрендә яңынан интерпретацияланған тарихи, изгеләндерелмәгән шәхестәр тураһында хикәйәләр булыуы мөмкин. Мәҫәлән, старшина Фёдор Кузьмич (Александр I) тураһындағы легенда шундай^[13].

Рус фольклорында этиологик, дини-тәрбиәүи һәм социаль-утопик легендалар араһында бүленеште күрергә мөмкин. Этиологик легендалар тәрбиәүи характерҙа булған, донъяның, кешенең һәм хайуандарҙың килеп сығышын аңлатҡан. Көнсығыш славян традицияһында төрлө мифологик шәхестәрҙең килеп сығышы йыш ҡына аңлатыла, артабан легендаларҙың сюжеттары хайуандар тураһындағы әкиәттәр менән ҡушыла. Был төркөмдөң ҡайһы бер легендалары донъяның барлыҡҡа килгәненә (космогоник), кешелектең башланыуына (этнологик), донъяның аҙағына (эсхатологик) ҡағыла^[10][14].

Ҡайһы бер фольклорсылар һуңғы типты дини һәм тәрбиәүи легендалар төркөмөнә ҡарай тип иҫәпләй: Ата Алла, Мәсих, фәрештәләр һәм изгеләр тураһында; сиркәү календары һәм изгеләр исемдәре тураһында хикәйәләү интерпретациялары; сиркәү тыйыуҙарын боҙоуҙан иҫкәрткән хикәйәләр; шулай уҡ изге аҡһаҡалдар һәм изге ахмаҡтар тураһында хикәйәләр. Халыҡ прозаһы буйынса күпселек әҫәрҙәрҙә агиографик легендалар айырым төр булараҡ айырыла. Фольклор агиографияһы йышыраҡ сиркәү тормоштарын булдырыуҙан алда килә һәм әҙәби традиция өсөн алыштырғыһыҙ сығанаҡ булып хеҙмәт итә. Изге Яҙманы тулыландырырға, уның символик мәғәнәһен асыҡларға һәм конкретлаштырырға ынтылған апокриф легендалар билдәле. Ҡайһы бер тикшеренүселәр шулай уҡ обмирания һәм үс алыу тураһындағы легендаларҙы айыра^[8]. Күп фольклорсылар К. В. Чистов тарафынан өйрәнелгән ижтимағи-утопик легендаларҙың бер төркөмөн айыра: юғалған «алтын быуат» тураһында («әкиәтле күк ваҡыты, барыһы ла яҡшы булғанда, барыһы ла бәхетле булғанда») — был төрҙәге ауыҙ-тел легендалары шулай уҡ ирекле боронғо Кискрипион Галичияның хәтирәләре менән бәйләргә мөмкин ине. Ғәҙеллек һәм муллыҡ батшалыҡ иткән фантастик алыҫ ерҙәр тураһында (Дарья йылғаһы тураһында, Некрасов казактары араһында Игнат ҡалаһы тураһында, Руда иле тураһында һәм Беловодье тураһында иң киң таралғаны тураһында), дөйөм сюжет схемаһына нигеҙләнгән батша-ҡотҡарыусылар ҡайтыуы тураһында: батша крәҫтиәндәр файҙаһына социаль үҙгәрештәр үткәрергә теләй. Әммә баярҙар мөхите ҡотҡарыусыны властан ситләштереүгә өлгәшә, ләкин ул мөғжизәле рәүештә ҡотолоп ҡала. Бер ни тиклем ваҡыт уға йәшеренеп йәшәргә йәки Русь буйлап үҙен танытмайынса гиҙергә тура килә. Шулай ҙа халыҡ уның хаҡында хәбәр ала йә осраҡлы осрашыуҙар арҡаһында үҙен таный.

Идара иткән батша ҡотҡарыусының маҡсатын тормошҡа ашырыуға ҡамасауларға тырыша, әммә уңышҡа өлгәшә алмай. Һуңынан ҡотҡарыусы кире ҡайта, халыҡ уны таный һәм баш ҡала тәхетенә ултыра. Ул алдан уйланған социаль реформаларҙы үткәрә, үҙенең тоғро көрәштәштәрен хөрмәтләй, ә хыянатсыларҙы, законһыҙ батшаны, һарай әһелдәрен һәм дворяндарҙы язаға тарттыра.^[14].

Фольклор легендаларының сюжеттарын һәм образдарын А. С. Пушкин, А. К. Толстой^[3], Н. С. Лесков, П. И. Мельников-Печерский, Л. Н. Толстой, Ф. М. Достоевский ҡулланған. Көнбайышта уларҙы шулай уҡ Ф. Новалис, Л. Тик, А. Мицкевич, У. Ирвинг, У. Скотт, В. Гюго, Г. Флобер, А. Франс һәм Т. Манн ҡуллана. Рус фольклор легендаларының беренсе йыйынтығы А. Н. Афанасьев тарафынан 1859 йылда баҫылып сыға.

«Легенда» термины шулай уҡ һынлы сәнғәт әҫәрҙәренә, ә XIX быуаттан алып легенда сюжеттарға бәйле музыкаль-драматик әҫәрҙәргә лә ҡулланыла (мәҫәлән, Г. Берлиоздың «Осуждение Фауста» легендаһы; Ф. Иосиф Страгендың «Легенда о святой Елизавете» балеты Ф. Листтың «Лист»; П. Хиндемиттың «Достославнейшее видение», Н. А. Римский-Корсаковтың «Сказание о граде Китеже» операһы). Легенданы шулай уҡ алыҫ үткән ваҡиғалар тураһындағы халыҡ йыры (вокаль балладаның бер төрө — К. Лоуэ һәм башҡаларҙа) йәки инструменталь әҫәр (Г. Вениавскийҙың скрипка һәм оркестр өсөн легендалары; Й. Сибелиустың «Четыре легенды» оркестр өсөн; фортепиано өсөн легенда С.С.1) тип тә атарға мөмкин.

Легенданы ҡайһы бер үҙҙәрен тәхет вариҫтары тип иғлан иткәндәр ҡуллана, улар үҙҙәрен йә сабый саҡта үлтерелгән Дмитрий батша, йә батша Пәтр Фёдорович (Петр III) тип иғлан итә. Ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса, XVIII быуаттың икенсе яртыһында ике тиҫтә ярымдан ашыу үҙ-үҙен иғлан иткән Петр III (улар араһында иң әһәмиәтлеһе Е. И. Пугачёв менән бергә була^[14].

Ҡала легендалары — халыҡ ижадының хәҙерге жанры, ғәҙәттә йыш ҡына ысынбарлыҡ тип күрһәтелгән, макабр йәки юмористик элементтар менән уйҙырма хикәйәләрҙе үҙ эсенә ала. Был легендалар күңел асыу маҡсатында ҡулланыла, шулай уҡ серле булып күренгән ваҡиғаларға, мәҫәлән, юғалыуҙарға, сәйер предметтарға ярым етди аңлатма биреү өсөн ҡулланыла.

Ҡала легендаһы — фольклорҙың заманса төрө, ул башлыса интернет һәм киң мәғлүмәт саралары аша тарала. Ундай легендаларҙың нигеҙендә йыш ҡына ҡурҡыныс йәки юмористик сюжет ята, ә ваҡиғалар ысынбарлыҡта булған хәл итеп тәҡдим ителә.

Фольклорсылар ҡулланған «ҡала легендаһы» термины инглиз телендә тәүге тапҡыр 1968 йыл тирәһендә баҫылып сыға. 1981 йылда Юта штаты университетының инглиз теле профессоры Ян Гарольд Брунванд был терминды киң йәмәғәтселеккә популяр китаптар серияһында индерә. тип аталған тәүтормош йәки традицион йәмғиәттәр, икенсенән, бындай бейек әкиәттәрҙе өйрәнеп, ҡала һәм хәҙерге мәҙәниәт тураһында күп нәмә белергә мөмкин^[15][16].

Легенда — халыҡ ауыҙ-тел ижады жанры; риүәйәттән айырмалы рәүештә, ул изгеләр, мөғжизәләр, дини ваҡиғалар тураһында һөйләй, ә риүәйәт тарихи шәхестәргә бәйле. Башҡорт фольклор ғилемендә легендалар эстәлегенә һәм темаһына ҡарап түбәндәге төп төркөмдәргә айырып йөрөтөлә:

• Космогоник легендалар — донъяның, ерҙең, күк есемдәренең, тәбиғәт күренештәренең яралыуы тураһындағы боронғо ҡараштарҙы сағылдыра. Миҫалдар: «Утрау яһаған ике өйрәк», «Етегән йондоҙ», «Ай менән Ҡояш».
• Топонимик легендалар — Урал тауҙарының, ҡаяларҙың, күлдәрҙең, йылғаларҙың, ауылдарҙың килеп сығыуы һәм уларҙың атамалары тураһындағы хикәйәләүҙәр. Башҡорттарҙың күсмә тормошо һәм географик мөхитте үҙләштереүе менән бәйле барлыҡҡа килгән. Миҫалдар: «Ямантау», «Тураташ», «Асылыкүл», «Ҡошсо», «Шүлгәнташ».
• Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһына бәйле легендалар — флора һәм фауна вәкилдәренең килеп сығыуы, уларҙың тышҡы ҡиәфәте һәм холҡо үҙенсәлектәре тураһында. Миҫалдар: «Умырзая», «Кәкүк», «Түшәмәт үләне».
• Этногоник легендалар — ырыуҙарҙың, ҡәбиләләрҙең, этностарҙың барлыҡҡа килеүе, тотемизм күренештәре, нәҫел башланғыстары тураһында. Миҫалдар: «Айыу араһы», «Бүреләр тоҡомо», «Ҡошсо ырыуы».
• Дини легендалар — ислам дине ҡабул ителгәнгә тиклемге ҡараштар менән яңы дини идеологияның синтезын сағылдыра. Миҫалдар: «Шайтан себендәре», «Туфан ҡалҡыу», төрлө суфый шейхтарына бәйле хикәйәттәр.
• Тарихи легендалар — реаль тарихи шәхестәргә (батырҙарға, бәктәргә, сәсәндәргә) бәйле ваҡиғаларҙы шиғри рәүештә һүрәтләү.

Жанр үҙенсәлектәре һәм бәйле фольклор формалары

Легенда жанр йәһәтенән риүәйәттәр менән тығыҙ бәйле. Функциялар уртаҡлығы (тарихи-мәҙәни хәтерҙе һаҡлау, аңлатыу, тәрбиәләү), шулай уҡ ҡанунлашҡан, ҡаты жанр формаларының булмауы ҡатнаш эпик хикәйәләү тибы — риүәйәт-легенданың барлыҡҡа килеүенә шарттар булдыра. Күп кенә башҡорт хикәйәттәрен ҡайһы жанрға ҡарауын (риүәйәтме әллә легендамы) аныҡ ҡына сикләп булмай. Шулай уҡ, легендаларҙың боронғо мифологик тамырҙары, уйҙырмалары уны хөрәфәти хикәйәгә һәм әкиәткә яҡынайта. Әммә әкиәттән айырмалы рәүештә, легендала ваҡиғалар аныҡ ваҡытта һәм реаль урында (мәҫәлән, конкрет бер тауҙа, күлдә, йылғала) барған кеүек ҡабул ителә, халыҡ уға ышаныс менән ҡарай^[17].

Туристик легендалар булдырыу — донъяла киң таралған күренеш. Урындағы йәмәғәтселектәр һәм туристик операторҙар туристарҙы йәлеп итеү маҡсатында яңы мифтар уйлап сығара йәки булған риүәйәттәрҙе үҙгәртеп ҡуллана, уларҙы билдәле географик объекттар менән бәйләй. Мәҫәлән, Башҡортостанда ла Асылыкүл күле һәм Ямантау тауы хаҡындағы легендалар туристик йүнәлеште үҫтереүҙә әүҙем файҙаланыла.