Ҡырым Республикаһы

Ҡырым Республикаһы Рәсәй Федерацияһы субъекты булараҡ 2014 йылдың 18 мартында ойошторола, шул көндә үк ҡул ҡуйылған килешеү нигеҙендә, РФ закондары сиктәрендә Ҡырымдың Рәсәй Федерацияһына ҡушылыуы 2014 йылдың февраль-мартында ғәмәлгә ашырыла. Килешеүҙә 2015 йылдың 1 ғинуарына тиклем күсеү осоро билдәләнә, уның барышында Ҡырымдың Рәсәй Федерацияһының иҡтисади, финанс, кредит һәм хоҡуҡ системаһына, Рәсәй Федерацияһының дәүләт власы органдары системаһына интеграцияланыу мәсьәләләре юлға һалынырға тейеш була.

2014 йылдың 21 мартында, Ҡырымдың Рәсәй Федерацияһы составына формаль рәүештә ҡушылыуы тамамлау менән (Рәсәй Федерацияһы Президенты тарафынан килешеүҙе ратификациялау тураһындағы законға һәм уға ҡушымта булған федераль конституцион законға ҡул ҡуйылыу менән^[7]), республика яңы ойошторолған Ҡырым федерального округы составына инә^[8] республика яңы булдырылған Ҡырым федераль округы составына индерелә. 2 апрелдә -Көньяҡ Хәрби округы составына^[9], ә 11 апрелдә Рәсәй Федерацияһы Конституцияһының Рәсәй Федерацияһы субъекттары исемлегенә керетелә^[10][11][12].

Республика Рәсәйгә ҡушылғандан һуң тәүге ваҡытта уның территорияһында Ҡырым Автономиялы Республикаһының Юғары Радаһы 1998 йылдың 21 октябрендә ҡабул иткән һәм 1999 йылдың 11 ғинуарында көсөнә ингән Ҡырым Автономиялы Республикаһы Конституцияһы ғәмәлдә була^[13].

2014 йылдың 11 апрелендә Ҡырым Республикаһы Дәүләт Советының сираттан тыш ултырышында Ҡырым Республикаһы Конституцияһы раҫлана. Конституция 10 главанан һәм 95 статьянан тора, уның төп положениелары Рәсәй Федерацияһының Төп Законының статьялары менән оҡшаш. Яңы Конституцияға ярашлы, Ҡырым Республикаһы (ҠР) Рәсәй Федерацияһы составындағы демократик, хоҡуҡи дәүләт һәм уның тиң хоҡуҡлы субъекты булып тора. Ҡырым Республикаһында власть сығанағы — уның халҡы — Рәсәй Федерацияһының күп милләтле халҡының бер өлөшө. Ҡырым Республикаһында өс — урыҫ, украин һәм ҡырым-татар — дәүләт теле ғәмәлдә. Республика башлығы — юғары дәрәжәле кеше булып тора һәм Ҡырым дәүләт советы депутаттары тарафынан биш йылға һайланып, был вазифаны рәттән сроктан артыҡ үтәй алмай^[14]. 2014 йылдың 9 октябрендә Ҡырым Республикаһы башлығы итеп бер тауыштан Сергей Аксёновты һайлана.

2014 йылдың 8 декабрендә Рәсәй Хөкүмәте башлығы кәңәшмәһендә Рәсәй Федерацияһының вице-премьеры Дмитрий Козак, «Ҡырым күпселек мәсьәләләр буйынса Рәсәй Федерацияһының дәүләт идараһы системаһына инергә әҙер», тип белдерә^[15]. 2016 йылдың 28 июлендә Ҡырым Республикаһы Көньяҡ федераль округ составына^[16], 2018 йылдың 1 апрелендә Төньяҡ Кавказ иҡтисади районы составына индерелә^[17].

Ҡырым Республикаһы Конституцияһына ярашлы дәүләт гербы, дәүләт флагы һәм дәүләт гимны уның дәүләт символдары булып тора. Ҡырым Республикаһының хәҙерге дәүләт символдары Ҡырымдың Юғары Советы тарафынан беренсе тапҡыр 1992 йылдың 24 сентябрендә ҡабул ителә, Дәүләт советы тарафынан ошо статуста 2014 йылдың 4 июнендә раҫлана^[18].

Ҡырым Республикаһының Дәүләт гербында ҡуйы ҡыҙыл төҫтәге варяг ҡалҡанына уңға ҡарап торған, уң тәпәйенә зәңгәр ынйылы асыҡ көмөш ҡабырсыҡ көмөш арыҫланҡош төшөрөлгән. Ҡалҡан «Берҙәмлектә — уңыш» девизы яҙылған күк-аҡ-ҡыҙыл таҫма менән берләштерелгән һәм сығып килгән ҡояш нурҙарына мансылған ике колонна менән уратып алынған^[18].

Ҡырым Республикаһының дәүләт флагы — горизонталь рәүештә урынлашҡан төҫлө өс һыҙаттан торған туҡыма: юғарыла — флаг киңлегенең алтынан бер өлөшөн тәшкил иткән күк төҫ; уртала — флаг киңлегенең алтынан дүрт өлөшөн тәшкил иткән аҡ төҫ; түбәндә — флаг киңлегенең алтынан бер өлөшөн тәшкил иткән ҡыҙыл төҫ^[18].

Ҡырым Республикаһының дәүләт гимны — композитор А. С. Карамановтың О. В. Голубева һүҙҙәренә яҙылған (1992) музыкаль әҫәре^[18].

Ҡырым Республикаһының Конституцияһына ярашлы, республикала юғары һәм берҙән-бер вәкиллекле һәм закондар сығарыу власть органы булып даими эшләүсе парламент — биш йылға һайланған һәм 75 депутатты берләштергән Ҡырым Республикаһының Дәүләт советы тора^[19]. Парламенттың әлеге мәлдә эшләгән составы 2014 йылдың 14 сентябрендә һайлана^[20]; 2010 йылдың 17 мартынан Ҡырым парламенты рәйесе — Владимир Константинов, 2014 йылдың 19 сентябренән ул ҡабаттан Рәсәй етәкселегенәдә һайлана^[21].

Конституцияға ярашлы, юғары вазифалы кеше булып Рәсәй Федерацияһы һәм Ҡырым Республикаһы закондарына ярашлы Дәүләт Советы тарафынан һайланған Ҡырым Республикаһы башлығы тора. Республиканың ғәмәлдәге башлығы — Сергей Аксёнов^[22].

Республика хөкүмәтенә — Ҡырым Республикаһының Министрҙар Советына — туранан-тура Республика башлығы (Министрҙар советы рәйесе вазифаһын да башҡарһа), йәки Дәүләт Советы ризалығы менән республика башлығы тәғәйенләгән Министрҙар советы рәйесе етәкселек итә. 2019 йылдың 1 октябренән Юрий Гоцанюк — Министрҙар советы рәйесе^[23].

2014 йылдың 26 мартында Ҡырым Респуьликаһының Дәүләт советы Ҡырым парламентының вице-спикеры Сергей Цековҡа һәм Ҡырым Республикаһының вице-премьеры Ольга Ковитидиға Федераль Йыйылыштың Федерация Советы ағзалары вәкәләттәрен дә йөкмәтә^[24][25].

Ҡырым Республикаһының тулайым төбәк продукты 2015 йылда 248 млрд һум тәшкил итә, бер кешегә иҫәпләгәндә — 131 тыс. рублей^[35][36]. 2015 йылда Эске төбәк продуктының физик күләм индексы 8,5 процентҡа артҡан^[37].

2015 йылда республиканың тулайым төбәк продуктының тармаҡтар буйынса структураһы:^[38]

• Ауыл хужалығы, һунар һәм урман хужалығы — 15,9 %
• Файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу — 2,8 %
• Эшкәртеүсе производстволар — 8,9 %
• Электр энергияһын, газ һәм һыуҙы етештереү һәм бүлеү — 7,5 %
• Төҙөлөш — 2,1 %
• Сауҙа — 15,7 %
• Ҡунаҡханалар һәм ресторандар — 2,4 %
• Транспорт һәм элемтә — 9,5 %
• Күсемһеҙ милек менән операциялар, ҡуртымға биреү һәм хеҙмәт күрһәтеү — 9,6 %
• Дәүләт идараһы һәм хәрби хәүефһеҙлекте тәьмин итеү; социаль страховка — 8,3 %
• Мәғариф — 4,7 %
• Һулыҡ һағы һәм социальных хеҙмәттәр күрһәтеү — 9,5 %
• Башҡа төрлө хеҙмәттәр күрһәтеү — 2,6 %

Аҙыҡ-түлек, химик, суднолар төҙөү, углеводородтар сығарыу, электроэнергетика сәнәғәттең төп тармаҡтары булып тора.

2016 йылда Ҡырымда сәнәғәт етештереүе күләме 101 млрд һум тәшкил итә, шул иҫәптән:^[39]

• Файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу — 10 %
• Эшкәртеүсе производстволар — 60 %
  • Аҙыҡ-түлек сәнәғәте — 26 %
  • Химик производство — 15 %
  • Машиналар эшләү — 10 %
• Электр энергияһын, газ һәм һыуҙы етештереү һәм бүлеү — 30 %

Түбәндәгеләр Ҡырымдың эре сәнәғәт предприятиелары: «Море» заводы (ракета караптарын төҙөү), «Залив» заводы (суднолар төҙөү), «Черноморнефтегаз» (нефть һәм газ сығарыу), «Массандра» (вино етештереү), Ҡырым сода заводы (сода етештереү), Ҡырым Титаны (титан диоксидын етештереү).

Ҡырымдың ауыл хужалығы игенселек, малсылыҡ, виноград үҫтереү, баҡса үҫтереү, Йәшелсәселек, шулай уҡ эфир майҙарын биреүсе културалар (лаванда, роза, шалфей) үҫтереүгә махсуслашҡан.

Ҡырым территорияһының 63 проценты — ауыл хужалығы ерҙәре. Һөрөнтө ер ауыл хужалығы ерҙәренең 63,3 процентын биләй. Көтөүлектәр — 22,9 %, күп йыллыҡ үҫемлектәр — 8,7 % һәм сабынлыҡтар — 0,1 %[96].

Билдәле курорт райондары:

• Ҡырымдың Көньяҡ яры — Ялта һәм Алушта ҡала округтары территориялары;
• Көнбайыш яр буйы — Евпатория һәм Саки ҡала округтары территориялары;
• Юго-Восточное побережье — Феодосия и Судак ҡала округтары территориялары;
• Керчьярымутрауы.

Рәсәй статистика мәғлүмәттәре буйынса, 2018 йылда Ҡырымда 6 млн 800 мең турист ял иткән — совет осоронан һуң рекорд һаны^[40][41].