Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Саки (ҡала)

Саки (укр. Саки, ҡырымтат. Saq, Сакъ) — Ҡырымдағы ҡала. Ҡырымдың Сак районының үҙәге, әммә район составына инмәй, ә Саки ҡала округын булдыра (Сак ҡала советы). Бальнео-батҡаҡ курорты. XXI быуат башында БДБ илдәренең «инвалид-коляскала йөрөүселәренең баш ҡалаһы» булараҡ әүҙем үҫешә: ҡала урамдары, магазин, хәстәханалары 80 процентҡа пандустар менән йыһазландырылған һәм мөмкинлектәре сикләнгән кешеләрҙе ҡабул итеү өсөн ҡулайлаштырылған[6], ундайҙар ҡала халҡының дүрттән бер өлөшөн тиерлек тәшкил итә. Йылы климат һәм диңгеҙ буйының ялпаҡ тигеҙлеге лә быға булышлыҡ итә

Географияһы

Саки Ҡырымдың көнбайыш яры буйында Ҡара диңгеҙҙән 4-5 км, Евпаториянан 22 саҡрым, Симферополдән 45 км алыҫлыҡта ята. Географияһы буйынса ярайһы уҡ үҙенсәлекле ҡала: Сак күленән төньяҡҡа табан диңгеҙ буйы тигеҙлегендә урынлашҡан. Орехово, Лесновка, Владимировка, Прибрежное, Яңы Федоровка, Михайловка, Чеботарка ҡасабалары ҡалаға терәлеп кенә ултыра. Шулай уҡ Михайлов, Тобе-Чокрак күлдәре һәм Ковш быуаһы ла ҡала һыҙатында ята. Ҡалала ағып ятҡан йылға юҡ. Ҡала территорияһына ҡараған ҡом пляждары (Ҡара диңгеҙҙең Каламит ҡултығы) 4,6 километрға һуҙыла[7].

Климаты

Саки бик күптәнге бальнеологик курорт булараҡ киң билдәле. Ҡала тәбиғәт һәм климат шарттары буйынса Евпаторияға яҡын. Бында диңгеҙ буйы-дала климаты, шуға ла уға ҡоро йәй һәм уртаса йылы, йомшаҡ ҡыш хас. Йыш ҡына көслө еле иҫеүсән. Уртаса йыллыҡ һауа температураһы +12,2 °C[8], был Ҡырымдың көньяҡ яры буйындағы һауа шарттарына ҡарағанда бер аҙ һалҡыныраҡ. Йәйге айҙарҙа уртаса температура +22 °C, ҡышҡыһын — яҡынса +2 °C. Сакиҙа йәшәүселәр йылына ҡояш балҡышын 2 500 сәғәт татый (Ялтала — 2 223 сәғәт).

Тарихы

Ҡала Ҡырым ханлығы дәүерендә Мансур тип аталған киң билдәле ҡырым ырыуы биләмәһенә ингән ҙур булмаған ауыл була. Саки атамаһы, бәлки, борон был төбәктә көн иткән сактар ҡәбиләһе атамаһынан килеп сыҡҡандыр.

1827 йылда Сакила Рәсәйҙәге тәүге батҡаҡ менән дауалау ҡулланылған шифахана асыла, ә ун йылдан һуң бында Симферополь хәрби госпиталенең бүлексәһе эшләй башлай.

Ҡырым һуғышы осоронда Сакиҙан алыҫ түгел, Сак һәм Ҡызыл яр, күлдәре араһына, коалиция ғәскәрҙәренең ғәйәт ҙур армияһы килеп урынлаша, ул бик күп айҙар буйына Севастополде ҡамауҙа тота. 1855 йылдың февраль башында, Евпаторияла дошман нығытмаларына һөжүм итеү алдынан, бында С. А. Хрулевтың ғәскәре урынлаша. Саки ауылы дошман уты аҫтында емерелә.

Ҡырым һуғышынан һуң 1860—1864 йылдарҙа Ҡырым татарҙарыэмиграцияһының икенсе тулҡынынан барышында, «Таврия губернаһының 1867 йылғы Хәтер китабына» ярашлы, ҡырым-татар халҡының күпселеге Саки ҡалаһын ташлап китә, әммә һуңыраҡ ҡайтанан татар, грек һәм рус күскенселәре килеп тула[9]. Емерелгән һәм ташланған ҡасаба әкренләп ҡайтанан төҙөлә башлай.1858 йылда Полтава губернаһы күскенселәре бында күсенеп килә, һуңынан Константинополь гректары килеп тула. Ҡала гербында бронтозавр һүрәтләнгән.

Әммә тик совет дәүерендә генә Саки ысын ҡалаға әүерелә, сөнки халыҡ һанының ҡырҡа артыуы күҙәтелә. 1952 йылда уға ҡала статусы бирелә[10].

Халҡы

Халыҡ һаны
1805 1926 1939 1959[11] 1971 1979[12] 1989[12]
396 ↗2450 ↗7786 ↗18 122 ↗800 25 ↗921 25 ↗990 31
2001[12] 2006 2009[13] 2010[13] 2011[13] 2012[14] 2013[14]
↘416 29 ↘400 26 ↘765 24 ↘580 24 ↘323 24 ↘24 038 ↘655 23
2014[15] 2015[16] 2016[17] 2017[18] 2018[19]
↗25 146 ↗195 25 ↘186 25 ↘885 24 ↘797 24

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2020) мәғлүмәттәре буйынса, 2021 йылдың 1 октябренә ҡарата халыҡ һаны буйынса ҡала урында[20] (Рәсәй Федерацияһы ҡалаларының 1118 ҡалаһы араһында[21]).

Милли составы

Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 2001 һәм 2014 йылдарҙа халыҡтар һаны түбәндәгесә:

милләте 2001[22],



бөтәһе,



кеше 		%



барыһы ла-



көндәре 		2014[23]



бөтәһе,



кеше 		%



барыһы ла-



көндәре 		%



күрһәтеү-



шиха
күрһәтеү 24046 95,63 % 100,00 %
рус 18573 65,12 % 17354 69,01 % 72,17 %
украиндар 6938-гә 24,33 % 4001 15,91 % 16,64 %
ҡырым татарҙары 1646 5,77 % 1324 5,27 % 5,51 %
татарҙар 118 0,41 % 460 1,83 % 1,91 %
белорустар 527 1,85 процент 358 1,42 % 1,49 процент
әрмәндәр 130 0,46-ға % 148 0,59 процент 0,62 %
йәһүдтәр 68 0,24 % 40 0,16 % 0,17 процент
поляктар 51 0,18 % 36 0,14 % 0,15 %
сиғандар 67 0,23 % 35 0,14 % 0,15 %
әзербайжандар 31 0,12 % 0,13 %
молдавандар 30 0,12 % 0,12 %
башҡа 404 1,42 % 229 0,91 % 0,95 %
күрһәтеү 1100 4,37 %
барыһы 28522 100,00 % 25146 100,00 %

1805 йыл — 396 кеше (378 ҡырым татарҙары, 16 сиған, 2 ясырь)

1926 йыл — 2450 кеше (1792 урыҫ, 327 украин, 112 ҡырым татарҙары, 52 әрмән, 48 йәһүд, 14 немец, 12 эстон)

2006 йыл — 26 400 кеше (66 % урыҫтар, 25 % украиндар, 6,5 проценты — ҡырым татарҙары, 2 % белорустар, шулай уҡ әрмән, грек, йәһүд, поляк, ҡырымчаҡтар, ҡараимдар)

Курорт тармағы

undefined

Үтә ныҡ минералләнгән ләмле яр буйы батҡағы һәм рапа (тоҙға бай булған күл һыуы) Сакины бар тарафҡа таныта. Ҡалала туғыҙ шифахана, шул иҫәптән Николай Бурденко исемендәге арҡа ауырыуҙарын дауалау өсөн махсус санаторий[24], курорт поликлиникаһы, батҡаҡ шифаханаһы һәм минераль һыу биреү өсөн махсус бювет ҡуйылған һыу менән дауалау шифаханаһы уңышлы эшләй.

Иҡтисады

Ҡалала Ҡырымда калий перманганатын, бромлы метил, персоль һәм аш тоҙон сығарыуға махсуслашҡан иң эре химик заводтарҙың береһе урынлашҡан. Ҡалдыҡтарҙы утилләштереү буйынса проблемалар тыуыуға бәйле, завод 2002 йылда эшләүҙән туҡтай.

Минераль сығанаҡтар базаһында минераль һыу етештереү буйынса завод эшләй. Заводта 1990 йылда 40,9 миллион, 1994 йылда — 16,7 миллион шешә һыу шешәләргә тултырылған. Ҡырымда һәм унан ситтә танылыу алған «Ҡырым» минераль һыуы ла Саки ҡалаһында сығарыла.

Ә Евпатория ҡалаһы һөт заводының һөт цехы һәм икмәк комбинаты — эшкәртеү сәнәғәте предприятиелары.

Ҡалала йод-бром сәнәғәте һәм марганец берләшмәләре технологияларын эшкәртеү буйынса ғилми, конструкторлыҡ һәм эксперименталь-сәнәғәт базаһы булған Ғәмәли химия ғилми тикшеренеү институтына нигеҙ һалынған һәм ул үҫешә.

Төҙөлөш материалдары заводында төҙөлөш өсөн тимер-бетон изделиелар сығарыла. Тәбиғи таш — ҡабырсыҡтарҙан торған эзбизташты һәм төҙөлөш ҡомон сығарыу ҙа юлға һалынған.

Транспорты

Ҡала аша үткән транспорт магистралдәре: республика әһәмиәтендәге автомобиль юлы һәм электрлаштырылған тимер юлы (Остряково-Евпатория тимер юлы). Ҡалала автовокзал һәм тимер юл станцияһы бар. Сакиҙан 36 км алыҫлыҡта аэропорт, 20 километрҙа (Евпатория) йөктәр һәм пассажирҙар өсөн диңгеҙ порты ята. Ҡала юлдарының оҙонлоғо — 62 км.

Сакила 6 автобус маршруты бар.

Евпаториянан Сакиға ҡала яны поезы йәки рейс автобусы менән барырға мөмкин. Ҡалалар араһы ни бары 20 км. Автомобиль юлы яр буйындағы пляждар янынан үтә. Симферополдән Сакиға яҡынса бер сәғәт эсендә барып етеп була.

Иҫтәлекле урындары

Ҡаланың иҫтәлекле урыны — һикһән төргә яҡын ағас һәм ҡыуаҡлыҡтары булған Саки курорт паркы. Леся Украинка, Н. С. Гоголь һәм С. О. Макаровтарға ҡуйылған һәйкәлдәр уларҙың Сакила дауаланыуҙары тураһында хәтерләтә. Евпаториянан 5 км алыҫлыҡта моряк-десантсылар — Евпатория диңгеҙ десанты геройҙарына ҡуйылған һәйкәл урынлашҡан. Диңгеҙ урамы башында грек-скифтарҙың Ҡара-Түбә ҡаласығы ята.

Туғанлашҡан ҡалалар[25]

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ ОКТМО. 179/2016. Крымский ФО
  2. ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/MZmdFJyI/chisl_%D0%9C%D0%9E_Site_01-01-2021.xlsx
  3. ↑ ОКТМО (урыҫ)
  4. ↑ 1 2 http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/perepis_krim/tab-krim/pub-01-03.xlsx
  5. ↑ https://www.bratsk-city.ru/city/sodruzhestvo-bratska/saki-respublika-krym/
  6. ↑ Как город Саки превращается в столицу инвалидов | Примечания. Новости Севастополя и Крыма 2018 йылдың 27 сентябрь көнөндә архивланған.
  7. ↑ Яндекс. Карты — выбирайте, где поесть, куда сходить, чем заняться
  8. ↑ О Саках 2017 йылдың 26 апрель көнөндә архивланған.
  9. ↑ Памятная книжка Таврической губернии за 1867год, стр.427(недоступная ссылка)
  10. ↑ Под редакцией П. Т. Тронько. Історія міст і сіл Української РСР. Том 26, Кримська область.. — Киев: Главная редакция УСЭ., 1974. — С. 585. — 833 с.
  11. ↑ Всесоюзная перепись населения 1959 г. Численность городского населения союзных республик (кроме РСФСР), их территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу
  12. ↑ 1 2 3 Кількість та територіальне розміщення населення України. Дані Всеукраїнського перепису населення 2001 року про адміністративно-територіальний поділ України, чисельність, розміщення та склад населення України за статтю, групування населених пунктів, адміністративних районів, сільських рад за чисельністю населення станом на 5 грудня 2001 року.. Дата обращения 17 ноября 2014. 17 ноября 2014 года.
  13. ↑ 1 2 3 Статистичний збірник «Чисельність наявного населення України на 1 січня 2011 року». — Киів, ДКС, 2011. — 112с. 2021 йылдың 31 август көнөндә архивланған.. Дата обращения 1 сентября 2014. 1 сентября 2014 года.
  14. ↑ 1 2 Статистичний збірник «Чисельність наявного населення України на 1 січня 2014 року» 2021 йылдың 26 ғинуар көнөндә архивланған.. Дата обращения 1 сентября 2014. 1 сентября 2014 года.
  15. ↑ Перепись населения 2014 года. Численность населения Крымского федерального округа, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений 2015 йылдың 24 сентябрь көнөндә архивланған.. Дата обращения 6 сентября 2015. 6 сентября 2015 года.
  16. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года 2020 йылдың 14 май көнөндә архивланған.. Дата обращения 6 августа 2015. 6 августа 2015 года.
  17. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года 2019 йылдың 13 май көнөндә архивланған.
  18. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года (31 июля 2017). Дата обращения 31 июля 2017. Архивировано 31 июля 2017 года.
  19. ↑ Оценка численности постоянного населения по городским округам и муниципальным районам Республики Крым по состоянию на 01.01.2018 года 2019 йылдың 14 март көнөндә архивланған.. Дата обращения 24 марта 2018.
  20. ↑ с учётом городов Крыма
  21. ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более (XLSX).
  22. ↑ Всеукраинская перепись населения 2001 года. Итоги переписи населения 2001 года по Автономной Республике Крым (Крымстат). (рус.)
  23. ↑ 4.1. Национальный состав населения 2015 йылдың 25 сентябрь көнөндә архивланған. // Итоги переписи населения в Крымском федеральном округе 2014 года на сайте Крымстата 2015 йылдың 25 сентябрь көнөндә архивланған.
  24. ↑ Официальный сайт Сакского городского совета | Город-курорт. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 апрель 2013. Архивировано 25 апрель 2013 года. 2013 йылдың 1 июнь көнөндә архивланған.
  25. ↑ Города-побратимы. Сакский городской совет. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 16 июль 2014. Архивировано 16 июль 2014 года. 2014 йылдың 16 июль көнөндә архивланған.

Әҙәбиәт

Һылтанмалар

Категориялар