Космодром
Космодром («йыһан» һәм боронғо грек телендә δρόμος «йүгереү өсөн урын») — осош участкаһында йыһан тәғәйенләнешендәге ракеталарҙы осороу һәм контролдә, әҙерлек кимәлендә тотоу, эшләтеп ебәреүгә әҙерләү, осошто контролдә тотоу өсөн тәғәйенләнгән ҡоролмалар комплексы урынлашҡан биләмә[1]. Исеме самолёттар өсөн тәғәйенләнгән аэродромға оҡшаш бирелгән. Ғәҙәттә, космодромдар ҙур майҙанды биләй һәм, осош ваҡытында айырылған бүлкәттәр торлаҡтарға йәки күрше осоу майҙансыҡтарына зыян килтермәһен өсөн, халыҡ тығыҙ йәшәгән урындарҙан алыҫта урынлаша.
Космодром өсөн отошло урын экваторҙа, бында ракета-йөрөтөүсе Ерҙең әйләнеү энергияһын тулыраҡ файҙалана ала. Урта киңлектәрҙәге космодромдан осоролған ракета менән сағыштырғанда экваторҙан ебәрелгән ракета яғыулыҡтың яҡынса 10 процентын экономиялай ала. Шуға ярашлы, шул уҡ йөрөтөүсе орбитаға күберәк файҙалы йөк сығара ала. Экваторҙан орбитаға теләһә ниндәй ауышлыҡ менән осорорға мөмкин. Экваторҙа йыһанға ракеталар осорорға һәләтле дәүләттәр шул тиклем күп булмағанлыҡтан, диңгеҙҙә урынлашҡан космодромдар проекттары барлыҡҡа килә.
Статистика
2019 йылда планета космодромдарынан йыһан ракеталарын осороу иҫәбе түбәндәгесә булды:
| Осоу урыны | Ил | Осороуҙар һаны | Иҫкәрмәләр | |||
|---|---|---|---|---|---|---|
| Бөтәһе | Уңышлы | Уңышһыҙ | Өлөшләтә. уңышлы. | |||
| Сичан | 
|
13 | 13 | |||
| Байконур | 
|
13 | 13 | |||
| Канаверал Мороно | 
|
12 | 12 | |||
| Тайюань |
|
10 | 9 | 1 | ||
| Цзюцюань |
|
9 | 8 | 1 | ||
| Куру | 
|
9 | 8 | 1 | ||
| Плесецк | 
|
8 | 8 | |||
| Rocket Lab LC-1 | 
|
6 | 6 | |||
| Шрихарикота | 
|
6 | 6 | |||
| Ванденберг базаһы |
|
3 | 3 | |||
| КЕННЕДИ КЦ |
|
3 | 3 | |||
| MARS |
|
2 | 2 | |||
| Семнан | 
|
2 | 2 | |||
| Утиноура | 
|
1 | 1 | |||
| Һары
диңгеҙҙәге мобиль платформа |
|
1 | 1 | |||
| Көнсығыш |
|
1 | 1 | |||
|
|
1 | 1 | ||||
| «Старгейзер» самолеты |
|
1 | 1 | |||
| Вэньчан |
|
1 | 1 | |||
Космодромдар
Курсив менән эшен туҡтатҡан космодромдар айырып күрһәтелә.
.svg)
Исемлек
Төҫ менән космодром статусына етмәгән старт комплекстары һәм майҙансыҡтар бүленгән (2016 йылдың ноябренә ҡарата).
| Атамһы | Тулы атамаһы | Ҡайһы илдеке | Урынлашыуы | Координаталар | Сафҡа индереү | Беренсе осороу[2] | Ябыу |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Арнем | «Арнем» Йыһан үҙәге |  Австралия
|
Төньяҡ биләмә | 12°22′53″ ю. ш. 136°48′50″ в. д.GЯO | ? | 2022 | |
| Вумера | - | Австралия Бөйөк Британия
|
Көньяҡ Австралия штаты | 30°57′19″ ю. ш. 136°31′55″ в. д.GЯO | 1947 | 1967 | 1976 |
| Алкантара | - |  Бразилия
|
Мараньян штаты | 2°21′54″ ю. ш. 44°22′38″ з. д.GЯO | 1990 | 1990 | - |
| Пальмахим | Явне База 25 |
 Израиль
|
Үҙәк округ | 31°53′05″ с. ш. 34°40′48″ в. д.GЯO | 1971[3] | 1988 | - |
| Шрихарикота | Сатиш Дхаван исемендәге Йыһан үҙәге | Һиндостан
|
Андхра-Прадеш штаты | 13°43′12″ с. ш. 80°13′49″ в. д.GЯO | 1971 | 1980 | - |
| Аль-Анбар | Al Anbar[4], Аль-Анбар йыһан үҙәге |  Ираҡ
|
Аль-Анбар мухафазаһы | 32°46′55″ с. ш. 44°17′58″ в. д.GЯO | 1989 (?) | 1991 (?) | 1991 |
| Семнан[5] | - | Иран
|
Семнан остан | 35°13′19″ с. ш. 53°53′42″ в. д.GЯO | 2008 | 2009 | 2015 |
| Сан-Марко | Хәҙерге көндә — Луиджи Брольо исемендәге Йыһан үҙәге |  Италия
|
Залив Формоза,  Кения территория һыуҙары
|
2°56′27″ ю. ш. 40°12′48″ в. д.GЯO | 1964 | 1967 | 1988 |
| Вэньчан | Хайкоу, Хайнань | Ҡытай
|
Хайнань утрауы | 19°37′12″ с. ш. 110°45′03″ в. д.GЯO | 2012[6] | 2013[7] | - |
| Сичан | 27-се база | Ҡытай
|
Сычуань провинцияһы | 28°14′45″ с. ш. 102°01′35″ в. д.GЯO | 1970 | 1984 | - |
| Тайюань | Учжай (Wuzhai) |
Ҡытай
|
Шаньси провинцияһы | 38°50′55″ с. ш. 111°36′28″ в. д.GЯO | 1968 | 1988 | - |
| Цзюцюань | 10-сы база, Донгфенг элек — Чанчэньцзэ, Шуанчэньци |
Ҡытай
|
Аймак Алашань (Эске Монголия) |
40°57′28″ с. ш. 100°17′30″ в. д.GЯO | 1958 | 1970 | - |
| Тонхэ | Квандай ракета һынау полигоны |  КХДР
|
Хамгён-Пукто провинцияһы | 40°51′20″ с. ш. 129°39′57″ в. д.GЯO | 1984 | -[8] | - |
| Сохэ | Сохэның Көнбайыш һынау полигоны | КХДР
|
Пхёнан-Пукто провинцияһы | 39°39′36″ с. ш. 124°42′19″ в. д.GЯO | 1990—2000-е | 2012 | - |
| Наро | Наро Йыһан үҙәге (Naro Space Center) |  Корея Республикаһы
|
Венародо (Oenaro) утрауы, Чолла-Намдо провинцияһы | 34°25′55″ с. ш. 127°32′06″ в. д.GЯO | 2009 | 2013 | - |
| Байконур | Байконыр, Тюратам, элек — Ленинск |
Ҡаҙағстан Рәсәй Федерацияһы
|
Ҡыҙылурҙа, Ҡаҙағстан
|
45°57′58″ с. ш. 63°18′28″ в. д.GЯO | 1957 | 1957 | - |
| Капустин Яр | 4-се Дәүләт үҙәк төр-ара полигон (4ГЦМП), Знаменск | Рәсәй Федерацияһы
|
Әстерхан өлкәһе | 48°33′55″ с. ш. 46°17′42″ в. д.GЯO | 1946 | 1962 | - |
| Плесецк | 1-се Дәүләт һынау космодромы, ГИК-1, ГНИИП-53 | Рәсәй Федерацияһы |
Архангел өлкәһе | 62°57′36″ с. ш. 40°41′00″ в. д.GЯO | 1959 | 1966 | - |
| Свободный | 2-се Дәүләт һынау космодромы, ГИК-2, Свободный-18 | Рәсәй Федерацияһы
|
Амур өлкәһе | 51°47′36″ с. ш. 128°11′16″ в. д.GЯO | 1996 | 1997 | 2007[9] |
| Ясный | «Ясный» старт базаһы, Домбаровский | Рәсәй Федерацияһы
|
Ырымбур өлкәһе | 51°12′25″ с. ш. 59°51′00″ в. д.GЯO | 1964 | 2006 | - |
| Восточный | Российский гражданский космодром на Дальнем Востоке | Рәсәй Федерацияһы
|
Амур өлкәһе | 51°53′04″ с. ш. 128°20′05″ в. д.GЯO | 2016 (1Ҡалып:Nbhyя очередь) | 2016 | |
| Ванденберг | Көнбайыш һынау майҙансығы, Тымыҡ океан полихотаһы |
АҠШ
|
Санта-Барбара округы , Калифорния штаты |
34°43′47″ с. ш. 120°34′36″ з. д.GЯO | 1957 | 1959 | - |
| Кадьяк | «Кадьяк» эшләтеп ебәреү комплексы, (Kodiak Launch Complex, KLC) Мыс Нэрроу (Narrow Cape) |
АҠШ
|
Кадьяк утрауы, Аляска штаты |
57°26′09″ с. ш. 152°20′16″ з. д.GЯO | 1998 | 2001 | - |
| Кваджалейн | Испытательный полигон Рейгана, Reagan Test Site (RTS), ранее — U.S. Army Kwajalein Atoll (USAKA), Kwajalein Missile Range (KMR) | АҠШ
|
Остров Омелек, атолл Кваджалейн,  Маршалл Утрауҙары
|
8°59′58″ с. ш. 167°39′16″ в. д.GЯO | 1964 | 2008 | - |
| Космический центр Кеннеди | Восточный испытательный полигон | АҠШ
|
Бревард округы, Флорида штаты |
28°35′06″ с. ш. 80°39′04″ з. д.GЯO | 1962 | 1967 | - |
| Мыс Канаверал | Көнсығыш һынау полигоһы Cape Canaveral Air Force Station (CCAFS) |
АҠШ
|
Бревард округы, Флорида штаты |
28°29′20″ с. ш. 80°34′40″ з. д.GЯO | 1949 | 1958 | - |
| Уоллопс[10] | Wallops, Испытательный центр на о. Уоллопс (Wallops Island Test Center, WITC, WFF, WAL, KWAL) |
АҠШ
|
Аккомик округы , Вирджиния штаты |
37°49′59″ с. ш. 75°29′24″ з. д.GЯO | 1945 | 1961 | - |
| Куру | Космический центр в Гвиане (Guiana Space Centre) |
.svg){kind=small} Франция Евросоюз
|
 Гвиана
|
5°14′21″ с. ш. 52°46′06″ з. д.GЯO | 1968 | 1970 | - |
| Хаммагир | Тәүҙә — ракета һынау үҙәге Колон-Бешар | Франция
|
 Алжир
|
30°53′37″ с. ш. 3°02′09″ з. д.GЯO | 1947 | 1965 | 1967 |
| Танегасима | Танегасима (TNSC) Йыһан үҙәге | Япония
|
Танегасима утрауы, Кагосима префектураһы | 30°23′58″ с. ш. 130°58′13″ в. д.GЯO | 1969 | 1975 | - |
| Утиноура | Утиноура Йыһан үҙәге (USC), Кимоцуки | Япония
|
Кагосима префектураһы | 31°15′03″ с. ш. 131°04′55″ в. д.GЯO | 1962 | 1970 | - |
| Rocket Lab | Махия ярымутрауында 1-се старт майҙансығы | Яңы Зеландия
|
Төньяҡ утрау | 39°15′39″ ю. ш. 177°51′55″ в. д.GЯO | 2017 | 2018 | - |
Мобиль космодромдар
| Русса атама | Инглизсә атама | Ил | Тәүге осороу | Ебәрелгән район | Ракета-йөрөтөүсе | Төшөү урыны |
|---|---|---|---|---|---|---|
| «Боллс самолёты 8»[en] («Боинг» B-52B, рег. номеры 52-008) |
Balls 8 | АҠШ
|
1990 (5 апрель) | 36° с. ш. 123° з. д.GЯO Тихий океан (бейеклек 13,2 км) |
Пегас Pegasus |
Эдвардс авиабазаһы |
| «Старгейзер» самолеты (модифиц. «Локхид» L-1011-100, рег. номеры N140SC) |
Stargazer | АҠШ
|
1995 (3 апрель) | 36° с. ш. 123° з. д.GЯO Тымыҡ океан (бейеклек яҡынса 12 км) |
Пегас Pegasus-H Pegasus-XL Pegasus-XL HAPS |
Ванденберг базаһы |
| «Новомосковск»һыу һыу аҫты кәмәһе | Submarine K-407 Novomoskovsk |
Рәсәй Федерацияһы
|
1998 (7 июль) | 69°30′ с. ш. 34°12′ в. д.GЯO Баренц диңгеҙе |
Штиль-1Н | Гаджиево, Мурманск өлкәһе |
| («Одиссей») диүгеҙҙән старты | Sea launch (Ocean Odyssey) |
Рәсәй Федерацияһы
|
1999 (28 март) | 0°00′01″ с. ш. 153°54′46″ з. д.GЯO Тымыҡ океан, Рождество утрауҙары районы |
Зенит-3SL (до 2014) Союз-7 (в планах) |
Порт Славянка, Диңгеҙ буйы крайы |
| «Екатеринбург» һыу аҫты кәмәһе | Submarine К-84 Ekaterinburg |
Рәсәй Федерацияһы
|
2006 (26 май) | 69°30′ с. ш. 34°12′ в. д.GЯO Баренц диңгеҙе |
Штиль-1Н | Гаджиево, Мурманск өлкәһе |
2018 йылдың 25 декабрендә S7 Space компанияһы алыҫ йыһанға осҡанға тиклем караптарҙы хеҙмәтләндереү өсөн орбиталь космодром булдырыу проектын тормошҡа ашырыу тураһында иғлан итә[11].
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Иҫкәрмәләр
- ↑ ГОСТ Р 53802-2010 Системы и комплексы космические. Термины и определения
- ↑ Первый удачный орбитальный запуск, произведённый с данного космодрома
- ↑ Приблизительная дата основания авиабазы 2009 йылдың 18 июль көнөндә архивланған.
- ↑ Al Anbar. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 7 июнь 2009. Архивировано 8 ноябрь 2013 года.
- ↑ Название и местоположение являются предположительными.
- ↑ Предположительная 2009 йылдың 27 апрель көнөндә архивланған. дата окончания строительства космодрома. Уже существующий ракетный полигон был построен в середине 1980-х.
- ↑ Предположительная дата первого пуска
- ↑ Произведены два космических запуска в 1998 и 2009 годах, данные об их успешности разнятся.
- ↑ На базе ЗАТО Циолковский (ранее — Свободный-18, Углегорск) к 2016 году планируется построить новый космодром — Восточный
- ↑ С 2006 года часть полигона арендована частной аэрокосмической корпорацией и используется для коммерческих запусков под названием «Среднеатлантический региональный космопорт» (ингл. Mid-Atlantic Regional Spaceport — MARS)
- ↑ S7 Space анонсировала создание орбитального космодрома. «Коммерсантъ» (25 декабрь 2018). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 декабрь 2018. Архивировано 26 декабрь 2018 года.
Һылтанмалар
- Китайские космодромы
- Космодромы по классификации НАСА 2009 йылдың 16 июнь көнөндә архивланған.
- Энциклопедия «Astronautix»