Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Келдыш Мстислав Всеволодович

Мстисла́в Все́володович Ке́лдыш (28  ғинуар (10 февраль) 1911, Рига, Лифляндия губернаһы, Рәсәй империяһы — 24 июнь 1978, Мәскәү, РСФСР, СССР) — ғәмәли математика һәм механика өлкәһендә совет ғалимы, совет фәнен ойоштороусы, совет йыһан программаһының идеологтарының береһе. СССР Фәндәр академияһы президенты[1] (1961—1975).

СССР Фәндәр академияһы академигы[2] (1946; ағза-корреспонденты 1943). Өс тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1956, 1961, 1971). Ленин премияһы (1957) һәм ике Сталин премияһы лауреаты (1942, 1946). 1949 йылдан КПСС ағзаһы. Советтар Союзы Коммунистар партияһы Үҙәк Комитеты ағзаһы (1961—1978). VI—IX саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты.

Биография

Бала сағы һәм карьераһының башы

undefined

Ул Всеволод Келдыш (1878—1965) — күренекле урыҫ, һуңынан — совет инженер-төҙөүсеһе ғаиләһендә тыуған. Үҙенең дворян сығышлы булыуы М. В. Келдыш бер ҡасан да йәшермәй (социаль сығышы тураһында анкета һорауҙарына: «дворяндарҙан» тип яуап бирә). Әсәһе яғынан олатаһы — А. Н. Скворцов, артиллерия генералы, ә атаһы яғынан олатаһы — М. Ф. Келдыш, ул дини семинарияны тамамлай, әммә һуңынан медицина юлын һайлай һәм генерал дәрәжәһенә тиклем күтәрелә.

Әсәһе Мария Александровна (ҡыҙ фамилияһы Скворцова), йорт хужабикәһе була. Мстислав ғаиләлә бишенсе (һәм дүртенсе улы) була, һуңыраҡ тағы ике ҡыҙ тыуа. 1915 йылда Келдыштәр ғаиләһе Риганан Мәскәүгә күсеп килә. 1919—1923 йылдарҙа Келдыш Иваново-Вознесенскиҙа йәшәй, унда атаһы М. В. Фрунзе инициативаһы буйынса ойошторолған политехник институтта уҡыта. Мәскәүгә ҡайтҡас (1923 йыл) төҙөлөш йүнәлешендәге мәктәптә уҡый башлай, йәй көнө атаһы менән төҙөлөшкә йөрөй. Келдыштың математикаға ынтылышы 7 — 8-се кластарҙа уҡ сағыла, уҡытыусылары ул саҡта уҡ аныҡ фәндәр буйынса ғәҙәттән тыш һәләттәрен билдәләй. 1927 йылда ул мәктәпте тамамлай һәм, атаһы юлын дауам итеп, инженер-төҙөүсе һөнәрен алырға теләй. Әммә йәш булыуы арҡаһында атаһы уҡытҡан төҙөлөш институтына ҡабул ителмәй (уға ни бары 16 йәш була). Өлкән апаһы Людмила кәңәше буйынса (ул Мәскәү дәүләт университетының физика-математика факультетында Н. Н. Лузин етәкселегендә математиканы өйрәнә (хәҙер Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты) тамамлай, университеттың шул уҡ факультетына уҡырға инә. Университетта уҡыған сағында Келдыш М. А. Лаврентьев менән фәнни бәйләнештәр булдыра, артабан ул оҙайлы фәнни хеҙмәттәшлеккә һәм ныҡлы дуҫлыҡҡа әүерелә. Н. Н. Лузин Келдыштың Мәскәү дәүләт университетында уҡыған йылдарында фундаменталь фән урынына инженерлыҡ проблемаларына ынтылышын бик тәнҡитләй һәм математик булараҡ түбәнгә төшәсәк, тип иҫәпләй[3].

Мәскәү дәүләт университетын тамамлағандан һуң (1931), А. И. Некрасова тәҡдиме буйынса Келдыш Үҙәк аэрогидродинамик институтына (ЦАГИ) ебәрелә. Был ваҡытта ЦАГИ-ның ғилми эшмәкәрлеген күренекле СССР механигы С. А. Чаплыгин ойоштора, уның етәкселеге аҫтында даими рәүештә дөйөм теоретик төркөмдөң ғилми семинары үткәрелә, Келдыш унда әүҙем ҡатнаша. Семинарҙа тағы ла М. А. Лаврентьев, Н. Е. Кочин, Л. С. Лейбензон, А. И. Некрасов, Г. И. Петров, Л. И. Седов, Л. Н. Сретенский, Ф. И. Франкль, С. А. Христианович ҡатнаша; һуңыраҡ уларҙың күбеһе күренекле ғалим-механиктар булып китә. Келдыш ЦАГИ-ла 1946 йылдың декабренә тиклем инженер, һуңынан — өлкән инженер, төркөм начальнигы, ә 1941 йылдан — динамик ныҡлыҡ бүлеге начальнигы булып эшләй.

ЦАГИ-ла эшләүен дауам итеп, 1934 йылдың көҙөндә Келдыш СССР Фәндәр академияһының Стеклов исемендәге математика институтына аспирантураға уҡырға инә (ике йыллыҡ докторлыҡ программаһы менән тулыландырыла), унда үҙенең эшенең ғәмәли тематикаһы (гидро-, аэродинамика) менән тығыҙ бәйле функцияларҙың яҡынлашыуҙары теорияһы мәсьәләләре менән шөғөлләнә. 1935 йылда физика-математика фәндәре кандидаты дәрәжәһенә (яҡламайынса) лайыҡ була, 1937 йылда техник фәндәр кандидаты һәм «аэродинамика» һөнәре буйынса профессор исеме бирелә. 1938 йылдың 26 ғинуарында «О представлении рядами полиномов функций комплексного переменного и гармонических функций» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

Келдыш тарафынан «флаттер» математик теорияһы эшләнә. Ул флаттерҙың критик тиҙлеген (уның барлыҡҡа килеү тиҙлеген) аныҡ билдәләргә, ә һуңынан был күренеште булдырмау сараларын тәҡдим итергә мөмкинлек бирә. Совет авиацияһы автоһелкенеүҙәрҙән ышаныслы яҡлау ала, һәм Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында флаттер арҡаһында самолеттар емерелгән осраҡтар булмай тиерлек. Самолеттар һәләкәте иҫкәртеү буйынса ғилми эштәре өсөн М. В. Келдыш (Е. П. Гроссман менән берлектә) 1942 йылда Сталин премияһына лайыҡ була. Келдыш самолеттарҙың ҙурлығы һәм тиҙлеге артҡан һайын шасси конструкцияһының үҙгәреүе арҡаһында барлыҡҡа килгән «шимми эффекты» проблемаһын хәл итә. «Шимми эффектының» барлыҡҡа килеүе йыш ҡына авиаһәләкәттәр менән тамамлана. Келдыш конструкторҙарға тәгәрмәс тирбәлеүен тулыһынса бөтөрөргә мөмкинлек биргән тигеҙләмә таба. 1945 йылда «Шимми переднего колеса трехколесного шасси» монографияһы баҫылып сыға, был хеҙмәте өсөн Келдыш 1946 йылда икенсе тапҡыр Сталин премияһына лайыҡ була[4].

Һуғыштан һуңғы эшмәкәрлеге

1944 йылдың июнендә Келдыш СССР Фәндәр академияһының Математика институтында яңы ғына булдырылған механика бүлеге мөдире була һәм был вазифала 1953 йылға тиклем эшләй. Бүлек эргәһендә аэромеханика буйынса белгестәрҙе берләштергән ғилми семинар эшләй. Бер үк ваҡытта ул МДУ-ла 1932 йылда башлаған уҡытыусылыҡ эшмәкәрлеген яңырта. Бында ул механика-математика һәм физика-техника факультеттарында лекциялар уҡый, термодинамика кафедраһы менән етәкселек итә, комплекслы үҙгәреүсән функциялары теорияһы буйынса ғилми-тикшеренеү семинары менән етәкселек итә. 1942 йылдан 1953 йылға тиклем МДУ профессоры.

1953 йылдан 1978 йылға тиклем СССР Фәндәр академияһының Ғәмәли математика институты директоры була. Келдыш осоу аппараттарының механикаһы һәм аэрогазодинамикаһы менән шөғөлләнә. Келдыштың Ю. Б. Румер етәкселегендә башҡарылған һәм 1930-сы йылдар аҙағында тиҙ йөрөшлө авиация үҫешенә ҡамасаулаған флаттер мәсьәләһен хәл итеү менән бәйле эштәре ҙур әһәмиәткә эйә. Уның ҙур тиҙлектәге аэродинамика өлкәһендәге эштәре реактив авиация үҫешенә ярҙам итә. Шулай уҡ шимми эффектын бөтөрөү өсөн ябай конструктив ҡарарҙар уйлап таба. Шимми эффекты — самолет шассиһының алғы тәгәрмәсе тирбәлеүенең үҙ-үҙен ҡуҙғытыу эффекттары. Келдыш совет термоядро бомбаһын эшләү эшендә ҡатнаша. Ошо маҡсатта 1946 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының Стеклов исемндәге математика институтында махсус бюро ойоштора. Термоядро ҡоралын булдырыуҙа ҡатнашҡаны өсөн 1956 йылда уға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

Мстислав Всеволодович Келдыш 1946 йылда Авиация сәнәғәте министрлығының ҒТИ-1 начальнигы итеп тәғәйенләнә, 1950 йылдан был учреждениеның ғилми етәксеһе була һәм был вазифала 1961 йылға тиклем эшләй. Йыһанды тикшереү һәм ракета-космос системаларын булдырыу буйынса эштәрҙе үҫтереүгә нигеҙ һалыусыларҙың береһе булһа ла, С. П. Королев етәкләгән баш конструкторҙар Советына шунда уҡ инмәй[5]. Команда составына ингәс, 1950-се йылдар уртаһында яһалма есемдәрҙе Ергә яҡын орбиталарға ебәреүҙең теоретик тәүшарттарын, ә артабан Айға һәм Ҡояш системаһы планеталарына осоуҙы етәкләй. Ерҙең беренсе яһалма юлдашын булдырыу буйынса эшмәкәрлекте координациялау буйынса ғилми-техник совет етәкселек итә, пилотлы осоштар программаларын тормошҡа ашырыуға, фәнни мәсьәләләр ҡуйыуға һәм Ер эргәһендәге йыһан киңлеген, планета-ара мөхитте, Айҙы һәм планеталарҙы тикшереүгә, космос осошо механикаһы һәм идара итеү, навигация һәм йылылыҡ алмашыу теорияһы проблемаларын хәл итеүгә ҙур өлөш индерә.

Келдыш эшмәкәрлегендә «Интеркосмос» программаһы буйынса башҡа илдәр менән берлектә алып барылған эштәрҙе ғилми күҙәтеү мөһим урын биләй. Уның космонавтика өлкәһендәге эшмәкәрлеге оҙаҡ ваҡыт йәшереп тотола һәм ул, гәзиттәрендә СССР Фәндәр академияһы Президенты булараҡ билдәле булыуға ҡарамаҫтан, «Космонавтика теоретигы» тип атала.

Беренсе кешене осорға әҙерләүе өсөн (Ю. А. Гагарин, 1961 йылдың 12 апреле) икенсе тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ була (указ баҫтырылмай)[6].

Мстислав Всеволодович Келдыш СССР Теоретик һәм ғәмәли механика буйынса милли комитетының тәүге составының ағзаһы була (1956).

Уның исеме менән, ғәҙәттә, СССР-ҙа хәҙерге заман хисаплау математикаһының үҫеше бәйләнә, ул атом һәм ракета-космос тематикаһы буйынса иҫәпләүҙәр өсөн совет ЭВМ-дарын булдырыу буйынса эштәр менән етәкселек итә («Стрела» ЭВМ-нан менән башлап). Тикшеренеү төркөмө менән етәкселек итеп кенә ҡалмай, ә яңы иҫәпләү ысулдарын һәм алгоритмдарын эшләүҙә шәхсән ҡатнаша. Н. Н. Боголюбов һәм С. Н. Мергелян билдәләүенсә, М. В. Келдыш яңы электрон компьютерҙар проектлауҙың фәнни-техник проблемалары менән шәхсән шөғөлләнмәй, әммә уның СССР компьютер техникаһын формалаштырыуҙа һәм үҫтереүҙәге роле бик ҙур… М. В. Келдыш беҙҙең илдә эшләнгән яңы иҫәпләү техникаһына «төп дәүләт заказсыһы» булды[7]. В. И. Арнольд хәтерләүенсә, М. В. Келдыш совет суперкомпьютерҙарын төҙөүҙе маҡсатһыҙ тип һанай, сөнки Канторович кеүек иҫ киткес математиктар совет атом проекты өсөн кәрәкле бөтә нәмәне компьютерһыҙ ла иҫәпләй алған. Арнольд шулай уҡ Л. В. Келдыштың ағаһын «фән генералы» тип атаған һүҙҙәрен килтерә[8].

Келдыш СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы фән һәм техника өлкәһендә Ленин һәм Дәүләт премиялары буйынса комитет рәйесе була (1961—1978). Күп кенә сит ил академиялары ағзаһы итеп һайлана (шул иҫәптән Халыҡ-ара астронавтика академияһы), астронавтика буйынса Халыҡ-ара Гуггенхейм йәмәғәт премияһы советында була. СССР Юғары Советының 6 — 9-сы саҡырылыш депутаты, КПСС-тың XXII—XXV съездары делегаты, уларҙа КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы итеп һайлана.

1955 йылда Келдыш "Өс йөҙ хат"ына ҡул ҡуя. 1973 йылда А. Д. Сахаровҡа ҡаршы пропаганда кампанияһы барышында Келдыш, Сахаровҡа ҡаршы ғалимдарҙың «академик А. Д. Сахаровтың ҡылығын» ғәйепләп, «Правда» гәзитенә бирелгән хатына ла ҡул ҡуя. Хатта Сахаров «Советтар Союзының дәүләт ҡоролошон, эске һәм тышҡы сәйәсәтен хурлаған бер нисә белдереү менән сығыш яһау»ҙа ғәйепләнә, ә уның хоҡуҡ яҡлау эшмәкәрлеген академиктар «совет ғалимының намыҫын һәм абруйын хурлаусы» тип баһалай[9][10]. Шул уҡ ваҡытта Келдыш Сахаровты Академиянан сығарыу менән ризалашмай. В. И. Дуженков (Келдиштың СССР Фәндәр академияһында ярҙамсыһы) 1970 йылда Алыҫ Көнсығышҡа сәйәхәте ваҡытында фәнни йәмәғәтселек менән осрашыуҙа Сахаровтың бик яҡшы ғалим булыуын, әммә бер нисә йәмәғәт үҫеш мәсьәләләрендә яңылышыуы, уның менән ныҡышмалы аңлатыу эше алып барырға кәрәклеген әйтә. Келдыш, Андропов менән шәхсән осрашып, Сахаров тураһында үтенес менән мөрәжәғәт итә.

Келдыштың СССР Фәндәр академияһы президенты вазифаһын биләгән йылдары совет фәненең ҙур ҡаҙаныштары осоро була; был осорҙа фәндең молекуляр биология, квант электроникаһы һәм башҡа тармаҡтарын үҫтереү өсөн шарттар булдырыла.

Келдештең туғаны С. П. Новиков та билдәле математик булып китә.

IBM-360 серияһын күсереп алыу буйынса ҡарар ҡабул итеүҙә ҡатнашыуы

2005 йылда баҫылып сыҡҡан академик фән вәкилдәренең хәтирәләренән күренеүенсә, совет сәнәғәтен, фәнен һәм мәғарифын IBM-360 компьютерҙар серияһын күсереп алыуға күсереү тураһындағы бәхәсле ҡарар өсөн М. В. Келдыш ҙур яуаплылыҡ ала, был совет компьютер сәнәғәтенең артабанғы үҫешен билдәләй.

Рәсәй Фәндәр академияһының Иҫәпләү үҙәге директоры, Академик Я. Г. Евтушенко, Рәсәй Фәндәр академияһының Хисаплау үҙәге директоры урынбаҫары һәм башҡаларҙың «Компьютер техникаһы тарихының 50 йыллығы: Стреланан кластерлы ҡарарҙарға тиклем» мәҡәләһендә (РФА Иҫәпләү үҙәгенең 50-йыллығына арналған йыйынтығында)[11]: «Был осорҙа ГДР үҙенең компьютер сәнәғәтен IBM 360 серияһына йүнәлтергә ҡарар итә. Һуңыраҡ был фактор бөтә социалистик лагерҙа компьютер техникаһын үҫтереү стратегияһын билдәләүҙә ҙур роль уйнай. … 1966 йыл аҙағында СССР-ҙың Фән һәм техника буйынса дәүләт комитеты һәм Фәндәр академияһы ултырышында СССР министры В. Д. Калмыков, СССР Фәндәр академияһы президенты М. В. Келдыш ярҙамы менән IBM-360 серияһын күсереп алыу тураһында тарихи ҡарар ҡабул ителә. Был ҡарарға А. А. Дородницын, С. А. Лебедев һәм М. К. Сулим ҡәтғи ҡаршы сыға. Әммә улар әҙселекте тәшкил итә. Шулай итеп, ES компьютерҙары ғаиләһен үҫтереү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Был ғәйәт ҙур программаға күп кенә ғилми-тикшеренеү институттары һәм заводтар йүнәлтелә, күп белгестәргә яңынан уҡырға һәм квалификацияһын күтәрергә тура килә, юғары уҡыу йорттарының студенттар программаларына нигеҙҙә структура, архитектура һәм ЭВМ ЕС ПО мәсьәләләре индерелә башлай. Интеграль схемалар (ИС), ярымүткәргесле электроника һәм информатиканың башҡа сараларын етештереү өсөн яңы технологик база булдырыла. Алдан уҡ күҙалланғанса, аҡса, заказсылар, йәш кадрҙар һәм башҡа объектив һәм субъектив сәбәптәр арҡаһында ватан хисаплау техникаһының башҡа йүнәлештәре әкренләп ҡыҫҡара бара», — тип билдәләнә.

Үлеме

Ғүмеренең һуңғы айҙарында Келдыш ҡаты ауырый[12]. 1972 йылда аортаның түбәнге бүлегендә һәм аяҡ-ҡулдарҙың ҡан тамырҙарында көслө атеросклеротик үҙгәрештәр арҡаһында Келдыш йөрөү һәләтен юғалта. Уға операция яһау өсөн Мәскәүгә хирург Майкл Дебейки саҡырыла, һуңынан, 1996 йылда, ул Мәскәүгә Рәсәйҙең беренсе президенты Борис Николаевич Ельцинға операцияға консультант итеп саҡырыла.

1978 йылдың 24 июнендә М. В. Келдыштың кәүҙәһе Абрамцеволағы академиктар ҡасабаһындағы дачаһында «Волга» автомобилендә гаражда табыла. Рәсми белдереү буйынса, үлеменең сәбәбе йөрәк өйәнәгенән була[13]. Шул уҡ ваҡытта, тәрән депрессия хәлендә[14][15][16] үҙ-үҙенә ҡул һалыуы, автомобиль двигателе газдарынан ағыуланыуы тураһында киң таралған версия бар[17].

«Этюды о ученых» китабында (Бишкек: «Учкун», 2002. 166) Ярослав Голованов: «Һуңғы йылдарҙа бик ныҡ ауырый, үҙе Академия президентын яңынан һайлап ҡуйыуҙы һорай… 69 йәшендә вафат була. Һуңынан Келдыштың үҙ-үҙенә ҡул һалыуы тураһында абсурд миф барлыҡҡа килә. Һәм эш шулай булған. Мстислав Всеволодович дачанан Мәскәүгә барырға йыйына. Гаражды асып, үҙенең „Волгаһына“ ултыра һәм… үлә. Автомобилдең руле артында үле кәүҙәһен дача буйынса күршеһе академик Владимир Алексеевич Кириллин күрә. Табиптар тиҙ арала уның үлеменә йөрәк ауырыуы сәбәпсе булыуын билдәләй. Был 1978 йылдың 24 июнендә була», — яҙа.

Ошо уҡ версияны КГБ полковнигы Е. Б. Козельцеваның хәтирәләре лә раҫлай, ул үлер алдынан М. В. Келдыш менән телефондан һөйләшә[18].

Келдыштың көлө һалынған урна Мәскәүҙә Ҡыҙыл майҙандағы Кремль стенаһына ҡуйылған.

Евгений Чазовтың китабында Келдыштың үлеме тураһында икенсе версия бар һәм уның кәүҙәһен тапҡан беренсе кеше академик В. А. Кирилинға һылтанма бар, ул гараж ишеге ябылған тип әйтә[19].

Ғаиләһе

Уның ҡатыны (1938 йылдан) Станислава Валериановна (1910—1989), беренсе никахынан ҡыҙы Бэлла (1929 йылда тыуған).

Ике балаһы була: Светлана (1938 йыл, Келдыш исемендәге музейҙа эшләй) һәм Пётр (1941—1979, математик, ауырыуҙан ваҡытынан алда вафат була)[20][21].

Тормош принциптары

Кельдиш, академик И. Г. Петровскийҙы МДУ ректоры вазифаһына фатиха биргәндә уға өс ҡағиҙәне үтәргә кәңәш итә, был, моғайын, уның йәшәү принцибы була: — Яманлыҡҡа ҡаршы яманлыҡ ҡылма, яҡшылыҡҡа эйәр;
— ялыу бирелгән кеше булмаған осраҡта ялыуҙарҙы тыңламаҫҡа;
— бер кемгә лә бер нәмә лә вәғәҙә итмәҫкә, әммә әгәр вәғәҙә бирһәгеҙ, хатта шарттар насарайып китһә лә, уны үтәргә.

Петровский, ни өсөн яуызлыҡ менән көрәшергә ярамай, тип һорағас, ул былай тип яуап бирә: сөнки был көрәштә яуызлыҡ бөтә сараларҙы ҡуллана, ә һин тик аҫылдарын ғына ҡулланаһың, шунлыҡтан еңелеп, ғазапланаһың. Ялыуҙарҙы тыңламау бик файҙалы — шунда уҡ ялыу биреүселәрҙең һаны кәмей, ә ике яҡ та килгәс, нигеҙһеҙ дәғүәләр булмау сәбәпле, эште тикшереү тиҙләтелә[22].

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

СССР наградалары

— Өс тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1956, 1961, 1971)
— Ете Ленин ордены (1945, 1954 — ике тапҡыр бирелә, 1956, 1961, 1967, 1975)
— Өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (11.07.1943, 10.06.1945, 1953)
— СССР Фәндәр академияһының Циолковский исемендәге алтын миҙалы (1972)
— СССР Фәндәр академияһының М. В. Ломоносов исемендәге Ҙур алтын миҙалы (1975)
— Сталин премияһы (1942, 1946).
— Ленин премияһы (1957)
— миҙалдары: «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙаҡәр хеҙмәт өсөн» миҙалы (1945), «Мәскәүҙең 800 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы (1945), «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә егерме йыл» юбилей миҙалы (1965), «Владимир Ильич Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы маҡтаулы хеҙмәте өсөн» (1970), «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә утыҙ йыл» юбилей миҙалы (1975)

Сит наградалары һәм наградалары

  • 1961:
  • Монголия Фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы
  • 1962:
  • Польша Фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы
  • Чехословакия Фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы
  • 1963:
  • Чехословакия Фәндәр академияһының «Фән һәм кешелек алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» алтын миҙалы
  • 1964:
  • Б. Берут исемендәге Вроцлав университетының (Польша) почетлы докторы
  • Америка математика йәмғиәте ағзаһы
  • халыҡ-ара космонавтика академияһының ағзаһы
  • 1965:
  • немец тәбиғәт фәндәре академияһының «Леопольдина» ағзаһы (ГДР)
  • Халыҡ-ара космонавтика академияһының Гуггенгейм премияһы лауреаты
  • Румыния Социалистик Республикаһы академияһының почетлы ағзаһы
  • 1966:
  • Болгария Фәндәр академияһының почетлы ағзаһы
  • Саксон фәндәр академияһының сит ил ағзаһы (Лейпциг, ГДР)
  • ГДР Фәндәр академияһының сит ил ағзаһы
  • Америка сәнғәт һәм фәндәр академияһының Бостон (АҠШ почетлы ағзаһы)
  • Чили университетының көмөш миҙалы
  • 1967:
  • Дели университетының почетлы докторы (Һиндостан)
  • Һинд статистика институтының почетлы докторы Калькутта
  • Халыҡ-ара космонавтика академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы
  • Будапешт дәүләт университетының почетлы докторы (Венгрия һәм башҡалар

Төрлөһөнән

undefined
undefined

Библиография

  • Келдыш М. В. Вибрация в воздушном потоке крыла с подкосами // Труды ЦАГИ, № 357, 1938.
  • Келдыш М. В. Шимми переднего колеса трехколесного шасси // Труды ЦАГИ, № 564, 1945.
  • Келдыш М. В. Избранные труды. Математика / отв. ред. К. И. Бабенко, Н. Н. Боголюбов, Н. Н. Ченцов. — М.: Наука, 1985. — 448 с.
  • Келдыш М. В. Избранные труды. Механика / отв. ред. К. И. Бабенко, Г. П. Свищев, Н. Н. Ченцов. — М.: Наука, 1985. — 568 с.
  • Келдыш М. В. Избранные труды. Общие вопросы развития науки / отв. ред. П. Н. Федосеев, В. А. Филиппов. — М.: Наука, 1985. — 704 с.
  • Келдыш М. В. Избранные труды. Ракетная техника и космонавтика / отв. ред. В. С. Авдуевский, Т. М. Энеев. — М.: Наука, 1988. — 496 с.
  • Келдыш М. В., Маров М. Я. Космические исследования. — М.: Наука, 1981.
  • Келдыш М. В. (отв. ред.). Первые панорамы поверхности Венеры. — М.: Наука, 1979.

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ Постановление Общего Собрания АН СССР от 19.05.1961 г. об избрании академика М. В. Келдыша Президентом Академии наук СССР / АРАН. Ф. 411. Оп. 3. Д. 387.
  2. ↑ Постановление Общего Собрания АН СССР от 30.11.1946 г. об избрании М. В. Келдыша действительным членом (академиком) по Отделению технических наук / АРАН. Ф. 411. Оп. 3. Д. 387.
  3. ↑ См. Ярослав Голованов, Этюды об учёных, стр. 68
  4. ↑ Московский университет в Великой Отечественной войне. — 4-е, переработанное и дополненное, стр.82
  5. ↑ Э. И. Белобородько. Когорта // С. М, Григорьев Русская линия : православное информационное агентство. — СПб., 2009. — Вып. 11 марта.
  6. ↑ Горянникова В. Ф. В. Д. Калмыков — конструктор, учёный, министр
  7. ↑ Н. Н. Боголюбов, С. Н. Мергелян. О математических работах М. В. Келдыша
  8. ↑ В. И. Арнольд: «Келдештең яуабы мине ныҡ ғәжәпләндерҙе: ул былай тине: „Бындай схемаларҙың коэффициенттарын иҫәпләү мөмкин түгел, сөнки ул ҙур компьютер ҡеүәттәрен талап итер ине, ә беҙҙә улар илебеҙҙә юҡ һәм улар булмаясаҡ, сөнки мин етәкселеккә илдең компьютер техникаһын үҫтереүгә мохтажлығы юҡлығын белдерҙем: Америка атом бомбаларын фон Нейман компьютерҙар ярҙамында иҫәпләгән, ә совет бомбаларын компьютерһыҙ кәрәк булғандың барыһын да иҫәпләп сығара алған Канторович кеүек иҫ киткес математиктар иҫәпләп сығара“». Ҡарағыҙ: Интервью с В. И. Арнольдом на сайте Санкт-Петербургского математического общества. — С. 38, 39
  9. ↑ АНТОЛОГИЯ САМИЗДАТА :: Материалы о Сахарове из «Хроники текущих событий»
  10. ↑ Письмо членов Академии наук СССР
  11. ↑ Евтушенко Ю. Г., Михайлов Г. М., Копытов М. А., Рогов Ю. П. 50 лет истории вычислительной техники: от «Стрелы» до кластерных решений. // В сб. 50 лет ВЦ РАН: история, люди, достижения. М.: ВЦ РАН, 2005 г. 320 с. ISBN 5-201-09837-1. С. 20.
  12. ↑ Три звезды президента. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 21 февраль 2011. Архивировано из оригинала 23 май 2011 года.
  13. ↑ Юлия Алёхина: Келдыш: загадка жизни и смерти. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 21 февраль 2011. Архивировано из оригинала 12 февраль 2011 года.
  14. ↑ Документальный фильм «Формула Келдыша. Просчёт главного теоретика»
  15. ↑ С.Лесков. Золотой президент
  16. ↑ Григорьева Т. Почему Мстислав Келдыш покончил с собой // «Труд» : газета. — 2003. — 11 июнь. Архивировано 18 сентябрь 2012 года.
  17. ↑ Российская газета
  18. ↑ Козельцева Е. Б. О Келдыше, Петровском, Тихонове, Хохлове, И других…// Новости разведки и контрразведки (Москва), N 009—010 27.5.2004
  19. ↑ Чазов Е. Здоровье и Власть. — М: Новости, 1992. — С. 105.
  20. ↑ С. В. Келдыш о М. В. Келдыше
  21. ↑ Келдыш Пётр Мстиславович, 24.07.1941-04.08.1979
  22. ↑ Из воспоминаний В. А. Егорова, опубликованных в кн.: М. В. Келдыш. Творческий портрет по воспоминаниям современников. — М.: «Наука», 2001 и 2002.

Әҙәбиәт

  • Берег Вселенной: воспоминания ветеранов космодрома Байконур / под общ. ред. сост. сб. Болтенко А. С. — Киев: Феникс, 2014. — 537 с., [1] л. ил. — ISBN 978-966-136-169-9
  • Богуненко Н. Н., Пелипенко А. Д., Соснин Г. А. Келдыш Мстислав Всеволодович // Герои атомного проекта. — Саров: Росатом, 2005. — С. 180—186. — ISBN 5-9515-0005-2.
  • Колчинский И.Г., Корсунь А.А., Родригес М.Г. Астрономы: Биографический справочник. — 2-е изд., перераб. и доп.. — Киев: Наукова думка, 1986. — 512 с.
  • Корнеев С. Г. Советские учёные — почётные члены научных организаций зарубежных стран. — М.: Наука, 1981.
  • Космонавтика. Энциклопедия / В. П. Глушко. — М.: Советская энциклопедия, 1985. — 528 с. — 75 000 экз.
  • М. В. Келдыш. Творческий портрет по воспоминаниям современников. — М.: Наука, 2001. — 400 с. — ISBN 5-02-022758-7.
  • Московский университет в Великой Отечественной войне. — 4-е, переработанное и дополненное. — М.: Издательство Московского университета, 2020. — С. 79, 81, 82, 442, 443. — 632 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-19-011499-7.
  • Осташев А. И. Сергей Павлович Королев — гений XX века: прижизненные личные воспоминания об академике С. П. Королеве. — Королёв: Изд-во Московского гос. ун-та леса, 2010. — 128 с. — ISBN 978-5-8135-0510-2.
  • Пырков В.Е. К 110-летнему юбилею М.В. Келдыша // Математика. — 2021. — Вып. 2(821). — С. 51–53.
  • Садовничий В. А. Мстислав Всеволодович Келдыш (1911—1978) // О людях Московского университета. — 3-е изд., дополненное. — М.: Издательство Московского университета, 2019. — С. 285—297. — 356 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-19-011397-6.
  • С. П. Королёв. Энциклопедия жизни и творчества / под редакцией В. А. Лопота, РКК «Энергия» им. С. П. Королёва, 2014. — ISBN 978-5-906674-04-3
  • Первый состав Российского национального комитета по теоретической и прикладной механике. Составители А. Н. Богданов, Г. К. Михайлов / под редакцией д-ра физ.-мат. наук Г. К. Михайлова. — Москва: «КДУ», «Университетская книга», 2018. — 70 с. — ISBN 978-5-91304-805-9

Һылтанмалар

Алдан килеүсе:
МИАН бүлеге мөдире булараҡ 		директор
СССР Фәндәр академияһының ғәмәли математика институты
1966—1978 		Һуңынан килеүсе:
Андрей Тихонов

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар