Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Циолковский Константин Эдуардович

Константи́н Эдуа́рдович Циолко́вский (5 [17] сентябрь 1857, Ижевск, Рязань губернаһы — 19 сентябрь 1935, Калуга) — космонавтиканың теоретик мәсьәләләрен эшләгән Рәсәй һәм совет ғалимы, йыһанды үҙләштереүҙең фәлсәфәүи проблемалары менән шөғөлләнгән эзотерик йүнәлешле аҡыл эйәһе[7].

Сығышы менән Ястржембец гербының шляхт нәҫеленән[8]. Бала сағында скарлатина менән ауырыуы арҡаһында бөтөнләй тиерлек һаңғырау булып ҡалғас, Циолковский эҙмә-эҙлекле белем ала алмай (Вятка гимназияһында дүрт йыл уҡый һәм өс йыл үҙ аллы шөғөлләнә)[9]. 1879 йылда халыҡ уҡытыусыһы дәрәжәһенә имтихан тапшыра һәм 1921 йылға тиклем Боровск һәм Калуга мәктәптәрендә математика һәм физика уҡыта һәм бер үк ваҡытта фәнни берләшмәне самолёттар һәм тотош металдан эшләнгән һауа суднолары проекттары, ә һуңғараҡ ракета техникаһы менән ҡыҙыҡһындырырға тырыша. Үҙ иҫәбенә бик күп хеҙмәттәр, шул иҫәптән йыһан пантеизмы идеяһын нигеҙләүгә арналған хеҙмәттәр баҫтырып сығара[10].

Циолковский коллеж асессоры дәрәжәһенә тиклем үрләй (1889), уҡытыусылыҡ өлкәһендәге уңыштары өсөн өсөнсө дәрәжә Изге Станислав ордены менән бүләкләнә (1906). 1920 йылда Рус донъяны өйрәнеү менән мауығыусылар йәмғиәтенә ағза итеп ҡабул ителә, Совет власының шәхси пенсияһы менән бүләкләнә, ә 1932 йылда Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә[11].

Үҙенең фәнни-фантастик әҫәрҙәрендә Циолковский, йыһан киңлеген үҙләштереү идеяларын пропагандалаусы һәм яҡлаусы булараҡ, йыһан киңлектәрен орбиталь станциялар ярҙамында биләргә, космос лифты, һауа мендәрендә поездар идеяһын тәҡдим итә. Планеталарҙың береһендә тормош үҫеше ҡасандыр шундай ҡеүәткә һәм камиллыҡҡа өлгәшер, ул гравитация көстәрен еңеп сығырға һәм бөтә Ғаләмдә тормошто таратырға мөмкинлек бирер, тип иҫәпләгән.

Ул, кешелекте йыһанға таратыу өсөн, тойғоларҙан азат булған интеллектуалдарҙы үҫтереү кәрәкле этап, тип иҫәпләй, улар «рациональ тыныс йәшәүҙе» тормошҡа ашырылырға мөмкинлек биргән ҙур интеллектҡа эйә булырға тейеш[12][13]. Циолковскийҙың был эзотерик утопияһы ракета-йыһан техникаһы нигеҙҙәрен эшләү өсөн төп этәргес булып хеҙмәт итә.

Циолковский шулай уҡ йыһанға осоу өсөн ракеталар ҡулланыуҙы нигеҙләй, 1920-се йылдарҙа уҡ «ракета поездары» — күп баҫҡыслы ракеталарҙың прототиптарын ҡулланыу кәрәклеге тураһында һығымтаға килә; оҙайлы космик сәйәхәттәрҙә ауырлыҡ юғалған осраҡта кешенең иҫән ҡалыу мәсьәләләрен тикшерә. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: уның аэронавтика, ракета динамикаһы һәм космонавтика буйынса төп фәнни хеҙмәттәре фантастик проблемаларҙы хәл итеү өсөн математик аппаратты ҡулланырға тырышыуҙан башлана[14]. Күп кенә тикшеренеүселәр, шул иҫәптән Яков Перельман, Циолковскийҙы үҙ заманынан күпкә алда торған аҡыл эйәһе, тип билдәләй[15].

1930-сы йылдарҙан һуң СССР-ҙа уның тирәләй гениаль ғалим-универсал булыуы тураһында үҙенсәлекле миф барлыҡҡа килә, һәм был миф бөтә донъяға, шул иҫәптән филателия һәм фәнни-фантастик әҙәбиәт аша тарала. Циолковский ҡаҙаныштарын өйрәнеү өсөн ҡеүәтле этәргес булып космос дәүере башланыуы тора, ул 1957 йылда билдәләнгән уның йөҙ йыллығына тап килә. Уға Калугала һәм Мәскәүҙә һәйкәлдәр ҡуйылған, Калугала уның йорт-музейы урынлашҡан, башҡа ҡалаларҙа ла музейҙар бар. 1954 йылда Циолковский исемендәге миҙал булдырыла. 1961 йылда Айҙың арт яғындағы кратерға ғалим исеме бирелә, ә 2015 йылда төҙөлөп ятҡан «Көнсығыш» космодромы эргәһендәге ҡала уның исемен йөрөтә башлай[16].

Биографияһы

Сығышы. Тәүге осор (1857—1868)

undefined
undefined

1935 йылда яҙылған «Черты моей жизни» тигән автобиографик ҡулъяҙмаһында К. Э. Циолковский, атаһының Северин (Семерин) Наливайко менән туғанлыҡ бәйләнеше бар, тип раҫлай. Билдәле булыуынса, Циолков гербының Ястржембец ырыуы 1697 йылдан алып Плоцк воеводствоһының Циолков ауылында телгә алына. Шул уҡ йылда ырыу башлығы Яков Циолковский Август II Польша короле итеп һайланған ваҡытта Сейм ултырышында ҡатнаша. Ырыу вәкилдәре 1777 йылға тиклем Оло һәм Кесе Циолково ауылдарына хужа була. Речь Посполитая беренсе тапҡыр бүленгәндән һуң, олатаһы Фома Циолковский үҙенең биләмәләрен ташлай һәм Житомир өлкәһенә күсеп килә. Буласаҡ ғалимдың олатаһы Игнатий Фомич Циолковский 1786 йылда Рәсәй империяһында тыуа. Уның кесе улы Макарий Эдуард Эразм 1820 йылдың 31 мартында донъяға килә. 1834 йылдың 28 майындағы Хөкүмәт Сенаты ҡарары менән Эдуардҡа дворян сығышы тураһында таныҡлыҡ бирелә, был уға Урман институтына уҡырға инергә мөмкинлек бирә. Эдуард Игнатьевич Циолковский уны икенсе разрядлы прапорщик дәрәжәһендә 1841 йылда тамамлай[17][18].

Э. И. Циолковский Вятка губернаһында, ә 1843 йылдан Рязанда, Пронск өйәҙендә хеҙмәт итә. Долгое ауылында ул ваҡ биләмәле дворяндар — татар сығышлы Юмашевтар менән таныша. 1849 йылдың ғинуарында уларҙың ҡыҙы Мария Ивановна менән православие йолаһы буйынса никахлаша. Шул уҡ йылдың йәйендә Эдуард Циолковский Спас өйәҙенә Ижевское ауылына күсерелә, унда Польная (хәҙер Циолковский) урамындағы йортта уларҙың балалары тыуа. Вафатынан бер аҙ алдараҡ, бәлки, Толстой йоғонтоһо аҫтындалыр, Эдуард Циолковский Рус инжилы менән ҡыҙыҡһына башлай. Константин Циолковскийҙың шул уҡ хәтирәләренә ярашлы, уның әсәһе ҡырҡ йәшкә тиклем етә алмай. Балаларының етеһе — ике ҡыҙы һәм биш улы иҫән ҡала, шул иҫәптән 1857 йылдың 17 сентябрендә тыуған Константин[19][Иҫк. 1].

1860—1868 һәм 1878—1881 йылдарҙа Циолковскийҙар ғаиләһе Рязань ҡалаһында йәшәй. Атаһы урман контораһында эш башҡарыусы булып хеҙмәт итә, ә артабан Рязань гимназияһының ер үлсәү кластарында тәбиғәт фәндәре уҡыта; коллегалары-чиновниктар уны ирекле фекер йөрөтөүсе, тип иҫәпләй. Ғаиләнең финанс хәле ауыр була, архивта Е. Циолковскийҙың 1865 йыл дауамында ҡуртым хаҡын түләй алмауы тураһында яҙма бар. Өйҙә тәрбиәләү һәм балаларға башланғыс белем биреү менән әсәһе шөғөлләнә, уны Константин бик һәләтле һәм белемле ҡатын-ҡыҙ тип иҫәпләй. Циолковский Афанасьев Александр Николаевич әкиәттәренән ете йәшендә үҙаллы уҡырға өйрәнә. Биографтар уның бала сағын «бәхетле» тип иҫәпләй: күрәһең, ғаиләлә ҡыйырһытылмаған, физик әүҙемлеге менән айырылып торған. Тәбиғи фәндәр һәм техника ла уны йәлеп итә: һигеҙ йәшендә әсәһе уға коллодиумдан эшләнгән, водород менән тултырылған уйынсыҡ аэростат бүләк итә; Константин һауа йыландарын осороу менән мауыға, ҡайһы берҙә уларға тараҡанлы ҡумта бәйләп ҡуя. 1867 йылда йорт буйынса күрше булып астроном Белопольский Аристарх Аполлоновичтың бер туған ағаһы Василий Аполлонович Белопольскийҙың ғаиләһе йәшәй; уның улы Петр бер туған Циолковскийҙар менән дуҫ була. 1868 йылдың яҙында Эдуард Игнатьевич хеҙмәт буйынса Вяткаға күсерелә[22][23][24][25][26].

Яҡынса 1867 йыл башында (ул үҙе датаны билдәләүҙә ҡыйынлыҡ кисерә), Константин, ҡышын санала шыуғанда, ҡаты һыуыҡ тейҙерә, сир ауыр скарлатинаға күсә һәм өҙлөгөүҙәр арҡаһында ул тулыһынса тиерлек һаңғыраулана. Был тирә-яҡтағылар менән аралашыуҙы бик ҡыйынлаштыра һәм Циолковскийҙың шәхес үҙенсәлектәренә һәм үҫешенә ғүмер буйы йоғонто яһай[27].

Белем алыуы (1869—1880)

Вятка. Гимназия

undefined

1868 йылда Эдуард Игнатьевич Циолковский Вяткала урман контораһы етәксеһе итеп тәғәйенләнә. Был күсенеү туғандарының, атап әйткәндә, өлкән ағаһы Нарциздың ошо ҡалала йәшәүе менән бәйле булыуы мөмкин. Бынан тыш, Вяткала һөргөнгә ебәрелгән һәм төрлө ведомстволарҙа хеҙмәт иткән поляктар күп була[28]. Ғаилә ҡалала 1878 йылға тиклем була; Циолковскийҙар Швецово усадьбаһында, ә 1873—1878 йылдарҙа Шуравиндар йортондағы фатирҙа йәшәй[29][30]. 1870 йылдың көҙөндә әсәһе Циолковская Мария Ивановна вафат була, уның вафат булыу датаһы аныҡ билдәле түгел[31]. 1873 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Циолковскийҙарҙың хеҙмәтсе һәм ашнаҡсы тотоу мөмкинлеге була; әсәһенең бер туған һеңлеһе Екатерина Ивановна Юмашева ла улар менән йәшәгән[32]. 1876 йылда Э. И. Циолковский губерна ер үлсәүсеһе вазифаһын биләй, уға 600 һум эш хаҡы һәм өҫтәмә рәүештә аҙыҡ-түлек өсөн 200 һум бирелә[33][34].

12 йәшлек кесе Циолковскийҙы 1869 йылдың август башында Вятка классик гимназияһына бирәләр, уҡыуға түләүҙән азат ителә[21]. Н. Кочетков билдәләүенсә, Циолковский үҙ аллы белем алыу һәм теоретик белемдәргә хөрмәт күнекмәләре тап гимназияла тәрбиәләнә[35]. Шуға ҡарамаҫтан, һаҡланып ҡалған журналдарға ҡарағанда, Константин йәнле характеры менән айырылып тора, бер нисә тапҡыр тәртибе өсөн яуап бирергә тура килә, ә латин, грек һәм немец, шулай уҡ рус телдәрен һәм Алла ҡанунын үҙләштерә алмауы арҡаһында икенсе синыфта күсермәй ҡалдыралар[36]. Һөҙөмтәлә Циолковский 14 йәки 15 йәшенән үҙаллы белем алыу менән ныҡышмалы шөғөлләнә башлай. Башлыса ул арифметикаға, геометрияға һәм физикаға иғтибарын күберәк бүлә; Константин токарь станогында эшләргә өйрәнә, аэростат төҙөү тураһында уйлай башлай[37][38]. Атаһы, күрәһең, улының һәләттәрен аңлап, уны Мәскәүгә ебәрергә ҡарар иткән. 1873 йылдың июлендә Константин рәсми рәүештә гимназияның дүртенсе класынан «техникумға уҡырға инер өсөн» сығарыла. Ул Мәскәүгә Белопольскийҙарға тәҡдим хаты менән юллана[32]. Уны атаһы оҙатып барыуы ихтимал: 1873 йылдың 24 июлендәге документ һаҡланған, уға ярашлы Э. И. Циолковский 29 көнлөк отпуск ала[39].

Мәскәү

Циолковскийҙың Мәскәүҙә йәшәгән осоро документтарҙа бик аҙ һаҡланған һәм һуңғы көндәрҙә уның үҙе тарафынан бик ныҡ уйлап сығарылған. Константинға айына яҡынса 10 һум аҡса бүленә (ҡайһы берҙә 15 һум), өҫтәүенә ул аҡсаны үҙ-үҙенә бик аҙ сарыф итергә тырыша, һәм өс йыл дауамында көнөнә 3 тин иҫәбенә икмәк һәм һыу менән йәшәй; ул ваҡыттағы хаҡтар буйынса ярайһы уҡ етерлек ҡалған аҡсаны китаптарға, физик һәм химик тәжрибәләр өсөн материалдарға һәм башҡаларға тотона[40]. Көнкүрештәге аскетлығы беренсе романтик ынтылышҡа ҡамасауламай: фатир хужабикәһе (кер йыуыусы) үҙенең клиенттарына (бай сауҙагәр ғаиләһе) ғәжәп кеше тураһында һөйләй. Был ғаилә Циолковскийҙың мемуарҙарында «Ц» (Цыплаков йәки Циммерман) тип билдәләнгән. Һөҙөмтәлә хәлле ғаиләлә үҫкән уҡымышлы ханым (исеме бер ҡайҙа ла телгә алынмай) менән Циолковский араһында ике йыл самаһы дауам иткән хат алышыу башлана. Ҡыҙҙың ата-әсәһенең ҡушыуы буйынса хат алышыу туҡтатыла[41][42].

Е. И. Циолковский А. Белопольский аша эш итә һәм улын Мәскәү техник училищеһына уҡырға әҙерләргә тырыша. Артабан уҡытыусылар, күрәһең, Константиндың уҡытыу һәләтен күрә һәм уҡыу программаһын үҙгәртергә тәҡдим итәләр; был артабанғы ваҡиғаларҙа күренә[43].

Н. Моисеев, Циолковскийҙың был осорҙағы шөғөлдәрен анализлап, «ул үҙенә яңы, уҡып табылмаған, бәлки, уйлап сығарылған һәм тик уҡыу ғына йоғонто яһаған бер нисә проблема ҡуя. Был проблемаларҙың барыһы ла шундай: уларға ниндәйҙер механик хәл итеү талап ителә»; был «этюдлы техник проектлау ысулы ярҙамында физика һәм механика нигеҙҙәрен өйрәнеү» тип атала, тип билдәләй[44]. Шуға ҡарамаҫтан, Г. М. Сәләхетдинов уның математик әҙерлеген һәм алған белемен фундаменталь тип һанамай[45]. Циолковскийҙың формалашыуына Дмитрий Иванович Писаревтың хеҙмәттәре ҙур йоғонто яһай, унан фәнни белемде популярлаштырыу ысулдарын өйрәнә; билдәле бер кимәлдәә Константин Эдуардовичҡа Писаревтың образлы телмәр төҙөлөшө лә йоғонто яһай[46].

Вятка — Рязань

undefined

1876 йылда Константин Вяткаға ҡайта. Уның биографияларында атаһының уны артабан ситтә аҫырай алмауы тураһында әйтелә. Ләкин быны Эдуард Игнатьевичтың алты йыл дауамында балаларын тәрбиәләү өсөн йылына 100 һум пособие алыуы кире ҡаға. Атаһы ярҙамында Циолковский алгебра һәм геометрия буйынса репетитор булып эшкә урынлаша, әйберҙәрҙе ҡулайлы итеп аңлатып, уларҙы үҙ моделдәрендә күрһәтә алғанлыҡтан, уңышҡа өлгәшә. Константин бер ҡасан да һатыулашмаған, шуға күрә уның эш хаҡы сәғәтенә 25 тиндән алып бер һумға тиклем тирбәлгән. Эш хаҡы даими була, билдәле сумманы йыйырға һәм айырым бүлмәне оҫтахана-лаборатория итеп ҡуртымға алырға мөмкинлек бирә. 1878 йылда Эдуард Циолковский пенсияға сыға һәм Рязанға ҡайтырға ҡарар итә. Ул ваҡытҡа атаһы ла һаңғыраулыҡтан һәм ниндәйҙер нервы сиренән яфалана[47][48][33][49].

Циолковскийҙар Н. Н. Трубникованың Садовая урамындағы йортонда ҡуртымға алынған фатирҙа төпләнә[50]. Рязань ҡалаһында дәрестәрҙән бер ниндәй ҙә килем булмай, тупланған сумма ярайһы уҡ тиҙ бөтә. 1878 йылдың 16 ноябрендә Константин медицина тикшереүе үтә һәм һаңғыраулыҡ һәм күрәшлеге арҡаһында хәрби хеҙмәттән азат ителә[51]. Тыуған көнөндә Циолковский халыҡ училищелары уҡытыусыһы исеменә эстерн имтихан тапшыра. Алла ҡануны буйынса иң ауыр һынау булып сыға (1879 йылдың 5 сентябре), уның өсөн ул бик яҡшы баһа ала. Арифметика һәм алгебра буйынса һынау юғары балл менән баһалана (13 сентябрь)[52]. Әммә был вазифаға тәғәйенләү дүрт айға һуҙыла, ошо ваҡыт эсендә Константин алпауыт ғаиләһенә репетитор булып эшкә урынлаша, уның китапханаһында Менделеевтың «Химия нигеҙҙәре» була. Был осорҙан осоу аппараттары проекттары тураһында тәүге ҡулъяҙмалар, шулай уҡ ауырлыҡ һәм үҙәктән ситкә ынтылыусы көсө тураһында фекерҙәр, ҡайһы бер һыҙмалар һәм иҫәпләүҙәр һаҡланған. Ауылда ул крәҫтиән ҡыҙы менән аралаша һәм уҡырға-яҙырға өйрәтә. 1880 йылдың 24 ғинуарында Циолковскийға Боровск ҡала училищеһына арифметика һәм геометрия уҡытыусыһы итеп тәғәйенләү тураһында хәбәр килә. Атаһы улының уңыштарына бик шатлана. Эдуард Игнатьевич Циолковский 1881 йылдың 9 ғинуарында алтмыш беренсе йәшендә ҡапыл вафат була. Был хаҡтағы хат улына бик һуң барып етә, ул хатта ерләүҙә лә булмай; бының менән Константин Эдуардовичтың ғаилә ептәре өҙөлә[53][54][55].

Боровск (1880—1892)

Файл:Tsiolkovsky-teacher certification.png
Циолковскийҙың өйәҙ математика уҡытыусыһы таныҡлығы

Өйләнеүе

Боровскиға килгәс, Циолковский тәүҙә ҡунаҡханала туҡтала, ә икенсе көндө үк уны училище начальнигы А. Толмачев йортона саҡыралар. Ул Покров сиркәүе руханийы Евграф Соколовтан ҡуртымға фатир ала. Соколовтар ғаиләһе Циолковскийҙы үҙҙәре менән бергә ашарға ла саҡыра. Һаңғырау булыуына ҡарамаҫтан, Циолковский тиҙ арала училищелағы коллегалары, бигерәк тә ҡарауылсы А. Толмачев, уҡытыусыһы С. Чертков (Константин Эдуардович эштәренең беренсе нәшриәтсеһе була) һәм башҡалар менән тиҙ арала уртаҡ тел таба[56][57].

undefined

1880 йылдың 20 авгусында Константин Циолковский үҙенең фатир хужаһының ҡыҙы 23 йәшлек Варвара Соколоваға өйләнә. Үлер алдынан яҙған мемуарҙарында ул үҙенең никахын түбәндәгесә һүрәтләй: «Бындай ҡатын эшләйәсәк һәм миңә лә шулай эшләргә ҡамасауламаясаҡ, тип өмөтләнеп, яратмайынса өйләндем. Өмөт тулыһынса аҡланды. Ул көсөмдө бөтөрмәне: беренсенән, ул мине ҡыҙыҡһындырманы, икенсенән, ул үҙе лә битараф ине. Мин тыумыштан уҡ аскет инем, һәм уға һәр яҡлап ярҙам иттем. Ҡатыным менән беҙ һәр ваҡыт һәм ғүмер буйы айырым бүлмәләрҙә йоҡланыҡ. <…> Никахҡа мин бары тик ғәмәли яҡтан ҡараным»[58].

Константин Эдуардович тәбиғәте буйынса деспот була һәм, ҡағиҙә булараҡ, үҙенә ҡаршы әйткәнгә түҙмәй; шул уҡ ваҡытта хәленән килгәнсә ҡатынына хужалыҡта ярҙам итә. Хеҙмәтсе тотоуға аҡсаһы булмай, эштәрҙең күбеһен (шул иҫәптән ҡышҡа кәрәк-яраҡ әҙерләүҙе лә) үҙаллы башҡарырға тура килә. Константин Эдуардович менән Варвара Евграфовнаның ете балаһы була: өлкән ҡыҙы Любовь (1881—1957), рәттән дүрт улы — Игнатий (1883, 1902 йылда үҙ-үҙенә ҡул һала, Александр (1885—1923, шулай уҡ үҙ-үҙенә ҡул һала), Иван (1888—1919). Калугала кесе улы Леонтий тыуа (1892, киләһе йылда ул быума йүтәлдән вафат була), ә ике кесе ҡыҙы Мария (1894—1964) һәм Анна (1897—1922). Автобиографияһында былай тип яҙылған: «Ундай никахтарҙан балалар сәләмәт, бәхетле һәм шат булмай»[59][60][61][62].

Уҡытыусылыҡ һәм фәнни эшмәкәрлеге

undefined

А. С. Толмачев үлгәндән һуң, Циолковский менән яҡшы мөнәсәбәттә булмаған Е. Ф. Филиппов етәксе итеп тәғәйенләнә. Шуға ҡарамаҫтан, педагогик таланты уҡыусыларын йәлеп итә, ул бер ҡасан да язаны артыҡ ҡулланмай һәм тауышын күтәрмәй, һөйләп аңлата белә[59]. Шул уҡ ваҡытта училищела өҫтәмә аҡса эшләү ысулы була: сиреккә «икеле» ҡуйыла йәки ата-әсәләргә балаларының өлгәшмәүе тураһында хәбәр ителә һәм өҫтәлмә дәрестәр талап ителә[63]. Дворян булараҡ, Циолковский урындағы Дворян йыйылышы ағзаһы була, дворяндар маршалы Д. Я. Курносов менән таныша, балаларына өҫтәлмә дәрестәр бирә. Был мөғәллимгә етәкселектең баш-баштаҡлығынан һаҡланырға мөмкинлек бирә. Әммә тиҙҙән епархия властары уның Изге Яҙмаға ҡарата ышаныслылығы һәм мөнәсәбәте тураһында хисап талап итә; документты уның ҡайныһы Евграф, шулай уҡ училищелағы коллегалары әҙерләй. Ҡайныһы ҡаланан киткәндән һуң, уҡытыусыға 1883 йылда икенсе фатир эҙләргә һәм Калуга урамына күсергә тура килә. Циолковскийҙарҙың күршеләре, шул иҫәптән урындағы тыуған яҡты өйрәнеүсе Н. П. Глухарёв, суд тәфтишсеһе Н. К. Феттер, ҙур китапхана хужаһы, шулай уҡ энтузиаст И. В. Шокин күренекле кешеләр була, ул теплицала лимон һәм апельсин үҫтерә һәм Циолковский менән осоусы моделдәр осора[61]. Төндә фейерверк һәм фонарле һауа йыланын осороуҙан тыш, ул вакуумлы насос менән файҙалана алған. Өйҙәгеләр өсөн уның оҫтаханала эшләгән ваҡытта көйләп йырлау ғәҙәтен бик ауыр ҡабул итә. Был, күпмелер дәрәжәлә, фәнгә ғашиҡ булған яңғыҙ энтузиаст икәнлеген күрһәтә[63][64].

1882—1883 йылдарҙа Циолковский газдар кинетикаһына һәм аэродинамик оҡшашлыҡҡа арналған тәүге фәнни хеҙмәттәрен яҙа (икеһе лә һаҡланмаған). Циолковский Рәсәй физика-химия йәмғиәте сафына ҡабул ителә[65]. 1884 йылда Циолковский губерна сәркәтибе, ә 1885 йылдың 8 ноябренән коллеж сәркәтибе дәрәжәһен ала. 1886 йылдың 23 декабрендә ул титуляр советник дәрәжәһенә күтәрелә. 1886—1887 йылдар Константин Эдуардович өсөн уңышлы була, ул идара ителеүсе ҙур аэростаттың иҫәп-хисабын тамамлай, шулай уҡ «Айҙа» повесын яҙа. 1887 йылдың 23 мартында Циолковскийҙарҙың йорто яна, китапханаһы һәм бөтә мөлкәте тиерлек юҡҡа сыға. Уҡытыусы оҙайлы төшөнкөлөккә бирелә. Көҙгөһөн Молчанов урамындағы уңайлыҡтары булған фатирға күсенә. Ҡыҙы Любаны гимназияға урынлаштыралар, башҡа балаларын атаһы үҙе уҡыта; хәтирәләре буйынса, әгәр училищела ул тыныс һәм түҙемле булһа, ул өйҙә балаларына артыҡ талапсан була. Балаларына бер һүҙһеҙ тыңларға ҡуша[66][67].

1889 йылда Циолковский коллеж баһалаусыһы дәрәжәһенә лайыҡ була һәм педагогик тәжрибәһен камиллаштырыуын дауам итә. 1890 йылда 1 — 3 кластар өсөн арифметика һәм геометрия буйынса яңы уҡыу программаһын эшләй, уны Боров училищеһының педагогия советы раҫлай. 1890 йылдың йәйендә Мәскәү мәғариф округы попечителе Циолковскийҙы Владимир училищеһына күсерергә тәҡдим итә, ул ризалаша, әммә күсереү үтәлмәй. Константин Эдуардович үҙе металл һауа судноһы проектын тамамлай, проект хуплана, әммә финанслауҙан баш тарталар. 1891 йылда Циолковский Н. Е. Жуковскийға ебәрелгән аэроплан проекты өҫтөндә эшләй башлай. Жуковский уны ыңғай баһалай[68]. Ниһайәт, 1892 йылдың 27 ғинуарында Калуга губернаһының халыҡ училищелары директоры Д. С. Унковский Мәскәүгә Циолковскийҙы — иң һәләтле һәм тырыш уҡытыусыларҙың береһен — Калугуға күсереү тураһында үтенес менән мөрәжәғәт итә. 4 февралдә үтенес ҡәнәғәтләндерелә[69].

Хеҙмәттәре

  • Аэроплан, или птицеподобная (авиационная) летательная машина : Исследование К. Циолковского. — М.: Унив. тип., 1895. — 46 с.
  • Грёзы о земле и небе и эффекты всемирного тяготения. — М.: А. Н. Гончаров, 1895. — VI, 143 с.
  • Самостоятельное горизонтальное движение управляемого аэростата : (Новые формулы сопротивления воздуха и движения аэростата). — Одесса: Центр. типо-лит., 1898. — 22 с.
  • Вопросы воздухоплавания : (По поводу трудов по воздухоплаванию 7-го Отд. Имп. Рус. техн. о-ва, за период 1895—1900 гг.). — СПб.: тип. П. П. Сойкина, ценз. 1900. — 18 с.
  • Успехи воздухоплавания в XIX веке. — [СПб.]: тип. П. П. Сойкина, ценз. 1901. — 10 с.
  • Защита аэроната. — Калуга: изд. и собственность авт., 1911 (тип. Е. Г. Архангельской). — 8 с.
  • Простейший проект чисто металлического аэроната из волнистого железа. — Калуга: изд. авт., 1914 (тип. С. А. Семёнова). — 10 с.
  • Образование земли и солнечных систем : (Маленькие очерки). — Калуга : изд. и собственность авт., 1915 (тип. С. А. Семёнова). — 16 с.
  • Таблица дирижаблей из волнистого металла. — Калуга : тип. С. А. Семёнова, 1915. — 24 с.
  • Дополнительные технические данные к построению металлической оболочки дирижабля без дорогой верфи; Отзыв Леденцовского общества о моём дирижабле. — Калуга: Изд. лица, пожелавшего остаться неизвестным, 1915. — 10 с.
  • Гондола металлического дирижабля и органы его управления. — [Калуга] : [б. и.], [1916]. — 24 с.
  • Воздушный транспорт. — Калуга: изд. авт., [1916]. — 20 с.
  • Горе и гений. — Калуга: изд. и собств. авт., 1916 (тип. С. А. Семёновой). — 9 с.
  • Монизм вселенной (Конспект. Март 1925 г.). — Калуга : Б. и., 1925 (1-я Гос. типо-лит.). — 32 с.
  • Образование солнечных систем (извлечение из большой рукописи 1924—1925 года. Ноябрь 1925 года) и споры о причине космоса. — Калуга : Б. и., 1925 (1-я Гос. типо-лит. ГСНХ). — 33 с.
  • Космическая ракета: Опытная подготовка. — [Калуга] : Гостип. КГСНХ, [1927]. — 24 с.
  • Ум и страсти… — Калуга : автор, 1928 (тип. Кал. губ. сов. нар. хоз.). — 27 с.
  • Общественная организация человечества (Вычисления и таблицы). — Калуга: автор, 1928 (гостип. ГСНХ). — 32 с.
  • Космические ракетные поезда: (С биографией К. Э. Циолковского С. В. Бессонова). — Калуга : Коллектив секции науч. работников, 1929. — 38 с.
  • Воля вселенной: Неизвестные разумные силы… — Калуга : Автор, 1928 (Гостип. КГСНХ). — 23 с.
  • Избранные труды К. Э. Циолковского; с биогр. очерком проф. Н. Д. Моисеева; под общ. ред. инж.-мех. Е. В. Латынина. — М.-Л.: Госмашметиздат, 1934. — Кн. 1. Цельнометаллический дирижабль. — 270 с.; Кн. 2. Реактивное движение. — 216 с.
    Переизд.: Книжный клуб «Книговек», 2018. ISBN 978-5-4224-1216-7.
  • Труды по ракетной технике. — М.: Оборонгиз, 1947. — 368 с.
  • Собрание сочинений / Академия наук СССР. В 4 т. — М.: Изд. Акад. Наук СССР, 1951—1964.
    • Т. 1: Аэродинамика. 1951. 1 л. фронт. 266, [2] с., ил.
    • Т. 2: Реактивные летательные аппараты. 1954. 1 л. фронт. 453, [3] с., ил., факсим.
    • Т. 3: Дирижабли. 1959. 1 л. фронт. 316 с., ил., факсим.
    • Т. 4: Естествознание и техника. 1964. 459, [1] с.
  • Вне Земли: Науч.-фантастич. повесть. — Изд. 2-е, испр. — М.: Изд-во Акад. наук СССР. 1958. — 144 с.: ил.
  • Грёзы о Земле и небе. На Весте: Науч.-фантастич. произведения. — М.: Изд-во Акад. Наук СССР, 1959. — 96 с.
  • Путь к звёздам: Сб. науч.-фантастич. произведений. — М.: Изд-во Акад. наук СССР, 1960. — 352 с.
  • Жизнь в межзвёздной среде / Предисл. И. А. Ефремова. — М.: Наука, 1964. — 84 с.
  • Исследование мировых пространств реактивными приборами. — М.: Машиностроение, 1967. — 375 с.
  • Промышленное освоение космоса: Сб. науч. тр. — М.: Машиностроение, 1989. — 280 с.
  • Причина космоса. Воля вселенной. Научная этика. — М.: Космополис, 1991. — 89 с.
  • Черты из моей жизни. — Калуга: Золотая аллея, 2007. — 157 с.
  • Вне Земли. Сборник научно-фантастических работ. — М. : ООО «Луч», 2008. — 368 с. — ISBN 978-5-87140-279-5.
  • Философия космической эпохи. — М.: Академический проект, 2014. — 239 с. — (Философские технологии). — ISBN 978-5-8291-1615-6.
  • Космическая философия. Живая Вселенная. — М.: Академический проект, 2017. — 640 с. — (Философские технологии: философия космизма). — ISBN 978-5-8291-2026-9.
  • Космический корабль. Избранные труды. — М.: Юрайт, 2017. — 452 с. — (Антология мысли). — ISBN 978-5-534-03296-3.
  • Космическая философия. — М.: АСТ, 2019. — 288 с. — (Классика научной мысли). — ISBN 978-5-17-113055-8.
  • Труды по воздухоплаванию. — М.: Либроком, 2020. — 120 с. — (Науку — всем! Шедевры научно-популярной литературы (физика)) — ISBN 978-5-397-07405-6.
  • Щит научной веры: Сборник статей. — М.: Луч, 2020. — 700 с. — ISBN 978-5-87140-265-8.

Иҫкәрмәләр

Комментарийҙар
  1. ↑ В. Н. Кочетковтың биографияһында телгә алына:[20]:
    • Александр (1850—1909);
    • Дмитрий (1851—1869);
    • Игнатий (1858—1874);
    • Мария, тормошҡа сыҡҡас — Любимова (1865—1925).
    Вятка гимназияһы архивында, М. Циолковскаяның 38-се йәшендә вафат булыуы тураһында яҙма бар, иҫән балалары: Екатерина — 2 йәш, Мария — 5 йәш, Игнатий — 12 йәш, Константин — 13 йәш, Иосиф — 16 йәш, Александр — 20 йәш. Өлкән ағаһы Дмитрий 18 йәшендә Петербургта вафат була, унда ҡаҙна иҫәбенә уҡый[21].
Сығанаҡтар
  1. ↑ Архив изобразительного искусства — 2003.
  2. ↑ https://www.fantascienza.com/catalogo/NILF15844
  3. ↑ 1 2 Большая советская энциклопедия (урыҫ): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  4. ↑ http://www.brainyquote.com/quotes/quotes/k/konstantin183177.html
  5. ↑ Циолковский Константин Эдуардович // Большая советская энциклопедия (урыҫ): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  6. ↑ http://www.themoscowtimes.com/weekend/article/blast-off-to-kaluga-for-the-weekend/366725.html
  7. ↑ Грицанов, 2003, с. 1171
  8. ↑ Циолковский Константин Эдуардович.
  9. ↑ ТАСС Энциклопедия. Циолковский, Константин Эдуардович.
  10. ↑ познавательный час«И я зажег этот огонь».
  11. ↑ Циолковский, Константин Эдуардович.
  12. ↑ Боголюбов, 1983, с. 513—514
  13. ↑ Грицанов, 2003, с. 1171—1772
  14. ↑ Навстречу к 100-летию СССР. Выдающиеся советские ученые. Константин Циолковский..
  15. ↑ К.Э. Циолковский и Я.И. Перельман.
  16. ↑ Информация об авторе. Циолковский Константин Эдуардович.
  17. ↑ Пленков, 1980, с. 115
  18. ↑ Кочетков, 1994, с. 5—10
  19. ↑ Дёмин, 2005, с. 24—26
  20. ↑ Кочетков, 1994, с. 12
  21. ↑ 1 2 Кочетков, 1994, с. 36
  22. ↑ Космодемьянский, 1976, с. 18
  23. ↑ Дёмин, 2005, с. 29
  24. ↑ Моисеев, 1934, с. 9
  25. ↑ К 160-летию К. Циолковского в Рязани хотят снести его дом. Хранители Наследия (22 ноябрь 2016). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 10 сентябрь 2020. Архивировано 24 сентябрь 2020 года.
  26. ↑ В Рязани подвели первые итоги работы по установлению факта проживания семьи Циолковских в доме на Вознесенской. BezFormata.Com (11 ғинуар 2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 10 сентябрь 2020. Архивировано 12 октябрь 2020 года.
  27. ↑ Материалы к биографии, 1989, с. 118
  28. ↑ Пленков, 1980, с. 116—119
  29. ↑ Дом Циолковского. Пешком по Вятке. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 10 сентябрь 2020. Архивировано 15 август 2020 года.
  30. ↑ Марка Фрукты и Циолковский. Пешком по Вятке. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 10 сентябрь 2020. Архивировано 18 апрель 2021 года.
  31. ↑ Материалы к биографии, 1989, с. 119
  32. ↑ 1 2 Кочетков, 1994, с. 40
  33. ↑ 1 2 Кочетков, 1994, с. 46
  34. ↑ Салахутдинов, 2000, с. 25
  35. ↑ Кочетков, 1994, с. 30
  36. ↑ Кочетков, 1994, с. 36, 38
  37. ↑ Моисеев, 1934, с. 9—10
  38. ↑ Космодемьянский, 1976, с. 20
  39. ↑ Материалы к биографии, 1989, с. 120—121
  40. ↑ Дёмин, 2005, с. 36
  41. ↑ Кочетков, 1994, с. 53—54
  42. ↑ Дёмин, 2005, с. 50
  43. ↑ Кочетков, 1994, с. 64
  44. ↑ Моисеев, 1934, с. 11
  45. ↑ Салахутдинов, 2000, с. 28
  46. ↑ Кочетков, 1994, с. 70
  47. ↑ Моисеев, 1934, с. 14
  48. ↑ Материалы к биографии, 1989, с. 121—122
  49. ↑ Дёмин, 2005, с. 50—52
  50. ↑ Кочетков, 1994, с. 78
  51. ↑ Материалы к биографии, 1989, с. 123
  52. ↑ Кочетков, 1994, с. 80—81
  53. ↑ Моисеев, 1934, с. 15
  54. ↑ Кочетков, 1994, с. 85—86
  55. ↑ Дёмин, 2005, с. 53, 60
  56. ↑ Кочетков, 1994, с. 91—92
  57. ↑ Дёмин, 2005, с. 57
  58. ↑ Дёмин, 2005, с. 58
  59. ↑ 1 2 Дёмин, 2005, с. 60
  60. ↑ Салахутдинов, 2000, с. 32
  61. ↑ 1 2 Кочетков, 1994, с. 102
  62. ↑ Черненко, 2017, с. 45—47
  63. ↑ 1 2 Салахутдинов, 2000, с. 39
  64. ↑ Siddiqi, 2004, p. 23
  65. ↑ Кочетков, 1994, с. 100—101
  66. ↑ Кочетков, 1994, с. 105—108
  67. ↑ Черненко, 2017, с. 46
  68. ↑ Кочетков, 1994, с. 109—110
  69. ↑ Кочетков, 1994, с. 111

Әҙәбиәт

Һүҙлек-энциклопедия баҫмалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Боголюбов А. Н. Математики. Механики. Биографический справочник. — Киев : Наукова думка, 1983. — 639 с.
  • Грицанов А. А. Циолковский // Новейший философский словарь / Сост. и главн. науч. ред. А. А. Грицанов. — Изд. третье, испр. — Минск : Книжный дом, 2003. — С. 1171—1172. — 1280 с. — (Мир энциклопедий). — ISBN 985-428-636-3.
  • Егоров Б. Ф. Циолковский, Константин Эдуардович // Русские писатели. 1800—1917. Биографический словарь. — М. : Нестор-История, 2019. — Т. 6. С—Ч. — С. 583—586. — 656 с. — ISBN 978-5-4469-1616-0.
  • Казютинский В. В. Циолковский // Новая философская энциклопедия / Рук. проекта В. С. Стёпин, Г. Ю. Семигин. — М. : Мысль, 2010. — Т. 4: Т — Я. — С. 336—337. — 736 с. — ISBN Ҡалып:Некорректный ISBN.
  • Космодемьянский А. А. Циолковский // Большая советская энциклопедия / Гл. ред. Б. А. Введенский. — Второе изд. — М. : Большая советская энциклопедия, 1957. — Т. 46: Фусе — Цуруга. — С. 634—635. — 672 с.
  • Космодемьянский А. А. Циолковский // Большая советская энциклопедия / Гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1978. — Т. 28: Франкфурт — Чага. — С. 575—576. — 616 с. — Стб. 1712—1715. — 1833 стб.
  • Космодемьянский А. А. Циолковский // Космонавтика: Энциклопедия / Гл. ред. В. П. Глушко; Редколлегия: В. П. Бармин, К. Д. Бушуев, В. С. Верещетин и др.. — М. : Сов. Энциклопедия, 1985. — С. 436—437. — 528 с.
  • Меркулов И. Циолковский К. Э. // Большая советская энциклопедия / Гл. ред. О. Ю. Шмидт. — М. : ОГИЗ РСФСР, Советская энциклопедия, 1934. — Т. 60: Холангит — Цянь.
  • Роднянская И. Циолковский // Философская энциклопедия / Гл. рел. В. Ф. Константинов. — М. : Советская энциклопедия, 1970. — Т. 5: Сигнальные системы — Яшты. — С. 466—468. — 740 с.
  • Grigorian A. T. Tsiolkovsky, Konstantin Eduardovich // Dictionary of Scientific Biography / editor in chief Charles Coulston Gillispie. — N. Y. : Charles Scribner's Sons, 1981. — Vol. 13: Hermann Staudinger — Giuseppe Veronese. — P. 482—484. — 623 p. — ISBN 0-684-16966-5.
  • Jones B. Tsiolkovsky, Konstantin Eduardovich // Dictionary of World Biography. — 2nd Edition. — Canberra : ANU Press, 2015. — P. 854. — (ANU Lives Series in Biography).

Тәү сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • К. Э. Циолковский в воспоминаниях современников / Сост. А. В. Костин, Н. Т. Усова. — 2-е изд. — Тула: Приокское книжное издательство, 1983. — 288 с.
  • Рукописные материалы К. Э. Циолковского в Архиве Академии наук СССР : научное описание / составители: М. Я. Ржезникова [и др.] ; под ред. Б. Н. Воробьёва и Б. В. Лёвшина. — М. : Наука, 1966. — 169 с. — (Архив АН СССР. Труды Архива. Т. 22).
  • Чижевский А. Л. На берегу Вселенной. Воспоминания о К.Э. Циолковском. — М. : Айрис-Пресс, Айрис-дидактика, 2007. — 448 с. — (Библиотека истории и культуры). — ISBN 978-5-8112-2513-2.

Монографиялар һәм мәҡәләләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Рус телендә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Инглиз телендә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Andrews J. T. Red cosmos: K. E. Tsiolkovskii, grandfather of Soviet rocketry. — 2009. — xviii, 147 p. — (Centennial of flight series ; no. 18). — ISBN 978-1-60344-117-9.
  • Hagemeister M. The Conquest of Space and the Bliss of the Atoms: Konstantin Tsiolkovskii // Soviet Space Culture: Cosmic Enthusiasm in Socialist Societies / Eds. Eva Maurer, Julia Richers, Monica Rüthers, Carmen Scheide. — Houndmills, Basingstoke, Hampshire : Palgrave Macmillan, 2011. — P. 27—41. — xv, 323 p. — ISBN 978-1-349-32437-8.
  • Hagemeister M. Konstantin Tsiolkovskii and the Occult Roots of Soviet Space Travel // The New Age of Russia. Occult and Esoteric Dimensions : [англ.] / Eds. B. Menzel, M. Hagemeister, B. G. Rosenthal. — München - Berlin : Verlag Otto Sagner, 2012. — P. 135—150. — 448 p. — (Studies on Language and Culture in Central and Eastern Europe, Vol. 17. Сер. en). — ISBN 978-3-86688-198-3.
  • Majsova N. The Cosmic Subject in Post-Soviet Russia: Noocosmology, Space-Oriented Spiritualism, and the Problem of the Securitization of the Soul // Cultural and Political Imaginaries in Putin’s Russia / Ed. by Niklas Bernsand and Barbara Törnquist-Plewa. — Leiden : Brill, 2018. — P. 232—258. — xi, 262 p. — (Eurasian Studies Library, Volume: 11). — ISBN 978-90-04-36666-4.
  • Siddiqi A. A. The Rockets’ Red Glare: Spaceflight and the Russian Imagination, 1857—1957 : Dissertation... for the Degree of the Doctor of Philosophy. — Carnegie Mellon Universiy, 2004. — x, 435 p.
  • Siddiqi A. A. Imagining the Cosmos: Utopians, Mystics, and the Popular Culture of Spaceflight in Revolutionary Russia // Russian science fiction literature and cinema: a critical reader / edited and introduced by Anindita Banerjee. — Boston : Academic Studies Press, 2018. — P. 79—116. — xvii, 380 p. — (Cultural syllabus). — ISBN 978-1-61811-722-9.
  • Yardley C. B. Chapter 4. Stamps as Communicators of Public Policy // The representation of science and scientists on postage stamps: a science communication study. — Canberra : ANU Press, 2015. — P. 77—142. — 310 p. — ISBN 978-1-925021-78-3. — ISBN 978-1-925021-80-6. — DOI:DOI:10.22459/RSSPS.02.2015.

Публикациялар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һылтанмалар

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар