Край (Рәсәй)
Край — Рәсәй Федерацияһында, шулай уҡ элек Рәсәй империяһы һәм Советтар Союзында территориаль берәмек атамаһы.
Бөгөнгө Рәсәйҙә 89 территориаль федерация субъекты (регион) бар, уларҙың 9-ы — край. Рәсәй Конституцияһында һәм башҡа закондарҙа край менән өлкә араһында юридик айырма юҡ.
Советтар Союзында (1977 йылғы СССР Конституцияһының 11-се бүлеге, 86-сы статья) край менән өлкә араһында закон менән айырма булған: Автономиялы өлкә союз республикаһы йәки край составында булған, ләкин өлкәгә — юҡ. Әммә ҡайһы бер крайҙарҙың (мәҫәлән, Приморье крайының) составында автономиялы өлкә булмаған.
"Край" атамаһы Рәсәйҙә бер нисә административ-территориаль реформа һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. 1920-се йылдарҙа губерналар юҡҡа сығарылып, автономиялы республикалар, крайҙар һәм өлкәләр төҙөлгән. РСФСР крайҙары үҙ эсендә милли округтар йәки өлкәләрҙе үҙ эсенә алған. Мәҫәлән, Приморье крайы составында Уссурия өлкәһе булған, һуңынан ул таратылып, крайҙың ғәҙәти райондары итеп ҡушылған. Яңы автономиялы республикалар бүленеп сыҡҡас, күп крайҙар өлкәләргә әйләнгән, әммә Приморье крайының статусы үҙгәрешһеҙ ҡалған. СССР тарҡалғандан һуң, крайҙар составынан автономиялы өлкәләр айырылып сыҡһа ла, төбәктәр исемдәрен үҙгәртмәгән, сөнки Рәсәйҙә субъекттың исеме һәм статусы үҙаллы билдәләнә. Шулай итеп, СССР заманынан һаҡланған алты край тарихи традицияға нигеҙләнеп ошо исемде һаҡлай.
2005—2007 йылдарҙағы төбәктәрҙе берләштереү барышында, ҡайһы бер өлкәләр округтар менән берләшкәндән һуң үҙҙәрен край тип атарға ҡарар итте. Был административ-территориаль төҙөлөштөң ҡатмарланыуын — элекке автономиялы округтар урынында махсус статуслы берәмектәр барлыҡҡа килеүен күрһәтергә тейеш ине. Ошо осорҙа Красноярск крайы киңәйтелә.
Рәсәй Федерацияһы крайҙары исемлеге
Йәйә эсендә крайҙарҙың административ үҙәктәре күрһәтелгән:
Рәсәй империяһында крайҙар (1830—1910 йылдар)
"Край" термины административ берәмек булараҡ ошо осорҙа тарала башлай. Әммә ул ваҡытта "край" атамаһы йыш ҡына рәсми түгел, төрлө административ берәмектәрҙең синонимы булараҡ ҡулланылған.
Рәсәй империяһы биләмәләрендә осраған крайҙар исемлеге (рәсмилеге артыҡ булған атамалар ҡуйы менән күрһәтелгән):
Привисла крайы — Рәсәй империяһы составындағы Польшаның бер өлөшө;
Остзей крайы йәки Прибалтика крайы, өс губернаны үҙ эсенә алған: Курляндия, Лифляндия һәм Эстляндия;
Көнбайыш крайы (Рәсәй империяһы)|Көнбайыш край:
Төньяҡ-көнбайыш край — Белоруссия һәм Литва губерналары;
Көньяҡ-көнбайыш край — Правобережная Украиналағы өс губерна (Волынь губернаһы, Подолье губернаһы, Киев губернаһы);
Каспий буйы крайы — 1847 йылда булдырылған, 1855 йылғы документ буйынса Дербент губернаһы һәм Дағстан биләмәләренән торған[1]; Кавказ крайы;
Кавказ аръяғы крайы — Грузия, Имеретия, Мегрелия, Гурия, Абхазия һәм Көньяҡ Кавказдағы мосолман провинциялары[2];
Турухан крайы — Томск губернаһы, һуңынан Енисей губернаһы составында уезд;
Степной крайы — хәҙерге Төньяҡ-Көнсығыш Ҡаҙағстан биләмәләрендә;
Заилий крайы — хәҙерге Семиречье өлкәһенең таулы райондары[3];
Төркөстан крайы — Көнбайыш Төркөстандағы генерал-губернаторлыҡ;
Амур буйы крайы — Амур йылғаһы бассейны территорияһы;
Уссури крайы — 1858 йылдағы Айгун килешеүе буйынса Рәсәйгә ҡушылған[4];
Урянхай крайы — 1914 йылдан Рәсәй империяһы протектораты, рәсми рәүештә Енисей губернаһы составына ингән.
Беренсе донъя һуғышы, 1917 йылғы революция һәм артабанғы граждандар һуғышынан һуң был биләмәләрҙең күбеһе юғалды йәки яңы СССР составында союз республикалары йә автономиялы республикаларға әүерелде.
1920—1930 йылдарҙа РСФСР-ҙа крайҙар
Граждандар һуғышы тамамланғандан һәм СССР ойошторолғандан һуң, РСФСР территорияһында төбәктәрҙе эреләтеү башлана: элекке губерналар берләштерелеп өлкәләргә һәм крайҙарға әйләндерелә.
Ошо осорҙа (хронологик тәртиптә) түбәндәге крайҙар ойошторола:
Төньяҡ Кавказ крайы (1924) — уның составына хәҙерге Краснодар крайы, Ставрополь крайы, Ростов өлкәһе, Адыгея, Дағстан, Ингушетия, Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы, Ҡарасай-Черкес Республикаһы, Төньяҡ Осетия республикалары һәм Сыуашстан ингән.
Себер крайы (1925) — уның составына хәҙерге Алтай крайы, Красноярск крайы, Иркутск өлкәһе, Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе, Төмән өлкәһе һәм өлөшләтә Омск өлкәһе, шулай уҡ Алтай, Бүрәтия һәм Хакассия республикалары ингән.
Алыҫ Көнсығыш крайы (1926) — уның составына хәҙерге Байкал аръяғы крайы, Камчатка крайы, Приморье крайы, Хабаровск крайы, Амур өлкәһе, Магадан өлкәһе, Сахалин өлкәһенең төньяғы, Йәһүд автономиялы өлкәһе һәм Чукотка автономиялы округы ингән.
Түбәнге Волга крайы (1928) — уның составына хәҙерге Әстерхан өлкәһе, Волгоград өлкәһе, Һарытау өлкәһе һәм Ҡалмыҡстан республикаһы ингән.
Төньяҡ крайы (1929) — уның составына хәҙерге Вологда өлкәһенең күп өлөшө, Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы һәм Ненец автономиялы округы ингән.
Түбәнге Новгород (Горький) крайы (1929) — уның составына хәҙерге Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Удмуртия Республикаһы һәм Сыуаш Республикаһы ингән.
Урта Волга (Куйбышев) крайы (1929) — уның составына хәҙерге Ырымбур өлкәһе, Пенза өлкәһе, Һамар өлкәһе, Ульяновск өлкәһе һәм Мордовия Республикаһы ингән.
СССР һәм Рәсәйҙә 1930—1990 йылдарҙа крайҙар
Был осорҙа төбәктәр селтәрен әүҙем рәүештә үҙгәртеү бара, дөйөм йүнәлеш — уларҙы ваҡлау була.
Шулай итеп, Төньяҡ Кавказ крайынан Азов-Кара диңгеҙе крайы бүленеп сыға, ул артабан Краснодар крайы һәм Ростов өлкәһенә бүленә. "Яңы" Төньяҡ Кавказ крайынан һуңыраҡ тиерлек бөтә хәҙерге Төньяҡ Кавказ республикалары айырыла, ә ҡалған өлөш тәүҙә Орджоникидзе крайы тип атала, һуңынан хәҙерге Ставрополь крайы исемен ала.
Себер крайы тәүҙә Көнбайыш Себер крайы һәм Көнсығыш Себер крайы тип бүленә, һуңынан был крайҙарҙың өлөштәренән өсөнсө край — Красноярск крайы барлыҡҡа килә. Көнбайыш Себер крайының ҡалған өлөшөнән Новосибирск өлкәһе һәм Алтай крайы төҙөлә, ә Көнсығыш Себер крайы өлкә итеп үҙгәртелә, һуңынан тағы ла ваҡ өлкәләргә бүленә. Алыҫ Көнсығыш крайы иһә Приморье крайы һәм Хабаровск крайына бүленә. Приморье крайы үҙенең элекке сиген һаҡлап ҡала, ә Хабаровск крайынан сиратлап Сахалин өлкәһе, Амур өлкәһе, Магадан өлкәһе һәм, ниһайәт, Камчатка өлкәһе айырыла.
Түбәнге Волга крайы тәүҙә Һарытау крайы һәм '[Сталинград крайына бүленә, ә Горький крайының бер өлөшөнән Киров крайы ойошторола. 1936 йылдың 5 декабрендә Горький, Киров, Куйбышев, Саратов, Төньяҡ һәм Сталинград крайҙары үҙ составындағы республикалар айырып сығарылғандан һуң, өлкә статусы ала.
Шулай итеп, 1939 йыл башына РСФСР-ҙа крайҙар һаны алты була, ә 1958 йылдың авгусына уларҙың сиктәре тулыһынса нығына.
1960 йылдар башында Ҡаҙаҡ ССР-ы территорияһында өс край барлыҡҡа килә: Целинный, Көнбайыш Ҡаҙаҡ крайы һәм Көньяҡ Ҡаҙаҡ крайы. Әммә улар оҙаҡ йәшәй алмай, 1965 йыл аҙағына бөтөрөлә.
1990 йылдың 15 декабрендә "РСФСР Конституцияһына үҙгәрештәр һәм өҫтәмәләр индереү тураһында закон"ға ярашлы, крайҙар составынан автономиялы өлкәләр айырып сығарыла: Краснодар крайынан — Адыгея автономиялы өлкәһе, Ставрополь крайынан — Ҡарасай-Черкес автономиялы өлкәһе, Красноярск крайынан — Хакас автономиялы өлкәһе, Алтай крйынан — Таулы Алтай автономиялы өлкәһе, Хабаровск крайынан — Йәһүд автономиялы өлкәһе. Приморье крайы составында автономиялы өлкәләр булмаған, шуға уның территорияһы үҙгәрешһеҙ ҡала.
1993 йылда Таймыр (Долган-Ненецк) автономиялы округы һәм Эвенкия автономиялы округы, рәсми рәүештә Красноярск крайы составында ҡалған хәлдә, Рәсәй Федерацияһының тиң хоҡуҡлы теп таныла.
Шулай итеп, Рәсәйҙә крайҙар һаны 2005 йылға тиклем үҙгәрешһеҙ ҡала.
Рәсәй Федерацияһында төбәктәрҙе эреләтеү һәм яңы крайҙар барлыҡҡа килеү
Пермь крайы яңы субъект булараҡ 2005 йылдың 1 декабрендә 2004 йылдың 25 мартында ҡабул ителгән № 1-ФКЗ һанлы федераль конституция законына ярашлы барлыҡҡа килде. Ул Пермь өлкәһе менән Коми-Пермяк автономиялы округын берләштереү һөҙөмтәһендә ойошторолдо.
Красноярск крайы яңы субъект булараҡ 2007 йылдың 1 ғинуарында 2005 йылдың 14 октябрендә ҡабул ителгән № 6-ФКЗ һанлы федераль конституция законына ярашлы барлыҡҡа килде. Ул Красноярск крайы менән Таймыр (Долган-Ненец) автономиялы округы]] һәм Эвенкия автономиялы округын берләштереү һөҙөмтәһендә ойошторолдо.
Камчатка крайы яңы субъект булараҡ 2007 йылдың 1 июлендә 2006 йылдың 12 июлендә ҡабул ителгән № 2-ФКЗ һанлы федераль конституция законына ярашлы барлыҡҡа килде. Ул Камчатка өлкәһе менән Кориак автономиялы округын берләштереү һөҙөмтәһендә төҙөлдө.
Байкал аръяғы крайы яңы субъект булараҡ 2008 йылдың 1 мартында 2007 йылдың 21 июлендә ҡабул ителгән № 5-ФКЗ һанлы федераль конституция законына ярашлы барлыҡҡа килде. Ул Чита өлкәһе менән Агын Бүрәт автономиялы округын берләштереү һөҙөмтәһендә ойошторолдо.
Иҫкәрмәләр
- ↑ Алиев Б. Г. Традиционные институты управления и власти Дагестана XVIII-первая половина XIX в. Институт истории, археологии и этнографии (Российская академия наук. Дагестанский научный центр)
- ↑ Цитата из «Свода законов Российской Империи», 1833
- ↑ Заилийский край // Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона. — 2-е изд., вновь перераб. и значит. доп. Т. 1-2. — СПб., 1907—1909.
- ↑ Уссурийский край // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907
