Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Халыҡ-ара йыһан станцияһы

"МКС" бите бында йүнәтелә.

Халыҡ-ара йыһан станцияһы, ҡыҫҡаса МКС (ингл. International Space Station, ҡыҫҡаса ISS) — күп маҡсатлы йыһан тикшеренеү комплексы булараҡ ҡулланылған пилотлы орбита станцияһы; 1998 йыл аҙағынан хәҙерге ваҡытҡа тиклем файҙаланыла (илдәр 2024 йылға тиклем файҙаланыу тураһында килешеү төҙөй, эш ваҡытын 2028 йәки 2030 йылға тиклем оҙайтыу ҡарала). Ул — берлектәге халыҡ-ара проект, унда 14 ил ҡатнаша: Рәсәй, АҠШ, Япония, Канада һәм Европа йыһан агентлығына инеүсе Бельгия, Германия, Дания, Испания, Италия, Нидерланд, Норвегия, Франция, Швейцария, Швеция[10][11] (Тәүҙә ҡатнашыусылар иҫәбенә инәләр Бразилия[Комм 1] и Великобритания[Комм 2]).

МКС кеше төҙөгән иң ҡиммәтле объект булараҡ Гиннесстың рекордтар китабына индерелгән[12]. 2023 йылда станцияны төҙөүгә һәм хеҙмәтләндереүгә киткән дөйөм сығымдар 168 миллиард долларҙан ашыу тәшкил итә[13]. 1994 йылдан Рәсәй Халыҡ-ара космос станцияһын төҙөүгә һәм хеҙмәтләндереүгә 14,2 миллиард доллар тотонған[14].

Уның менән идара итеү Рәсәй сегменты — Королёвтағы Йыһанс осоштары менән идара итеү һәм Америка сегменты — Хьюстондағы Линдон Джонсон исемендәге осоштар менән идара итеү үҙәгтәренән тормошҡа ашырыла.

Лаборатор модулдәр — Европа "Коламбус"ы һәм Японияның «Кибо»һы — менән Европа йыһан агентлығы (Оберпфаффенхофен, Германия) һәм Япония аэрокосмос разведкаһы агентлығы (Цукуба) идара итә[15]. Между Центрами идёт постоянный обмен информацией.

Үҙәктәр араһында даими рәүештә мәғлүмәт алмашыу бара.

Әлеге экипаж

2024 йылдың 1 февралендә МКС-та:

Станция командиры (12 октябрҙән) — Андреас Могенсен[16][17].

2024 йылдың 20 ғинуарынан шулай уҡ килгән SpX Crew Dragon космос карабы экипажы составында AX-3 коммерция күсмә экипажы ағзалары:

— Карап командиры, пилот Майкл Лопес-Алегриа (АҠШ)

— Пилот Вальтер Вилладеи (Италия)

— Осош белгестәре Альпер Гезеравджи (Төркиә) һәм Маркус Вандт (Швеция)[18]. 2024 йылдың 25 мартында Халыҡ-ара йыһан станцияһына беренсе белорус космонавты Марина Василевская, Рәсәйҙән Олег Новицкий һәм американлы Трейси Дайсонкилә[19].

Халыҡ-ара йыһан станцияһын төҙөү тарихы

1984 йылда АҠШ президенты Рональд Рейган халыҡ-ара орбиталь станция булдырыу буйынса эш башланыуы тураһында иғлан итә[20]; 1988 йылда планлаштырылған станция «Freedom» («Азатлыҡ») тип атала. Ул ваҡытта АҠШ, Европа йыһан агентлығы, Канада һәм Японияның берлектәге проекты була. Ҙур габаритлы идара ителеүсе станция планлаштырыла, уның модулдәрен 1981 йылдан башлап орбитаға «Спейс шаттл» караптары сиратлап алып барасаҡ. Әммә 1990-сы йылдар башына проектты эшләүгә киткән сығымдарҙың артыҡ юғары булыуы асыҡлана, һәм станцияны Рәсәй менән берлектә төҙөргә ҡарар ителә[21].

СССР-ҙан «Салют» орбиталь станцияларын (1971—1991), шулай уҡ «Мир» станцияһын (1986—2001) төҙөү тәжрибәһен мираҫ итеп алған Рәсәй 1990 йылдар башында «Мир-2» станцияһын төҙөүҙе планлаштыра, әммә иҡтисади ҡыйынлыҡтар арҡаһында проект туҡтатыла.

1992 йылдың 17 июнендә Рәсәй һәм АҠШ йыһан тикшеренеүҙәре өлкәһендә хеҙмәттәшлек тураһында килешеү төҙөй. Уға ярашлы, Рәсәй космос агентлығы (Роскосмос) һәм НАСА берлектәге «Мир-Шаттл» программаһын эшләй. Был программа Американың күп тапҡыр «Спейс шаттл» ҡулланыла торған кораблдәренең Рәсәйҙең «Мир» йыһан станцияһына осоштарын, Америка шаттлдары экипаждарына һәм астронавттарына Рәсәй космонавтарын индереүҙе күҙ уңында тота.

«Мир-Шаттл» программаһын тормошҡа ашырыу барышында орбиталь станциялар төҙөү буйынса милли программаларҙы берләштереү идеяһы тыуа. 1993 йылдың мартында Роскостың генераль директоры Юрий Коптев һәм «Энергия» ҒПБ-ның генераль конструкторы Юрий Семенов НАСА етәксеһе Даниэль Голдинға Халыҡ-ара йыһан станцияһын булдырырға тәҡдим итә.

Шул уҡ ваҡытта, 1993 йылда АҠШ-тың күп кенә сәйәсмәндәре йыһан орбиталь станцияһын төҙөүгә ҡаршы була — 1993 йылдың июнендә АҠШ Конгресы Халыҡ-ара йыһан станцияһын булдырыуҙан баш тартыу тәҡдимен тикшерә, ләкин был тәҡдим ҡабул ителмәй.

1993 йылдың 2 сентябрендә АҠШ вице-президенты Альберт Гор һәм Рәсәй Министрҙар Советы рәйесе Виктор Черномырдин «ысын халыҡ-ара йыһан станцияһы» проектын иғлан итә. Ошо ваҡыттан алып станцияның рәсми рәүештә «Халыҡ-ара йыһан станцияһы» тип атала, әммә параллель рәүештә «Альфа» рәсми булмаған йыһан станцияһы ла ҡулланыла[21], хотя параллельно использовалось и неофициальное — космическая станция «Альфа». 1993 йылдың 1 ноябрендә Роскосмос һәм НАСА Халыҡ-ара йыһан станцияһының эш планына ҡул ҡуя[22].

undefined
undefined
undefined
undefined
undefined
undefined
undefined
undefined

1994 йылдың 23 июнендә Ю. Коптев һәм Д. Голдин Вашингтонда Рәсәйҙең рәсми рәүештә МКС-та эшләүгә ҡушылыуы тураһында ваҡытлыса килешеүгә ҡул ҡуялар[23]. 1994 йылдың ноябрендә Мәскәүҙә Рәсәй һәм Америка йыһан агентлыҡтары араһында тәүге консультациялар үткәрелә; проектта ҡатнашыусы «Боинг» һәм «Энергия» ракета-йыһан коорпорациялары килешеүҙәр төҙөй.

1995 йылдың мартында Хьюстондағы Джонсон исемендәге йыһан үҙәгендә станцияның эскиз проекты раҫлана. 1996 йылда станцияның конфигурацияһы раҫлана, ул ике сегменттан тора: Рәсәй («Мир-2»-нең яңыртылған версияһы) һәм Америка (Канада, Япония, Италия, Европа йыһан агентлығы һәм Бразилия ҡатнашлығында).

Станцияны йыйыу эҙмә-эҙлелеге

1998 йылдың 20 ноябрендә орбитаға Халыҡ-ара йыһан станцияһының беренсе элементы — «Заря» функциональ йөк модуле ебәрелә, ул Рәсәйҙә НАСА заказы буйынса һәм аҡсаһына төҙөлә. Осороу Рәсәй «Протон-К» ракетаһы (ФГБ) ярҙамында башҡарыла. Модуль станцияның Рәсәй сегментына инә, шул уҡ ваҡытта НАСА милке булып тора.

1998 йылдың 7 декабрендә «Индевор» шаттлы «Заря» модуленә Американың «Юнити» модулен тоташтыра.

1998 йылдың 10 декабрендә «Юнити» модуленең люгы асыла, һәм АҠШ һәм Рәсәй вәкилдәре Роберт Кабана һәм Сергей Крикалёв станцияға инә.

2000 йылдың 26 июлендә «Звезда» сервис модуле (СМ) функциональ йөк модуле «Заря»ға тоташтырыла.

2000 йылдың 2 ноябрендә «Союз ТМ-31» пилотлы транспорт йыһан карабы 1-се экспедиция экипажын Халыҡ-ара станцияға килтерә.

2001 йылдың 7 февралендә «Атлантис» космос шаттлы экипажы STS-98 миссияһы ваҡытында Американың «Дестини» фәнни модулен «Юнити» модуле менән бәйләй.

2005 йылдың 18 апрелендә НАСА башлығы Майкл Гриффин Сенаттың Йыһан һәм фән буйынса комитетына станцияның Америка сегменты буйынса ғилми тикшеренеүҙәрҙе ваҡытлыса ҡыҫҡартыу кәрәклеге тураһында белдерә. Был яңы пилотлы йыһан карабын (Орион йыһан аппараты) үҙләштереүҙе һәм төҙөүҙе тиҙләтеү өсөн кәрәк була. Яңы пилотлы космос карабы АҠШ-тың станцияға бойондороҡһоҙ инеү мөмкинлеген тәьмин итеү өсөн кәрәк була, сөнки 2003 йылдың 1 февралендә "Колумбия"ның һәләкәтенән һуң АҠШ 2005 йылдың июленә тиклем станцияға ваҡытлыса инә алмай. «Колумбия» һәләкәткә осрағандан һуң, станцияның оҙайлы осоусы экипаж ағзалары һаны өстән икегә тиклем ҡыҫҡартыла. Был станцияны экипаждың йәшәү эшмәкәрлеге өсөн кәрәкле материалдар менән тәьмин итеү бары тик «Прогресс» Рәсәй йөк суднолары менән генә башҡарылыуы менән бәйле була һәм уның йөк күтәреүсәнлеге астронавтарҙы тулыһынса тәьмин итеү өсөн етмәй.

2005 йылдың 26 июлендә шаттлдар осоштары «Дискавери» шаттлы уңышлы стартынан һуң тергеҙелә. Шатлдарҙы аҙаҡҡы тапҡыр файҙаланыуға тиклем (2010 йыл) 17 осош яһау ҡарала. Был осоштар барышында Халыҡ-ара станцияға станцияны төҙөп бөтөү өсөн кәрәкле ҡорамалдар һәм модулдәр, шулай уҡ ҡорамалдарҙың бер өлөшөн, атап әйткәндә, Канада манипуляторын модернизациялау өсөн кәрәкле ҡорамалдар һәм модулдәр килтерелә.

"Колумбия"ның һәләкәтенән һуң шаттлдың икенсе осошо (Дискавери" STS-121 шаттлы) 2006 йылдың июлендә үтә. Был шаттлда станцияға немец космонавы Томас Райтер килә һәм оҙайлы экспедицияға экипажына ҡушыла. Шулай итеп, өс йыллыҡ тәнәфестән һуң оҙайлы экспедицияла яңынан өс космонавт эшләй башлай.

2006 йылдың 9 сентябрендә старт алған «Атлантида» шаттлы ике ҡояш батареяһы панелен, шулай уҡ Америка сегментының йылылыҡ көйләү системаһы радиаторҙарын алып килә.

2008 йылда станция ике лабораторияға арта: 11 февралдә Европа йыһан агентлығы заказы буйынса төҙөлгән «Коламбус» модуле тоташтырыла, ә 14 мартта һәм 4 июндә Япония аэрокосмос тикшеренеүҙәре агентлығы тарафынан эшләнгән «Кибо» лаборатория модуленең өс төп бүлкәтенең икеһе тоташтырыла[[24][25].

2008—2009 йылдарҙа яңы транспорт йыһан аппараттары сафҡа индерелә: «ATV» (Европа йыһан агентлығы, беренсе тапҡыр 2008 йылдың 9 мартында ебәрелә, йөк күтәреүсәнлеге — 7,7 тонна, йылына бер осош) һәм «H-II Transport Vehicle» (Япония аэрокосмос разведкаһы агентлығыберенсе осошо 2009 йылдың 10 сентябрендә була, файҙалы йөк 6 тонна, йылына бер осош).

2009 йылдың 29 майында алты кешенән торған оҙайлы экипаж үҙ эшен башлай. Тәүге өс кеше «Союз ТМА-14»-кә килә, һуңынан уларға «Союз» ТМА-15" экипажы ҡушыла[26].

2009 йылдың 12 ноябрендә станцияға бәләкәй тикшеренеү модуле МИМ-2 тоташтырыла. Был — станцияның Рәсәй сегментының дүртенсе модуле. Модуль мөмкинлектәре уның ҡайһы бер фәнни эксперименттар үткәреү мөмкинлеген бирә[27], шулай уҡ бер үк ваҡытта Рәсәй караптары өсөн причал функцияһын үтәй[28].

2010 йылдың 18 майында Рәсәй тикшеренеү модуле «Рассвет» (МРМ-1) станцияға уңышлы тоташа. «Рассвет» Рәсәй функциональ-йөк блогын «Заря»ға тоташтырыу операцияһы Американың «Атлантис» йыһан манипуляторы, ә һуңынан Халыҡ-ара космос станцияһы манипуляторы тарафынан башҡарыла[29].

2021 йылдың 29 июлендә Мәскәү ваҡыты буйынса 16:30 сәғәттә «Роскосмос» «Наука» күп маҡсатлы лаборатория модулен (МЛМ) станцияның Рәсәй сегменты менән уңышлы тоташтыра. Тоташҡандан һуң «Наука» модуленең двигателдәре көтөлмәгәнсә эшләй башлай. Был станцияның өс яҫылыҡта әйләнеүенә килтерә һәм уның ориентацияһы үҙгәреүе арҡаһында йыһанды күҙәтә алмайҙар. 2021 йылдың 30 июлендә эшмәкәрлеге тергеҙелә[30][31].

Шулай уҡ башҡа сығанаҡтарҙан алынған мәғлүмәттәрҙе ҡарағыҙ[32][33].

Файҙаланыу

2010 йылдың февралендә Халыҡ-ара космос станцияһы менән идара итеүҙең күп яҡлы советы әлеге этапта станцияның 2015 йылдан һуң да эшләүен дауам итеү буйынса билдәле техник сикләүҙәр юҡлығын раҫлай, ә АҠШ хакимиәте уны кәм тигәндә 2020 йылға тиклем ҡулланыуҙы күҙаллай[34]. НАСА һәм Роскосмос ҡулланыу мөҙҙәтен кәм тигәндә 2024 йылға тиклем оҙайтыуҙы[35], шулай уҡ 2027 йылға тиклем оҙайтыу мөмкинлеген дә ҡарай[36]. 2014 йылдың майында Рәсәй вице-премьеры Дмитрий Рогозин, Рәсәй Халыҡ-ара космос станцияһы эшмәкәрлеген 2020 йылдан һуң оҙайтырға йыйынмай, тип белдерә[37]. 2015 йылда Роскосмос һәм НАСА станцияны 2024 йылға тиклем ҡулланыу тураһында килешә[38]. 2028 йәки 2030 йылға тиклем оҙайтыу буйынса ла һөйләшеүҙәр алып барыла[39].

2012 йылдың 22 майында Канаверал моронондағы космодромдан «Falcon 9» ракета ташыусыһы шәхси «Dragon» йыһан йөк карабы менән осорола, ул 25 майҙа Халыҡ-ара станция менән тоташа. Был шәхси йыһан карабының йыһан станцияһына тәүге һынау осошо була[40].

2013 йылдың 18 сентябрендә «Сигнус» шәхси автоматик йөк йыһан карабы тәүге тапҡыр Халыҡ-ара космос станцияһы менән яҡыная һәм тоташтырыла. 2016 йылдың 16 майында Мәскәү ваҡыты менән 7:35-тән 9:10-ға тиклем станция Ер тирәләй 100 меңенсе әйләнешен яһай[41].

2018 йылдың 13 апрелендә космонавтар ерҙәге йәшен һәм дауылдарҙы өйрәнеү өсөн тәғәйенләнгән 314 килограммлыҡ Space Storm Hunter приборҙар комплектын ҡуя[42].

2020 йылдың 31 майында Мәскәү ваҡыты менән 17:17 сәғәттә Crew Dragon экипажы ике астронавт менән станцияға килә. Был Американың кеше йөрөткән йыһан карабының һуңғы туғыҙ йылдағы тәүге осошо була.

Халыҡ-ара космос станцияһының күҙәтеү үҙәктәре

Планлаштырылған саралар

2022 йылдың көҙөндә «Наука» модуленә шлюз камераһын тейәү планлаштырыла, ул әле лә «Рассвет» модулендә һаҡлана[43][44].

Халыҡ-ара йыһан станцияһының Рәсәй модулендә бөтә йондоҙло күктең аныҡ картаһын төҙөү өсөн «Бөтә күкте күҙәтеү» ғилми комплексы урынлаштыралар. Комплекс өс йыл дауамында күктәһе бөтә объекттарҙың урынлашыуы картаһын төҙөйәсәк[45].

Рәсәй 2025 йылда Халыҡ-ара йыһан станцияһы проектынан сығасаҡ һәм үҙенең милли космос станцияһында эшләүгә иғтибарын йүнәлтәсәк[46].

2022 йылдың 26 июлендә Рәсәй был проекттан 2024 йылдан һуң сығыуы тураһында иғлан итә. "Роскосмос"тың яңы башлығы Юрий Борисов Рәсәй президенты Владимир Путин менән осрашыуында ошо ҡарар тураһында иғлан итә. Ведомство башлығы ҡорамалдарҙың иҫкереүен һәм ил хәүефһеҙлеге өсөн хәүефтең артыуын һыҙыҡ өҫтөнә ала[47].

Файҙаланыуҙан алыу

Станцияның эшен туҡтатыу тураһында ҡарар ҡабул ителһә, уны орбитанан сығарыу планлаштырыла. Әлеге ваҡытта уны 2024 йылға тиклем финанслау һәм файҙаланыу тураһында килешелгән, 2028 йылға тиклем оҙайтыуҙың артабанғы циклы (2030 йыл) ҡарала. 2021 йыл аҙағында Америка станцияны файҙаланыу ваҡытын 2030 йылға тиклем оҙайта[48].

Станция, башҡа йыһан объекттары кеүек үк, Тымыҡ океанда суднолар йөрөмәгән районда баҫтырылырға тейеш. Алдан иҫәпләүҙәр буйынса, йыһан станцияһының 400 тоннанан ашыу дөйөм массаһынан яҡынса 120 тонна ҡалдыҡ янып бөтмәй ҡаласаҡ. Уның 400 км бейеклектән төшөү траекторияһы бер нисә этаптан тора. 270 километрлыҡ орбитаға еткәс, Ер өҫтөнә төшөү өсөн бер ай самаһы ваҡыт талап ителә. Станцияны 110, 105 һәм 75 километр бейеклектә өлөштәргә бүлеү ҡалдыҡтарҙың төшөү зонаһын 6 мең километрға тиклем киңәйтәсәк. Халыҡ-ара станцяны юҡ итеү өсөн ниндәй ҡоролмалар ҡулланыласағы әлегә билдәләнмәгән, «Звезда» модуле двигателдәре йәки бер нисә «Прогресс» комбинацияһы менән варианттар ҡарала[49].

2024 йылда МКС-тан Рәсәй сегментын өс модулгә торған бүлеү тәҡдимдәре («лаборатор модуле», узел модуле, «фәнни-энергетика модуле») һәм уларҙың базаһында милли йыһан станцияһы булдырыу ҡарала[50].

Станцияның ҡоролошо

Модулдәр һәм состав өлөштәре

Станцияның конструкцияһы модуль принцибына нигеҙләнгән. Уның йыйылыуы комплексҡа сираттағы модулде йәки блокты бер-бер артлы өҫтәү юлы менән башҡарыла, ул орбитаға индерелгән модулгә тоташа. 2021 йылдың декабренә МКС составына 15 төп модуль инә: (Рәсәйҙең — «Заря», «Звезда», «Поиск», «Рассвет», «Наука», «Причал»; Американың — «Юнити», «Дестини», «Квест», «Гармония», «Транквилити», «Купола», «Леонардо»; Европаның "Коламбус"ы; ике өлөштән торған Японияның «Кибо»һы), шулай уҡ эксперименталь модуль «BEAM»[51] һәм бәләкәй юлдаштарҙы ебәреү һәм сүп-сар сығарыу өсөн «Бишоп» шлюз модуле.

YouTube сайтында Видеохронология установки модулей МКС (русские субтитры)

Модулдәрҙең бер-береһенә ҡарата торошо ҡайһы берҙә үҙгәрә. Модулдәр:

— «Заря» — «Заря» функциональ йөк модуле, орбитаға сығарылған модулдәрҙең беренсеһе. Модулдең ауырлығы — 20 тонна, оҙонлоғо — 12,6 м, диаметры — 4 м, күләме — 80 м³. Станцияның орбитаһын коррекциялау өсөн реактив двигателдәр һәм ҙур ҡояш батареялары менән йыһазландырылған. Модулдең хеҙмәт итеү ваҡыты бер нисә тапҡыр оҙайтыла, ә 2019 йылға модуль ҡорамалдарҙы планлы алмаштырыу иҫәбенә 2028 йылға тиклем сертификациялана[52]. Модулдең хужаһы — АҠШ[53].

— «Звезда» — ярҙамсы модуль, унда осош менән идара итеү системалары, йәшәүҙе тәьмин итеү системалары, энергетика һәм мәғлүмәт үҙәге, шулай уҡ космонавтар өсөн каюталар урынлашҡан. Ауырлығы — 24 тонна. Модуль биш бүлектән һәм дүрт тоташтырғыс өлөштән эйә. Уның бөтә системалары һәм агрегаттары, Европа һәм Америка белгестәре ҡатнашлығында булдырылған борт компьютер комплексын иҫәпкә алмағанда, Рәсәйҙеке[54].

— МИМ-1 һәм МИМ-2 — ҙур булмаған тикшеренеү модулдәре, рәсәйҙең «Поиск» ҺӘМ «Рассвет» ике йөк модуле, фәнни тәжрибә үткәреү, кәрәкле ҡорамалдарҙы һаҡлау өсөн тәғәйенләнгән[55] һәм башҡалар.

Бәйләнеш саралары

Станция һәм осош менән идара итеү үҙәктәре араһында телеметрия тапшырыуы һәм фәнни мәғлүмәттәр менән алмашыу радиоэлемтә ярҙамында тормошҡа ашырыла. Бынан тыш, радиоэлемтә саралары яҡынайтыу һәм тоташтырыу операциялары ваҡытында ҡулланыла, уларҙы экипаж ағзалары һәм Ерҙәге осош менән идара итеү буйынса белгестәр, шулай уҡ космонавтарҙың туғандары һәм яҡындары менән аудио- һәм видеоэлемтә өсөн ҡулланалар. Шулай итеп, Халыҡ-ара йыһан станцияһы эске һәм тышҡы күп маҡсатлы элемтә системалары менән йыһазландырылған[56].

Станция бортындағы компьютерҙар Wi-Fi аша сымһыҙ селтәргә тоташтырыла һәм Ергә 3 Мбит /с (Станция — Ер) һәм 10 Мбит/с (Ер — станция) тиҙлеге менән тоташтырыла, быны йорт ADSL бәйләнеше менән сағыштырып була[57].

Станцияла теплица

2015 йылдың 10 авгусынан Халыҡ-ара йыһан станцияһындағы менюға Veggie орбиталь плантацияһында микрогравитация шарттарында үҫтерелгән йәшелсә (латук салаты) рәсми рәүештә индерелә[58]. Күп кенә киң мәғлүмәт саралары космонавтар тәүге тапҡыр үҙҙәре үҫтергән аҙыҡты ауыҙ иткән, тип хәбәр итә, әммә быға оҡшаш эксперимент элек «Мир» станцияһында үткәрелгән[59].

Иҫкәрмәләр

Комментарийҙар

  1. ↑ Бразилия финанс ҡыйынлыҡтары арҡаһында баш тарта
  2. ↑ Бөйөк Британия шулай уҡ "Йыһан станцияһы тураһында хөкүмәт-ара килешеү"гә ҡул ҡуйған илдәр иҫәбендә була, әммә артабан программала ҡатнашмай

Сығанаҡтар

  1. ↑ International Space Station Facts and Figures (ингл.). НАСА (2 ноябрь 2020). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 декабрь 2020.
  2. ↑ Научная интернет-энциклопедия. daviddarling.info (инг.)
  3. ↑ Астро-подробности: Статистика МКС. pbs.org (инг.)
  4. ↑ 1 2 3 4 Mark Garcia. International Space Station Facts and Figures. NASA (28 апрель 2016). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 16 июль 2021.
  5. ↑ 1 2 Как работается на станции. science.howstuffworks.com (инг.)
  6. ↑ МКС: состояние на 12 марта 2003 г spaceref.com (инг.)
  7. ↑ 1 2 ISS - Orbit. www.heavens-above.com.
  8. ↑ Данные МКС. pdlprod3.hosc.msfc.nasa.gov Архивная копия от 22 апрель 2008 на Wayback Machine (инг.)
  9. ↑ Высоту орбиты МКС увеличили на два километра. Роскосмос (14 май 2022).
  10. ↑ International Space Station (ингл.). Каталог NSSDC ID. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 14 сентябрь 2011. Архивировано 22 ғинуар 2012 года.
  11. ↑ European Participation (ингл.). Сайт ЕКА. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 ғинуар 2009. Архивировано 22 ғинуар 2012 года.
  12. ↑ Most expensive man-made object (билдәһеҙ). Guinness World Records. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 16 июль 2021.
  13. ↑ Россия с 1994 года вложила в проект МКС больше $14 млрд (рус.). ТАСС (15 ноябрь 2023). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 февраль 2024.
  14. ↑ Соловьев: РФ с 1994 года вложила в МКС более 14 млрд долларов (рус.). aif.ru (15 ноябрь 2023). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 февраль 2024.
  15. ↑ Международная космическая станция.Справка. РИА Новости (26 июль 2010). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 декабрь 2013. Архивировано 8 ғинуар 2014 года.
  16. ↑ Экспедиции на МКС. roscosmos.ru (2023). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 1 февраль 2024.
  17. ↑ Семидесятая длительная экспедиция начала работу на МКС (рус.). roscosmos.ru (28 сентябрь 2023). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 1 февраль 2024.
  18. ↑ Экспедиция МКС-70 (рус.). energia.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 1 февраль 2024.
  19. ↑ «Союз МС-25» с россиянином, белоруской и американкой пристыковался к МКС (25 март 2024). 26 март 2024 тикшерелгән.
  20. ↑ История МКС: от проекта до научных открытий (рус.). maxpolyakov.com (14 сентябрь 2021). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 февраль 2024.
  21. ↑ 1 2 Сегодня, 23 года назад: МКС (рус.). postnews.ru (20 ноябрь 2021). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 февраль 2024.
  22. ↑ История проекта Международной космической станции (рус.). roscosmos.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 февраль 2024.
  23. ↑ МКС - 15 лет: Полет нормальный (рус.). cdks-crimea.ru (20 ноябрь 2013). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 февраль 2024.
  24. ↑ Американский сегмент МКС (рус.). roscosmos.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 февраль 2024.
  25. ↑ Космический модуль "Кибо": устройство и предназначение. Справка (рус.). ria.ru (4 июнь 2008). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 февраль 2024.
  26. ↑ "Союз ТМА-15" пристыковался к МКС, Лента.ру (29 май 2009).
  27. ↑ Новый научный модуль "Поиск" доставлен на МКС. РИА Новости (12 ноябрь 2009). Архивировано 11 август 2011 года.
  28. ↑ Российский сегмент МКС (рус.). roscosmos.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 февраль 2024.
  29. ↑ «Рассвет» на пути к МКС. Федеральное космическое агентство (14 май 2010).
  30. ↑ Mark Garcia. Starliner Stands Down, Station Crew Works Physics and Nauka Transfers (ингл.). NASA. NASA (4 август 2021). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 4 август 2021.
  31. ↑ Модуль «Наука» состыковался с МКС. habr.com. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 7 август 2021.
  32. ↑ История создания МКС. Справка // rian.ru
  33. ↑ Почему МКС не стала «Альфой» // rian.ru
  34. ↑ Совместное заявление Многостороннего совета по управлению МКС, представляющее обобщённую точку зрения на перспективы Международной космической станции от 3 февраля 2010 г. «Роскосмос». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 4 февраль 2010. Архивировано из оригинала 30 август 2011 года.
  35. ↑ Работа на МКС будет продолжаться как минимум до 2024 года. www.astronews.ru.
  36. ↑ Роскосмос: Россия и США решили продлить эксплуатацию МКС до 2024 года. РИА Новости. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 28 март 2015. Архивировано 28 март 2015 года.
  37. ↑ Рогозин: Россия не будет продлевать эксплуатацию МКС после 2020 года. «Газета.Ru». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 15 май 2014.
  38. ↑ Роскосмос и NASA договорились создать новую орбитальную станцию
  39. ↑ Роскосмос продолжает переговоры с партнёрами по продлению срока службы МКС. Новости космонавтики (12 октябрь 2020). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 октябрь 2020.
  40. ↑ Частный космический грузовик Dragon стартовал к МКС с мыса Канаверал (рус.). ria.ru (22 май 2012). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 февраль 2024.
  41. ↑ Новости. МКС: СТО ТЫСЯЧ ВИТКОВ ВОКРУГ ЗЕМЛИ. «Роскосмос». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 май 2016.
  42. ↑ Сергей Арбузов. На МКС появился "охотник" за грозами, инструмент Space Storm Hunter - «Наука и технологии» (рус.). barilline.ru (28 август 2021). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 февраль 2024.
  43. ↑ «Русский космос» № 30, стр.21
  44. ↑ Российский сегмент МКС. Справочник пользователя. www.energia.ru.
  45. ↑ Российский научный комплекс для создания карты неба установят на МКС - ТАСС  (рус.) (20 март 2019). 8 февраль 2024 тикшерелгән.
  46. ↑ Россия выйдет из проекта МКС с 2025 года. РИА Новости (18 апрель 2021). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 март 2022.
  47. ↑ Russia says it’ll withdraw from International Space Station after 2024.
  48. ↑ Biden-Harris Administration Extends Space Station Operations Through 2030 // НАСА, 31 декабря 2021 (инг.)
  49. ↑ В РКК разрабатывают план затопления МКС // astronews.ru
  50. ↑ РКК «Энергия» предложила создать российскую космическую станцию // РИА Новости, 26 ноя 2020
  51. ↑ Международная космическая станция - 15 лет на орбите. Пресс-служба Роскосмоса (20 ноябрь 2013). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 ноябрь 2013.
  52. ↑ Российский сегмент МКС Функциональный грузовой блок "Заря". РКК «Энергия».
  53. ↑ О РАБОТЕ ФГБ «ЗАРЯ». ГКНПЦ им М.В. Хруничева (18 ғинуар 2019).
  54. ↑ Новости РКК «Энергия» от 6 июня 2007 года. energia.ru (рус.)
  55. ↑ США – Россия: космическое партнёрство. Роскосмос. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 18 май 2010.
  56. ↑ Оборудование для связи с МКС (рус.). rs0iss.ru (4 июнь 2009). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 18 февраль 2024.
  57. ↑ First Tweet from Space (22 ғинуар 2010).
  58. ↑ Жизнь на МКС: Космический салат.
  59. ↑ Впервые выращенный салат в космосе попробовали на станции «Мир».

Һылтанмалар

Видео
«Тяньгун» йыһан станцияһыТяньгун-2Тяньгун-1Халыҡ-ара йыһан станцияһыМир (орбиталь станция)Салют-7Салют-6Салют-5Салют-4Салют-3СкайлэбСалют-1

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар