Көнсығыш (космодром)

Президент Владимир Путин яңы космодром өсөн майҙансыҡ һайлауҙа шәхсән үҙе ҡатнаша^[8]. Уны булдырыуҙың маҡсаты: СССР тарҡалғандан һуң Ҡаҙағстанға ҡараған Байконур космодромынан бойондороҡлолоҡто кәметеү^[9]. 1996 йылдың мартында президент Борис Ельциндың указы менән булдырылған Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының 2-се дәүләт һынау космодромы һайлана^[9]. 2007 йылдың мартында Свободный космодромын бөтөрөү тураһындағы указға ҡул ҡуйыла^[9]. 2007 йылдың 6 ноябрендә Рәсәй Президенты Владимир Путин «Восточный космодром тураһында» 1473с һанлы Указға ҡул ҡуя^[10]. 2008 йылдың 1 июлендә космодром проекты Федераль космос агентлығы идараһы тарафынан раҫлана^[11]. Осоу комплекстарының һәм башҡа объекттарҙың урынлашыуы космодром проектында һәм уны эшләү программаһында билдәләнә^[12]. 2010 йылдың авгусында космодром төҙөү буйынса эш башлау хөрмәтенә иҫтәлекле билдә ҡуйыла^[13].

2011 йылда техник һәм алдан проектлау башлана, эш менән идара итеүселәр тәғәйенләнә, космодром төҙөлә башлай^[14]. 2012 йылдың июлендә старт комплексын төҙөү буйынса эштәр башлана^[1]. РФ Махсус төҙөлөш директоры урынбаҫары Александр Бусыгин һүҙҙәренсә, 2013 йылдың сентябрендә уның айырым объекттарын төҙөү графиктан ике айға артта ҡала^[15]. Космодромдың административ һәм торлаҡ үҙәге булып Циолковский ҡалаһы тора, ул ябыҡ Углегорск ҡалаһы территорияһында төҙөлә^[16].

Космодромды төҙөү графиктан 26 айға артта бара, әммә төҙөлөш вице-премьер Дмитрий Рогозин күҙәтеүенә күсерелгәндән һуң, артта ҡалыу 2014 йылдың ноябренә 4 айға тиклем ҡыҫҡара. Эш хаҡы түләнмәй, бүленгән аҡса урлана^[17]. Ғәйеплеләр тейешле язаһын ала^[17].285 миллион һум күләмендәге бурыс 2017 йылдың мартында ғына ҡайтарыла^[17].

Космодромдан тәүге осоу 2015 йылдың 25 декабрендә башҡарылырға тейеш була, әммә уның ҡайһы бер объекттары әҙер булмау сәбәпле, уны эшләтеп ебәреү 2016 йылға күсерелә^[18]. 27 апрелдә старт техник проблемалар арҡаһында бер тәүлеккә кисектерелә^[19], бының өсөн Дмитрий Рогозин менән Игорь Комаров президент Владимир Путин тарафынан шелтәләнә^[20]. 2016 йылдың 8 апрелендә ерҙең яһалма өс юлдашын орбитаға беренсе осороу уңышлы үтә^[21].

Космодромды төҙөүҙең беренсе этабын 2016 йылдың 31 октябренә тамамлау планлаштырыла^[22]. 2016 йыл аҙағына уның бөтә объекттары файҙаланыуға тапшырыла^[23]. Август айында Циолковский ҡалаһында космодром төҙөүселәргә һәйкәл асыла^[24].

Циолковский ҡалаһында административ бина төҙөлөшө 2017 йылдың мартына тамамлана^[25]. Королев, Гагарин һәм 2018 йылға Терешкова исемендәге урамдар барлыҡҡа килә^[26].

Төҙөлөштөң икенсе этабын 2017 йылдың икенсе яртыһында башлау планлаштырыла^[27], ә файҙаланыуға 2021 йылда тапшырылырға тейеш була^[28].

2019 йылдың мартында космодромда «Союз-2» ракеталарын орбитаға экваторға 51,6 градус ауышлыҡ менән ебәреү маршруты асыла. Ул Халыҡ-ара йыһан станцияһына пилотлы һәм йөк йыһан аппараттарын осороу өсөн ҡулланыла ала^[29].

2020 йылдың 10 июлендә космодромға «Ангара» космос ракета комплексының старт майҙансығы компоненттары менән беренсе тимер юл платформалары килә^[30]. Төҙөлөш эштәрен тамамлау 2022 йылға билдәләнгән һәм параллель рәүештә технологик ҡорамалдар ҡуйыу буйынса эштәр йәйелдерелергә тейеш. Бынан һуң, 2023 йылдың декабрендә «Ангара» ракетаһының тәүге осошо тормошҡа ашырылһын өсөн, комплекслы автономлы һынауҙар үткәрелергә тейеш була^[31].

Старт майҙансығын төҙөү «Энергия» ракета ташыу машинаһы өсөн ғәмәлгә ашырылған принциптар буйынса планлаштырыла. Унан урта класлы «Союз-5» һәм «Союз-6» ракеталары, шулай уҡ «пакет» блоктарына берләшкән бер нисә ракета ебәрелә ала^[32]. 2020 йылдың февралендә шулай уҡ урта класлы «Союз-5» һәм «Союз-6» ракеталарын осороу өсөн айырым старт майҙансығы төҙөләсәге тураһында иғлан ителә^[33].

Климаты муссонлы. Ғинуар айында уртаса айлыҡ температура −25,6 °C тәшкил итә^[42][43]. температураның −40 °C-тан түбән төшөүе ихтимал^[42][44].

Беренсе һыуыҡтар 3 октябрҙә була, тәүге ҡырау сентябрь башында төшә. Күсеү осоронда (апрель — май) 20 м/с тиклем көслө ел иҫә^[43][45]. Ҡышҡы ваҡытта ел көсһөҙ. Атмосфера баҫымының уртаса йыллыҡ фоны норманан юғары, һауаның дымлылығы 50 — 60 %^[43]. Ноябрҙән мартҡа тиклем ҡояшлы һауа торошо өҫтөнлөк итә, яуым-төшөм һирәк һәм аҙ була. Йәй (июнь — август) ямғырлы, яуым-төшөм күп һәм һауаның дымлылығы юғары. Йәшендәр — майҙан сентябргә тиклем^[45]. Ел 12 м/с тиҙлек менән йылына 7-8 көн генә иҫә, ә 24 м/с — һирәк күренеш^[45].

«Роскосмос» телестудияһының «Көнсығыш» космодромын төҙөүҙең төп этаптары тураһында презентация фильмы материалдарында^[53]] өҫтөнлөктәре хәбәр ителә:
1. Космодромдың Плесецкиҙан 11° көньяҡтараҡ урынлашыуы ҙур массалы йөктәр ебәреү мөмкинлеге бирә;
2. Осоу траекторияһының башланғыс участкаһы Рәсәйҙең халыҡ тығыҙ йәшәгән райондары һәм сит илдәрҙең территориялары аша үтмәй;
3. Ракета йөрөтөүселәрҙең айыра торған өлөштәренең төшөү райондары Рәсәй территорияһының аҙ халыҡ йәшәгән райондарында^[54][55] йәки нейтраль һыуҙарҙа урынлашҡан^[56];
4. Космодром үҫешкән тимер юлдарға, автомобиль юлдарына һәм аэродромдарға яҡын урынлашҡан^[56];
5. Сәйәси хәүефте кәметеү. Ҡаҙағстан һуңғы йылдарҙа төрлө һылтауҙар менән бер нисә тапҡыр Рәсәй ракеталарын осороуҙы туҡтата^[57].

Яңы комплекстың беренсе сираттағы бурысы — Байконур космодромына йөкләнеште кәметеү, әммә, кәм тигәндә 2050 йылға тиклем ҡуртым срогы тамамланғансы, уны тулыһынса алмаштырмау^[58].

Урындағы властар Алыҫ Көнсығыш федераль округы мәсьәләләрен космодром төҙөлөү иҫәбенә хәл итергә тырыша. Күҙәтеү советы рәйесе Юрий Крупнов, «Көнсығыш» космодромы ватандаштарҙы күсереү буйынса дәүләт программаһын тормошҡа ашырыуҙа ярҙам итәсәк, тип иҫәпләй^[59].

1. Космодром өсөн үҙ аэродромын төҙөү йәки космодромдан яҡындағы аэродромға тиклем космос аппараттарын ташыу өсөн тимер юл линияһын һалыу кәрәклеге^[46].

2. Транспорт сығымдарының финанс һәм ваҡыт йәһәтенән артыуы. «Көнсығыш» космодромы булдырылған осраҡта ракета ташыусыны һәм персоналды килтереү алыҫлығы 5500 саҡрымдан артып китәсәк^[60]. Шуның өсөн 2015 йылдың май аҙағында яңы «Ангара ракеталарын йыйыуҙы Омск ҡалаһына тапшырыу тураһында ҡарар сығарыла^[61]. Шуға күрә 2015 йылдың май аҙағында яңы «Ангара» ракеталарын йыйыуҙы Омск ҡалаһына тапшырыу тураһында ҡарар сығарыла.

3. Хеҙмәткәрҙәр өсөн торлаҡ һәм инфраструктураның булмауы^[46]. Углегорск ҡалаһында яҡынса 6200 кеше йәшәй^[62] Космодром персоналы өсөн уны киңәйтеү кәрәк (яҡынса 12 мең кешегә иҫәпләнгән Звездный биҫтәһен төҙөү).

Был проблемаларҙы хәл итеү космодромдың эшләү һәләтен тәьмин итеүҙән тыш, Алыҫ Көнсығыш федераль округының инфраструктураһын үҫтереүгә лә булышлыҡ итәсәк^[63][64][65].

1. Космодром Байконурҙан төньяҡҡа табан 6° самаһы алыҫлыҡта урынлашҡан, был ебәрелгән йөктөң ауырлығын кәметеүгә килтерәсәк^[46].

2. Ракеталарҙың ҡулланылыштан сыҡҡан өлөштәре, тайгаға төшөп, урман янғындарына килтереүе ихтимал, ә был төбәк өсөн етди проблема булып тора^[66][67].