Херсон өлкәһе
Херсон өлкәһе (халыҡ телендә — Херсо́нщина) — Днепрҙың түбәнге ағымының ике яры буйлап урынлашҡан, Рәсәйҙең көньяғындағы административ-территориаль берәмек.
Өлкә 1944 йылда Украина ССР-ының Запорожье өлкәһенән немец илбаҫарҙарынан азат ителгәндән һуң ойошторолған. 2022 йылдың сентябренә тиклем Украина составында була. 2022 йылдың 30 сентябрендә Херсон өлкәһе менән Рәсәй Федерацияһы араһында төҙөлгән килешеүгә ярашлы, ул Рәсәйҙең яңы субъекты итеп ҡабул ителә[1]. Быға Херсон өлкәһендә 2022 йылдың 27 сентябрендә үткән референдум этәргес була[2]. Украина властары быны инҡар итеп, өлкәне һаман да Украина территорияһы тип һанай.
Көнбайышта — Украинаның Николаев өлкәһе, төньяҡта — Днепропетровск өлкәһе, көнсығышта — Запорожье өлкәһе, көньяҡта Ҡырым Автономиялы Республикаһы менән сиктәш. Ҡара һәм Азов диңгеҙҙәре ярҙарында урынлашҡан.
Өлкәнең майҙаны 28,4 мең км² тәшкил итә, халҡы 2022 йыл башына 1,0 миллион кеше иҫәләнгән. Административ үҙәге һәм иң ҙур ҡалаһы — Херсон, башҡа ҙур ҡалалары — Яңы Каховка, Каховка һәм Алёшки.
Физик-географик характеристикаһы
Географик урыны
Херсон өлкәһенең территорияһы 28 461 км2 тәшкил итә, төньяҡтан көньяҡҡа оҙонлоғо 180 км, көнбайыштан көнсығышҡа оҙонлоғо 258 км-ға һуҙылған.
Өлкә дала зонаһында, Днепр йылғаһының түбәнге ағымында урынлашҡан. Өлкә территорияһында 19 йылға аға, уларҙың иң эреләре: Днепр 178 км, Ингулец 180 км. Днепр йылғаһы өлкәне ике өлөшкә — уң һәм һул ярға бүлә, уны шулай уҡ Төньяҡ Таврия тип атайҙар.
Көньяҡ-көнбайышта Ҡара диңгеҙ һәм көньяҡ-көнсығышта Азов диңгеҙе менән йыуыла. Төньяҡта һәм көнбайышта төбәк Украинаның Днепропетровск һәм Николаев өлкәләре, көнсығышта — Рәсәй Федерацияһының Запорожье өлкәһе, көньяҡта — Ҡырым Республикаһы менән сиктәш.
Географик урынлашыуының төп үҙенсәлеге булып Азов-Ҡара диңгеҙ бассейнына һәм Днепр һыу магистраленә сығыу тора. Был диңгеҙ һәм йылға транспортын, ял индустрияһын артабан үҫтереү өсөн киң мөмкинлектәр аса.
Климат
Херсон өлкәһенең климаты уртаса континенталь, ҡоро. Уртаса айлыҡ температура: июлдә +25,4 °C, ғинуарҙа −2,1 °C. Айырым көндәрҙә температура йәйгеһен 40 °C, ә ҡышҡыһын −20 °C етә. Ҡырауһыҙ осорҙоң оҙайлығы йылына 179 көн. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм күләме 320 мм алып 400 мм тиклем тәшкил итә.
Административ ҡоролошо
Херсон өлкәһенең административ үҙәге — Херсон ҡалаһы; ваҡытлыса — Геническ ҡалаһы.
Өлкә 22 административ-территориаль берәмеккә — өлкә әһәмиәтендәге 2 ҡалаға (Херсон; Яңы Каховка) 20 районға бүленә[3]:
| № | Атамаһы | Административ үҙәк | Халҡы, кеше. (2019) | Майҙаны, км² |
|---|---|---|---|---|
| Өлкә әһәмиәтендәге ҡалалар (ҡала округтары) | ||||
| 1 | Херсон | Херсон ҡалаһы | 283 649 | |
| 2 | Яңы Каховка | Яңы Каховка ҡалаһы | 45 819 | |
| Райондар (муниципаль округтар) | ||||
| 3 | Александровка | Александровка ауылы | 7 946 | 400 |
| 4 | Алешки | Алешки ҡалаһы | 70 367 | 1759 |
| 5 | Белозерский | Белозёрка ҡала тибындағы ҡасаба | 64 790 | 1700 |
| 6 | Берислав | Берислав ҡалаһы | 99 100 | 1 700 |
| 7 | Бөйөк Александровка | Бөйөк Александровка ауылы | 24 719 | 1500 |
| 8 | Бөйөк Лепетиха | Бөйөк Лепетиха ауылы | 16 058 | 1100 |
| 9 | Үрге Рогачик | Үрге Рогачик ауылы | 11 336 | 1056 |
| 10 | Высокополье | Высокополье ҡала тибындағы ҡасаба | 14 268 | 700 |
| 11 | Геническ | Геническ ҡалаһы | 58 624 | 3000 |
| 12 | Голая Пристань[4] | Голая Пристань ҡалаһы | 44 826 | 3411 |
| 13 | Горностаевка | Горностаевка эшселәр ҡасабаһы | 19 101 | 1018 |
| 14 | Ивановка | Ивановка ҡалаһы | 13 244 | 1120 |
| 15 | Каланчак | Каланчак ауылы | 21 135 | 916 |
| 16 | Каховка | Каховка ҡалаһы | 71 935 | 1500 |
| 17 | Түбәнге Серогоз | Түбәнге Серогоз ауылы | 15 170 | 1209 |
| 18 | Нововоронцовка | Нововоронцовка ҡалаһы | 20 373 | 1005 |
| 19 | Новотроицк | Новотроицк ҡасабаһы | 34 886 | 2298 |
| 20 | Скадовск | Скадовск ҡалаһы | 46 043 | 1456 |
| 21 | Снигирёвка | Снигирёвка ҡалаһы | 39 331 | 1400 |
| 22 | Чаплынка | Чаплынка ауылы | 34 314 | 1722 |
.
Урындағы үҙидараны ойоштороу буйынса улар 22 муниципаль берәмекте, шул иҫәптән 2 ҡала округын һәм 20 муниципаль округты барлыҡҡа килтерә[5].
Һылтанмалар
- Сайт (укр.) (рус.)
- ↑ Договор между Российской Федерацией и Херсонской областью о принятии в Российскую Федерацию Херсонской области и образовании в составе Российской Федерации нового субъекта от 30 сентября 2022 года (ратифицирован Федеральным законом от 4 октября 2022 года № 375-ФЗ, вступил в силу 5 октября 2022 года, письмо МИД России от 05.10.2022 № 19696/дп). Официальный интернет-портал правовой информации (3 октябрь 2022).
- ↑ Федеральный Конституционный Закон о принятии в Российскую Федерацию Херсонской области и образовании в составе Российской Федерации нового субъекта - Херсонской области. Официальный интернет-портал правовой информации (4 октябрь 2022).
- ↑ Указ временно исполняющего обязанности губернатора Херсонской области № 52/1-у от 27 марта 2023 года «Об административно-территориальном устройстве Херсонской области. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 28 сентябрь 2023. Архивировано 4 октябрь 2023 года.
- ↑ в том числе Кинбурнская коса с тремя сёлами, ранее входившими в Очаковский район Николаевской области (Указ № 24-у от 10 февраля 2023 года «Об утверждении перечня населённых пунктов, входящих в состав Голопристанского муниципального округа Херсонской области»); статистика приведена без их учёта
- ↑ Указ временно исполняющего обязанности губернатора Херсонской области № 54-у от 29 марта 2023 года «Об образовании городских округов и муниципальных округов на территории Херсонской области». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 28 сентябрь 2023. Архивировано 4 октябрь 2023 года.