Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Плесецк (космодром)

Плесецк космодромы (Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының 1-се Дәүләт һынау космодромы) — Совет һәм Рәсәй космодромы, пилотһыҙ йыһан аппараттарын оборона, шулай уҡ ғәмәли, ғилми һәм коммерция осороуҙары менән бәйле рәсәй йыһан программаларының бер өлөшөн тәьмин итә. Европала берҙән-бер ғәмәлдәге космодром һәм планетала иң төньяҡ космодром[2].

undefined
undefined

Дөйөм мәғлүмәт

undefined

Космодром Архангельск өлкәһенең үҙәк өлөшөндә, Көнсығыш Европа тигеҙлегенең уртаса тайга зонаһында урынлашҡан. Көнбайышта космодром территорияһы «Мәскәү-Архангельск» тимер юлы, төньяҡта Емца йылғаһы менән сикләнгән. Космодром урынлашҡан урындың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә Мирный ҡалаһы урынлашҡан. Космодромдың дөйөм майҙаны 1762 км² тәшкил итә, оҙонлоғо төньяҡтан көньяҡҡа — 46 км, көнсығыштан көнбайышҡа — 82 км. Космодром территорияһы Архангельск өлкәһенең Виноградовский, Плесецк һәм Холмогорск райондары менән сиктәш булған Мирный ҡала округы муниципаль берәмегенә ҡарай.

Космодромдың административ һәм торлаҡ үҙәге — Мирный ҡалаһы. Мирный ҡалаһының персоналы һәм халҡы яҡынса 30 мең кеше тәшкил итә.

Космодромда еңел класлы «Ангара-1.2», «Союз-2.1в», «Рокот», урта класлы «Союз-2.1а», «Союз-2.1б», ауыр класлы «Ангара-А5» ракета ташыусылары файҙаланыла.

2017 йылға ҡарата космодром территорияһынан ер тирәһендәге орбиталарға төрлө тәғәйенләнештәге 2000-дән ашыу йыһан аппараты сығарылған, 1600-гә яҡын ракета-йөрөткөс һәм 500-гә яҡын континент-ара баллистик ракеталар осоролған, 11 йыһан ракета комплексы һәм 60 типтағы йыһан аппараттары һыналған.

Космодром инфраструктураһы

Космодром фәнни-техник комплекс булып тора[3].

  • ракета-йөрөткөстәрҙе осороу ҡоролмалары менән старт комплекстары;
  • космос тәғәйенләнешендәге ракеталар һәм йыһан аппараттарын әҙерләү өсөн техник комплекстар;
  • йөрөткөс ракеталарға, тиҙләтеү блоктарына һәм йыһан аппараттарына ракета яғыулығы компоненттарын тултырыу өсөн күп функциялы яғыулыҡ ҡойоу-нейтралләштереү станцияһы;
  • кислород-азот заводы;
  • иҫәпләү үҙәге менән үлсәү комплексы;
  • аэродром;
  • 1473 бина һәм ҡоролмалар;
  • 273 энергия менән тәьмин итеү объекттары.

Старт комплекстарының төп элементтары булып торалар:

  • Осороу ҡоролмаһы (өҫтәл, башня һәм хеҙмәтләндереү фермалары);
  • Йөрөткөс ракеталарҙың стартҡа әҙерлек системалары менән идара итеү пункты;
  • Яғыулыҡ компоненттары һәм ҡыҫылған газдар һаҡлағыстары.

Космодромда еңел һәм урта класлы совет, рәсәй йөрөткөс ракеталарының бөтә типтары өсөн стационар техник һәм старт комплекстары бар.

Старт комплекстары

  • 1 СК * «Рокот» йөрөткөс ракетаһы өсөн 1 осороу ҡоролмаһы. Һуңғы тапҡыр 2019 йылдың 27 декабрендә осорола;
  • 1 СК * «Циклон-3» йөрөткөс ракетаһы өсөн 2 осороу ҡоролмаһы. 2009 йылдың 30 ғинуарынан алып файҙаланылмай;
  • 1 СК * «Космос-3М» йөрөткөс ракетаһы өсөн 2 осороу ҡоролмаһы. 2010 йылдың 27 апреленән алып ҡулланылмай;
  • 2 СК * «Союз—2» йөрөткөс ракетаһы өсөн 2 осороу ҡоролмаһы һәм «Молния-М» йөрөткөс ракетаһы өсөн 1 осороу ҡоролмаһы. Р-7 ғаиләһе ракеталарын осороу өсөн №1 (СК-1) осороу ҡоролмаһы, 13973 хәрби часы, 41-се майҙансыҡ, 1989 йылда файҙаланыуҙан сығарыла һәм 1999 йылда һүтелә. «Молния-М» йөрөткөс ракета өсөн осороу ҡоролмаһы №2 (СК-2), 14003 хәрби часы, 16-сы майҙансыҡ, 2010 йылдың 30 сентябренән файҙаланылмай. 3-сө һәм 4-се пускалау ҡоролмалары (СК-3), 14056-сы хәрби часть, 43-сө майҙансыҡ, 2019 һәм 2017 йылдарҙа «Союз-2» өсөн модернизациялана[4];
  • 1 СК * «Ангара» йөрөткөс ракетаһы өсөн 1-се осороу ҡоролмаһы. МИК 41-се майҙансыҡта урынлашҡан, яңы корпус иҫкеһе янында төҙөлә.

Үҙәктәр

Космодром составына алты үҙәк инә:

  • 1-се Үҙәк еңел класлы ракета-космос комплекстарын (РКК) һынау өсөн тәғәйенләнгән. Уның составы:
  • «Космос-3М» йөрөткөс ракеталары өсөн (132-се майҙансыҡ) ике осороу ҡоролмаһы;
  • «Циклон-3» йөрөткөс ракеталары өсөн (32-се майҙансыҡ) ике осороу ҡоролмаһы;
  • «Рокот» йөрөткөс ракеталары өсөн (133-се майҙансыҡ) бер осороу ҡоролмаһы;
  • Йыһан аппараттар һәм йөрөткөс ракеталарҙы әҙерләү өсөн ике техник комплекс.

Үҙәк элемтә системалары, геодезия, навигация һәм ғилми йыһан аппараттарын әҙерләй һәм осора.

  • 2-се Үҙәк урта класлы РКК-ны һынау һәм ҡулланыу өсөн тәғәйенләнгән. Үҙәк составы:
  • «Союз» һәм «Молния-М» йөрөткөс ракеталары өсөн өс осороу ҡоролмаһы;
  • Йөрөткөс ракеталарҙы һәм йыһан аппараттарын әҙерләү өсөн өс техник комплекс;
  • «Ангара» йөрөткөс ракеталары өсөн бер осороу ҡоролмаһы.

Үҙәк элемтә яһалма юлдаштарын, тәбиғәт-ресурс мониторингы аппараттарын, йыһан материалдарын өйрәнеү һәм биологик тикшеренеүҙәр, шулай уҡ хәрби тәғәйенләнештәге юлдаштарҙы әҙерләй һәм осора.

  • 3-сө Идаралыҡ хәрби ракета комплекстарының һынау осороуҙарын һәм йыһан аппараттары осороуҙарын үлсәүҙәр менән тәьмин итеү өсөн тәғәйенләнгән. Алты үлсәү пунктынан (ИП) тора:
  • ИП-1 * Мирный ҡалаһы;
  • ИП-2 * Мирный ҡалаһы;
  • ИП-3 * Нарьян-Мар ҡалаһы;
  • ИП-4 * Северодвинск ҡалаһы;
  • ИП-6 * Мирный ҡалаһы;
  • ИП-8 * Норильск ҡалаһы.
  • 4-се Һынау үҙәге континент-ара баллистик ракеталарҙың ракета комплекстарын һынау өсөн тәғәйенләнгән. Уның составы:
  • өс шахта осороу ҡоролмаһы:
 * РТ-2ПМ2 «Тополь-М» өсөн 15П765
 * РС-24 «Ярс» өсөн 15П765М
 * РС-28 «Сармат» өсөн 15П728
  • Күсмә грунт ракета комплексы өсөн ике старт позицияһы
  • Баргузин хәрби тимер юл ракета комплексы өсөн тимер юл позицияһы
  • Континент-ара баллистик ракета әҙерләү өсөн дүрт техник позиция.

Мобиль һәм стационар базировкалы ракета комплекстарын һынау һәм техник оҙатыу үткәрә.

  • Мәғлүмәт-аналитика үҙәге ер өҫтө һәм осош һынауҙары һөҙөмтәләрен анализлау һәм осороуҙарҙы баллистик тәьмин итеү өсөн кәрәк. 60-тан ашыу эш урынын берләштергән борт мәғлүмәтен эшкәртеү һәм анализлауҙың биш технологик линияһынан тора.
  • Мәғлүмәтте күрһәтеү һәм контролдә тотоу ғилми-һынау үҙәге:
  • Рәсәй стратегик ракеталарын һынау тураһында материалдар күрһәтеү өсөн;
  • АҠШ-тың стратегик һөжүм ҡоралдарын һынауҙы контролдә тотоу өсөн.

Космодромда автомобиль юлдары (300 км) һәм тимер юлдар (326 км) селтәре, авиация техникаһы һәм беренсе класлы хәрби аэродром бар, ул Ил-76, Ту-154 кеүек максималь ултырыу ауырлығы 220 тоннаға тиклем булған һауа судноларын файҙаланырға мөмкинлек бирә.

Плесецк космодромының тимер юл селтәре Рәсәйҙә иң ҙур ведомство тимер юлдарының береһе. Мирный ҡалаһында урынлашҡан Городская тимер юл станцияһынан көн һайын бер нисә маршрут буйынса пассажир поездары китә. Уларҙың иң алыҫының оҙонлоғо яҡынса 80 километр тәшкил итә.

2016 йылдың авгусына ҡарата, М. В. Хруничев исемендәге Дәүләт йыһан-етештереү үҙәге проект төҙөй, конструкторлыҡ документацияһын сығара, яңы комплекс һәм «Ангара» осороу ҡоролмаһын эшләтеп ебәреү өсөн технологик ҡорамалдар һатып ала[5].

Тарихы

СССР

Төҙөлөшө

undefined
undefined

Космодром үҙенең тарихын 1957 йылдың 11 ғинуарынан алып бара, ул саҡта КПСС Үҙәк Комитеты һәм СССР Министрҙар Советы шартлы атамаһы «Ангара» булған хәрби объект төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итәләр[6]. Объект СССР-ҙа Р-7 һәм Р-7А континент-ара баллистик ракеталары менән ҡоралланған беренсе ғәскәри ракета берләшмәһе булараҡ булдырыла. Берләшмә 1957 йылдың 15 июлендә формалаша башлай. Был көндө «Ангара»-ның беренсе командиры полковник Михаил Григорьев үҙенең вазифаға инеү тураһында 1-се бойороҡҡа ҡул ҡуя. Хәҙер был көн Плесецк космодромының йыллыҡ байрамы булараҡ билдәләнә.

Позицион район урынын һайлау күп осраҡта Р-7 континент-ара баллистик ракетаһының тактик-техник характеристикалары менән билдәләнә. Тәү сиратта, иҫәпкә алынған:

— дошман территорияларына барып етеү мөмкинлеге;

— Камчаткаға ҡарай һынау осороуҙарын үткәреү һәм контролдә тотоу мөмкинлеге;

— махсус йәшеренлек һәм серлелек кәрәклеге.

Ошо фекерҙәрҙән сығып, РСФСР-ҙың төньяҡ-көнбайышында аҙ халыҡ йәшәгән район иң яҡшыһы тип таныла.

1957 йылдан 1964 йылға тиклем ҡыҫҡа ваҡыт эсендә старт һәм техник позициялар төҙөлә һәм континент-ара баллистик ракеталар менән ракета комплекстары хәрби дежурлыҡҡа ҡуйыла. 1959 йылдың февралендә «Ангара» объекты «3-сө уҡыу артиллерия полигоны» тип үҙгәртелә. 1964 йылдың аҙағына тиклем Р-7А ракеталарының дүрт осороу ҡоролмаһы, Р-9А ракеталары өсөн өс осороу ҡоролмаһы һәм Р-16У ракеталары өсөн ете осороу ҡоролмаһы төҙөлөп, файҙаланыуға тапшырыла һәм хәрби дежурлыҡҡа ҡуйыла.

1960-сы йылдар башында СССР-ҙың йыһан эшмәкәрлеге масштабын киңәйтеү кәрәклеге тыуа. 1963 йылдың ғинуарында КПСС Үҙәк Комитеты һәм СССР Министрҙар Советы ҡарары менән Архангельск өлкәһе Вельск районының Илеза станцияһы янында «СССР Оборона министрлығының ракета һәм йыһан ҡоралдарын ғилми-тикшеренеү һынау полигоны» ойошторола. 1963 йылдың йәйендә дәүләт етәкселеге Плесецкиҙағы старт комплекстарын йыһан аппараттарын осороу өсөн ҡулланыу тураһында ҡарар ҡабул итә. 1963 йылдың сентябрендә СССР Министрҙар Советы ҡарары менән 3-сө уҡыу артиллерия полигоны һәм «СССР Оборона министрлығының ракета һәм йыһан ҡоралдарын ғилми-тикшеренеү һынау полигоны» «СССР Оборона министрлығының 53-сө ғилми-тикшеренеү һынау полигоны» итеп үҙгәртелә. Полигонда хәрби дежурлыҡ алып барыу, ракета-космос комплекстарын һынау, телеметрик һәм траектория үлсәүҙәрен үткәреү һәм эшкәртеү менән шөғөлләнгән өс һынау идаралығы ойошторола. 1964 йылдан ракета берләшмәһе базаһында ракета һәм йыһан ҡоралдарының ғилми-тикшеренеү һынау полигонын булдырыу башлана. Бындай үҙгәртеп ҡороуға уңышлы географик урынлашыуы һәм инде булған комплекстарҙың байтаҡ өлөшө булышлыҡ итә: 1964 йылдың аҙағына хәрби дежурлыҡта дүрт Р-7А осороу ҡоролмаһы, ете Р-16У һәм өс Р-9А осороу ҡоролмалары тора. Шул ваҡыттан алып полигон ике йүнәлеш (ракета һәм йыһан) буйынса үҫешә.

Йыһан эшмәкәрлеге

undefined
undefined
undefined

1966 йылдан 2000 йылға тиклем «Плесецк» космодромынан 1507 йөрөткөс ракетаны осороу үткәрелә[7].

Космодромға 1966 йылдың 17 мартында Ерҙең яһалма юлдашы «Космос-112» менән «Восток-2» ракета-ташыусы старты менән нигеҙ һалына. 1966 йылдың 21 апрелендә Британияның авиакосмос журналында Кеттеринг ҡалаһынан физика уҡытыусыһы Джеффри Перриҙың СССР-ҙың яңы космодромы урынлашҡан ере тураһында мәҡәләһе баҫыла. Мәктәп уҡыусылары Допплер эффектын, мәктәп йүнәлешендә һәм унан хәрәкәт иткән яһалма юлдаштарҙың йышлығы үҙгәреү миҫалында өйрәнгәндә, башҡа яһалма юлдаштарҙың сигналдарынан айырылып торған сигналлы яһалма юлдаш табыла. Плесецк космодромынан осоролған был яһалма юлдаштың орбитаһын анализлау нигеҙендә старт урыны билдәләнә[8][9].

1967 йылдан космодромда 834-се уҡыу үҙәге эшләй. Ул Һауа-йыһан көстәре һәм Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәренең хәрби частары өсөн кесе командирҙар һәм белгестәр әҙерләү менән шөғөлләнә[10].

1970-1980 йылдарҙа бында донъяның йыһанға осороуҙарының 40 проценты башҡарыла. Плесецк космодромынан бөтәһе 1600-ҙән ашыу ракета-ташыусы осорола һәм 1950-нән ашыу, шул иҫәптән хәрби тәғәйенләнештәге, йыһан аппараттары орбитаға сығарыла. 10 төр йөрөткөс ракета, 11 ракета комплексы, 30-ҙан ашыу йыһан аппараттар тибы һыналған һәм файҙаланыуға ҡабул ителгән.

1966 йылдың 4 ноябрендә 53-сө ғилми-тикшеренеү һынау полигоны стратегик ракета комплекстарының һынау полигоны булараҡ үҙен яңы сифатында күрһәтә: континент-ара алыҫлыҡтағы беренсе совет ҡаты яғыулыҡлы РТ-2 ракетаһын осороу һынауҙары башлана.

1968 йылдан башлап космодром халыҡ-ара йыһан программаларын үтәүгә ҡушыла. 1972 йылдың 4 апрелендә СССР-ҙа тәүге тапҡыр Плесецк космодромынан бәләкәй француз МАС-1 йыһан аппараты осорола. 1978 йылдың 24 октябрендә Плесецк космодромынан беренсе Чехословакияла етештерелгән Ерҙең яһалма юлдашы — Магион-1 осорола[11].

1973 йылдың 31 октябрендә Плесецк космодромынан тере организмдарға ауырлыҡһыҙлыҡтың тәьҫирен өйрәнеү өсөн йыһанға «Бион-1» (Космос-605) йыһан карабы юллана[12]. 1983 йылда «Бион-6» (Космос-1514) карабында, Плесецк космодромынан йыһанға СССР-ҙа беренсе тапҡыр Абрек һәм Бион исемле макакалар оса. Был СССР-ҙа маймылдарҙың тәүге осошо була — элек тикшеренеүҙәрҙә тик эттәр генә ҡулланылған. Шулай уҡ Плесецк космодромынан йыһанға сысҡандар, балыҡтар, себендәр, селәүсендәр, тритондар һәм башҡа биологик объекттар оҙатыла. «Бион» сериялы йыһан аппараттарының һуңғы осошо 1996 йылда була — «Бион-11» йыһан карабында Лапик һәм Мультик исемле макакалар оса. 1985 йылдың 16 апрелендә технологик һәм фәнни тикшеренеүҙәр программаһы сиктәрендә космосҡа «Фотон» яһалма юлдаштар серияһындағы беренсе аппарат оҙатыла[13][14].

Махсус техниканы үҙләштереү һәм ил оборонаһын нығытыу эшендә ҙур ҡаҙаныштары өсөн Плесецк космодромы Ҡыҙыл Байраҡ (22 март 1968 йыл), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (18 ғинуар 1977 йыл), Суворов (Рәсәй, 26 февраль 2015 йыл) ордендары менән бүләкләнә.

1983 йылға тиклем космодромдың булыуы СССР-ҙа бик йәшерен була. Космодромдан (Мирный ҡалаһынан) хаттар ебәргәндә почта конверттарында адрес һыҙығында Мәскәү-400 йәки Ленинград-200 тип күрһәтелгән. Шуға ҡарамаҫтан, Көнбайышта уның барлығын 1966 йылда уҡ аңлайҙар[15].

1970-1990 йылдарҙа Плесецк космодромы йыһанға ракеталар ебәреү һаны буйынса донъя лидерлығын тота (1957 йылдан 1993 йылға тиклем бында 1372 осош башҡарыла, ә 2-се урындағы Байконурҙан — 917).

1990 йылдарҙа Плесецктан ракеталар ебәреү һаны Байконурҙан кәмерәк була.

Рәсәй

1992 йылдың июлендә РФ Президенты Указы менән Йыһан ғәскәрҙәре ойошторола. 1993 йылдың июлендә Йыһан сараларын һынау һәм ҡулланыу үҙәге Йыһан сараларын һынау һәм ҡулланыу буйынса төп үҙәк итеп үҙгәртелә, уның составына ике һынау идаралығы инә.

1994 йылдың 11 ноябрендә РФ Президентының 2077-се указы менән йыһан сараларын һынау һәм ҡулланыу төп үҙәге базаһында Хәрби-йыһан көстәре составында РФ Оборона министрлығының 1-се Дәүләт һынау космодромы булдырыла. 1997 йылдың 15 декабрендә 1-се Дәүләт һынау космодромы һәм 53-сө Дәүләт һынау полигоны базаһында Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәре составында 1-се Дәүләт һынау космодромы ойошторола.

1994 йылда шахта осороу ҡоролмаһынан РС-12М2 («Тополь-М») тәүге тапҡыр осорола. Хәҙерге этапта стационар базировкалы континент-ара баллистик ракетаны эксперименталь эшкәртеү тамамлана. Ә 2000 йылда күсмә грунт ракета комплексы составында «Тополь-М» континент-ара баллистик ракетаһы тәүге тапҡыр осорола. 2001 йылдың 24 мартында РФ Президенты Указы менән Йыһан ғәскәрҙәре булдырыла.

1997 йылда космодромды килешеү нигеҙендә хәрби частар ҡатнашлығында «Рокот» йөрөткөс ракетаһы ярҙамында йыһан аппараттарын осороу буйынса хеҙмәттәр күрһәтеү өсөн файҙаланырға ҡарар ителә[16].

2001 йылдың 1 июленән космодром Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәре составынан сығарыла һәм РФ Йыһан ғәскәрҙәре составына индерелә.

Ҡайһы бер сығанаҡтар фекеренсә, алдағы йылдарҙа «Плесецк» космодромы Рәсәй Оборона министрлығынан Роскосмос ҡарамағына тапшырыласаҡ, һәм уның объекттарын («Байконур» космодромы кеүек үк) файҙаланыу АЙ «Ер өҫтө йыһан инфраструктураһы объекттарын файҙаланыу үҙәге» йөкмәтеләсәк[17][18].

2022 йылда космодром Рәсәй Оборона министрлығы ҡарамағында була.

Космодром (полигон) начальниктары

  • генерал-майор Григорьев Михаил Григорьевич (1957—1962)
  • генерал-лейтенант Штанько Степан Федотович (1962—1963)
  • генерал-лейтенант Алпаидзе Галактион Елисеевич (1963—1975)
  • генерал-полковник Яшин Юрий Алексеевич (1975—1979)
  • генерал-лейтенант Иванов Владимир Леонтьевич (1979—1984)
  • генерал-лейтенант Колесников Геннадий Алексеевич (1984—1985)
  • генерал-лейтенант Олейник Иван Иванович (1985—1991)
  • генерал-лейтенант Перминов Анатолий Николаевич (1991—1993)
  • генерал-майор Овчинников Анатолий Фёдорович (1994—1996)
  • полковник Пронников Владимир Павлович (1996—1998)
  • генерал-лейтенант Журавлёв Юрий Михайлович (1998—1999)
  • генерал-лейтенант Коваленко Геннадий Николаевич (1999—2003)
  • генерал-лейтенант Башлаков Анатолий Александрович (24 март 2003 * 25 июль 2007)[19]
  • генерал-майор Остапенко Олег Николаевич (2007 * сентябрь 2008)

Файл:Официальный логотип.png|мини|345x345пкс|Плесецк космодромының рәсми логотибы

  • генерал-майор Майданович Олег Владимирович (сентябрь 2008 * 23 июнь 2011)
  • генерал-майор Головко Александр Валентинович (23 июнь 2011 * 24 декабрь 2012)[20][21]
  • генерал-майор Нестечук Николай Николаевич (7 июнь 2013 * 17 сентябрь 2020)[22]
  • генерал-майор[23] Башляев Николай Андреевич (17 сентябрь 2020 * хәҙерге ваҡытта)

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ История полигона. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 сентябрь 2016. Архивировано 4 ноябрь 2016 года.
  2. ↑ Холодный старт: самый северный космодром мира. ТАСС. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 март 2021. Архивировано 23 декабрь 2021 года.
  3. ↑ Космодрому Плесецк исполнилось 60 лет. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 7 март 2018. Архивировано 7 март 2018 года.
  4. ↑ Военные закончили ремонт стартового стола для ракет «Союз-2» на космодроме Плесецк. ТАСС. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 4 март 2020. Архивировано 4 март 2020 года.
  5. ↑ Центр Хруничева подготовит проект стартового стола для «Ангары». РИА Новости (31 август 2016). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 31 август 2016. Архивировано 19 сентябрь 2016 года.
  6. ↑ Чепур А. Российские космодромы. Космодром Плесецк // Армейский сборник : журнал. — 2015. — Март (т. 249, № 3). — С. 55—58. Архивировано 5 март 2016 года.
  7. ↑ Скребцова Нина «Медико-экологическое обоснование мониторинга здоровья на территориях влияния ракетно-космической деятельности». Автореферат диссертации. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 31 август 2017. Архивировано 31 август 2017 года.
  8. ↑ Холодный старт: самый северный космодром мира//ТАСС. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 30 август 2017. Архивировано 30 август 2017 года.
  9. ↑ Как британские школьники раскрыли тайну Плесецка. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 ноябрь 2019. Архивировано 6 декабрь 2019 года.
  10. ↑ За 50 лет в Учебном центре Воздушно-космических сил подготовлено около 100 тысяч специалистов : Министерство обороны Российской Федерации. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 30 август 2017. Архивировано 30 август 2017 года.
  11. ↑ Magion. www.astronautix.com. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 21 февраль 2020. Архивировано 22 февраль 2020 года.
  12. ↑ Историческая справка. Проект «Биоспутник». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 февраль 2020. Архивировано из оригинала 4 август 2014 года.
  13. ↑ Обезьяны и ракеты Архивная копия от 23 февраль 2020 на Wayback Machine, 26.07.2017
  14. ↑ «Тани» уходят в небо, или Почему с Плесецка в космос не отправляются космонавты Архивная копия от 23 февраль 2020 на Wayback Machine, 11 ноября 2014
  15. ↑ Холодный старт: самый северный космодром мира. ТАСС. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 1 сентябрь 2021. Архивировано 23 декабрь 2021 года.
  16. ↑ Распоряжение Правительства РФ от 13.06.1997 N 824-р О выведении из эксплуатации стартового комплекса 11П865П ракеты-носителя «Космос» на космодроме Плесецк
  17. ↑ Минобороны лишилось ЦПК, может лишиться Плесецка. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 сентябрь 2009. Архивировано из оригинала 21 ноябрь 2010 года.
  18. ↑ Космодром Плесецк может быть выведен из подчинения Министерства Обороны
  19. ↑ bfm.ru. Секретные взятки бывшего начальника космодрома «Плесецк» // www.bfm.ru. — 14 апреля 2011. Архивировано 15 апрель 2011 года.
  20. ↑ Кадровые изменения в Вооружённых Силах. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 июнь 2011. Архивировано 2 апрель 2015 года.
  21. ↑ Указ Президента РФ № 1674 от 24.12.12 (недоступная ссылка — история) (24 декабрь 2012). — «О командующем Войсками воздушно-космической обороны». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 декабрь 2012. Архивировано 25 декабрь 2012 года.
  22. ↑ Начальником космодрома Плесецк назначен полковник Николай Нестечук. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 7 июнь 2013. Архивировано 10 июнь 2013 года.
  23. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 06.06.2023 № 408 ∙ Официальное опубликование правовых актов. publication.pravo.gov.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 22 июнь 2023. Архивировано 7 июнь 2023 года.

Әҙәбиәт

  • Алексеенко С. А. Байконур. Плесецк. Семипалатинск [Текст] : Королёв, Ощепков, Глушко и др.: Факты без мифов. — М.: Науч.-техн. центр «Энергоинверсор», Обществ. ин-т им. П. К. Ощепкова, 1998. — 151 с.
  • Башлаков А. А. Космодром Плесецк: 50 лет истории… — М.: Типография «Новости», 2007. — С. 6—7. — 34 с.
  • Букрин В. В., Орский Г., Старжевский А., Коваленко Ю. Космодром Плесецк : монография. — Плесецк, 1992. — 136 с.
  • Букрин В. В., Прокопенко Н. А. Космодром «Плесецк» : годы и судьбы. — М.: Междунар. косм. центр «Плесецк», 1997. — 221 с. — ISBN 5-88149-019-3.
  • Первый космодром России: О 1 Гос. испытат. космодроме «Плесецк» / Подгот. Сергеев С. и др.; Под общ. ред. Овчинникова А.. — М.: Согласие, 1996. — 100 с. — ISBN 5-86884-008-9.
  • Космодром «Плесецк» : Альбом / Редкол.: Коваленко Г.Н. и др.. — М., 2002. — 111 с.
  • Космодром «Плесецк»: в воспоминаниях его ветеранов / сост. В. А. Воробьёв. — Калуга: Гриф, 2003. — 279 с. — ISBN 5-89668-067-8.
  • Космодром Плесецк в воспоминаниях его ветеранов. Ч. 2 / сост. В. А. Воробьёв. — Калуга: Облиздат, 2011. — 363 с. — ISBN 978-5-89653-238-5.
  • Питалев Г. М. Будни строителей Плесецка. Строительство первых в СССР боевых стартовых позиций межконтинентальных баллистических ракет. // Военно-исторический журнал. — 2007. — № 6. — С.50-55.
  • Попов И. Н., Юдахин Ф. Н. Характеристика загрязнения мест падения отделяющихся частей ракет-носителей в районе падения «Койда» // Геоэкология, инженерная геология, гидрогеология, геокриология. 2008. № 4. С. 338—341.
  • Северный космодром России. Т. 1 / Под общ. ред. А. А. Башлакова. — Мирный: космодром «Плесецк», 2007. — 568 с.
  • Северный космодром России. Т. 2 / Под общ. ред. А. А. Башлакова. — Мирный: космодром «Плесецк», 2007. — 528 с.
  • Субетто А. И. Космодром «Плесецк»- памятник военным строителям : посвящ. 50-летию космодрома «Плесецк». — СПб. ; Кострома: Костром. гос. ун-т им. Н. А. Некрасова, Крестьян. гос. ун-т им. Кирилла и Мефодия,, 2007. — 15 с. — ISBN 978-5-7591-0843-6.

Һылтанмалар

Категориялар