Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Йәһүд автономиялы өлкәһе

Йәһүд автономиялы өлкәһе[5] (идиш ייִדישע אויטאָנאָמע געגנט Yidishe oytonome gegnt)[6] — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Алыҫ Көнсығыш федераль округы составына инә.

Административ үҙәге — Биробиджан ҡалаһы. Йәһүд автономиялы өлкәһе 1934 йылдың 7 майында Алыҫ Көнсығыш крайының Биробиджан йәһүд милли районынан ойошторолған. Көньяҡта Ҡытай Халыҡ Республикаһы (Амур йылғаһы буйлап), көнбайышта Амур өлкәһе, көнсығышта Хабаровск крайы менән сиктәш. 2010 йылда йәһүдтәр өлкә халҡының яҡынса 1,5 % (~1700 кеше) тәшкил иткән[7]. ЙАӨ - Рәсәй Федерацияһының автономиялы өлкә статусына эйә булған берҙән-бер субъекты, шулай уҡ, Израилдән тыш, донъяла рәсми юридик статусҡа эйә булған берҙән-бер йәһүд административ-территориаль берәмеге.[8].

Тарихы

Октябрь революцияһына тиклем

Рәсәй империяһында йәһүдтәр граждандар хоҡуҡтарынан бер ни тиклем мәхрүм ителгән милли аҙсылыҡты тәшкил иткән. Ошондай дискриминация күпселек йәһүдтәрҙең Рус революцияһын хуплауына һәм уға ылығыуына алып килгән[9][10].

Совет осоро

1917 йылғы Февраль революцияһынан һуң йәһүдтәр хоҡуҡи яҡтан башҡа граждандарға тиңләштерелгән, ә Граждандар һуғышы йылдарында йәһүдтәргә ҡаршы ойошторолған погромдарҙан был милләт яңынан күп зыян күргән, юғалтыуҙарға дусар ителгән[11][12].

undefined
Файл:Биробиджан, здание правительства ЕАО.jpg
Биробиджан, В. И. Ленин һәйкәле
undefined

Совет Рәсәйендә йәшәгән йәһүд халҡын ауыл хужалығы етештереүе хеҙмәтенә йәлеп итеү маҡсатында, Үҙәк Башҡарма Комитет Президиумының 1924 йылдың 29 авгусы ҡарары менән СССР Юғары Советының Милләттәр Советы президиумы, СССР Үҙәк Башҡарма комитеты эргәһендәге Йәһүд хеҙмәтсәндәренең ер биләүе буйынса Комитет (ОЗЕТ|КомЗЕТ) булдырыла.

КомЗЕТ-тың маҡсаты булып, шулай уҡ халыҡ-ара йәһүд ойошмалары менән (тәү сиратта, «Джойнт» ойошмаһы) хәҙмәттәшлек һәм сионизмға ҡаршы альтернатива урынлаштырыу торған. Көньяҡ Украина һәм Ҡырымдағы йәһүд игенселек тораҡтары ла уның ҡарамағында булған. Кесерәк масштабтарҙа КОМЗЕТ Белоруссияла, шулай уҡ Үзбәкстанда, Грузияла, Дағстанда, Әзербайжанда һәм Төньяҡ Кавказда ла эшләгән. 1928 йылдың 28 мартында СССР Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумы «Алыҫ Көнсығыш крайының Амур йылғаһы буйы һыҙатында буш ерҙәрҙе ОЗЕТ/КомЗЕТ-ҡа, йәһүд хеҙмәтсәндәрен тоташ ултыртып, уларҙың мәнфәғәтенә таратыуҙы ОЗЕТ/КомЗЕТ-ҡа тапшырыу тураһында» постановлениеһын ҡабул итә.

1930 йылдың 20 авгусында Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы Үҙәк Башҡарма Комитеты «Алыҫ Көнсығыш крайы составында Биро-Биджан милли районын булдырыу тураһында» ҡарар ҡабул иткән.

Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының (ВЦИК) 1934 йылдың 7 май ҡарары менән күрһәтелгән милли район Автономиялы Йәһүд милли өлкәһе статусын ала. 1934 йылдың 18 декабрендә Советтарҙың I өлкә съезы яңы милли дәүләт ҡоролошон рәсмиләштереүҙе тамамлай, хужалыҡ һәм мәҙәни үҫеш планын раҫлай һәм өлкәнең етәксе органдарын һайлай. Өс аҙнанан СССР Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты рәйесе М.И. Калинин Мәскәүҙә йәһүд эшселәре менән осрашыуында совет хөкүмәте автономияла милли йәһүд дәүләтен - йәһүд милләтенең нигеҙен күреүен билдәләне, ләкин бының өсөн ошо биләмәгә кәмендә 100 мең кеше тупланырға тейеш, тине[13].

1931 йылдың апрелендә ул саҡтағы Биробиджан районының баштағы 35 мең квадрат километр майҙанына Амур-Тунгус районын (майҙан 72 мең квадрат километрға саҡлы ҙурайған) ҡушҡандар, әммә 1934 йылда Йәһүд автономиялы өлкәһе Амур-Тунгус районын Хабаровский крайына кире ҡайтара һәм шуға алмашҡа, тирә-яғын да индереп, көнбайышта ятҡан Облучье ҡасабаһын ала[14].

1934 йылдың 20 июлендә Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты «Йәһүд автономиялы өлкәһе составында:

  • үҙәге Биробиджан эшселәр ҡасабаһында урынлашҡан Биробиджан районын;
  • үҙәге Бира ҡала тибындағы ҡасабала урынлашҡан Облученский/Бирский районын;
  • үҙәге Октябрьское/Сталинск (элекке Сталинфельд) ауылында урынлашҡан Октябрьский районы;
  • үҙәге Ленинское/ Блюхерово ауылында (элекке Михайлово-Семеновское) урынлашҡан Ленинский районы (элекке Ин);
  • үҙәге Смидович эшсе ҡасабаһында урынлашҡан Смидовичский районы» булдырырға тигән ҡарар ҡабул итте[15].

СССР Халыҡ Комиссариаты Советының 1934 йылдың 1 октябрендәге «Йәһүд Автономиялы өлкәһен хужалыҡ һәм мәҙәни үҫтереү буйынса саралар тураһында»ғы һәм СССР Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумының 1936 йылдың 29 авгусындағы «ЙАӨ-ндә совет, хужалыҡ һәм мәҙәни төҙөлөш тураһында» ҡарарҙары өлкәне үҫтереү программаһын булдыра. ВКП(б) ҮК һәм ВКП(б)-ның Далькрайрайон комитеты юлламалары (путёвка) буйынса бында партия-хужалыҡ хеҙмәткәрҙәре, белгестәр килә[13].

Хавкин Матвей Павлович (ВКП(б) өлкә комитетының беренсе секретары) һәм Либерберг Иосиф Израйлевич (өлкә башҡарма комитеты рәйесе — элек Украина фәндәр Академияһының Йәһүд пролетар мәҙәниәте институты директоры) етәксе вазифаларға ҡуйыла. Белорус ССР-ы ВКП(б) партия аппаратының элекке яуаплы хеҙмәткәре И. Левин партияның Биробиджан район комитеты беренсе секретары итеп тәғәйенләнә.

1939 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса 108 400 кешенең 17 695-е йәһүд (18,45  %) тәшкил итеүенә ҡарамаҫтан, идиш рус теле менән бер рәттән дәүләт теле статусын ала, уны бөтә мәктәптәрҙә лә уҡыта башлайҙар, идиш телендә гәзит-журнал баҫыла, 1934 йылда Йәһүд дәүләт театры һәм йәһүд тематикаһы буйынса байтаҡ китап туплаған Шолом-Алейхем исемендәге өлкә китапханаһы асыла[13].

Күскенселек сәйәсәте

Биробиджан проекты йәһүд йәмәғәтселегендә, шул иҫәптән сит илдә лә ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙырҙы. Был, алдан бер ҡасан да ошо халыҡ тупланып йәшәгән территория булмағанлыҡтан, Совет власы йылдарында уҡ, күсеп килеүселәр өсөн милли-территориаль берәмек булараҡ ойошторолған өлкәнең үҙенсәлеген билдәләне. Күсенеү процесына режиссёр В. В. Корш-Саблиндың «Бәхет эҙләүселәр» (1936 йыл) нәфис фильмы арналған. Совет власы яңы төбәктең бағыусыларын сит илдәрҙәге йәһүдтәр ойошмаһы араһында әүҙем эҙләне. Айырыуса 1935 йылда Америка-Биробиджан комитеты (Амбиджан) әүҙемлек күрһәтә.

Йәһүдтәрҙе Биробиджанда урынлаштырыу нацист Германияһында антисемитизм һәм репрессияларҙың көсәйеүе осорона тап килә. Шуға күрә 1930 йылдар башында Биробиджанға Европанан, Америка Ҡушма Штаттарынан, Аргентинанан, Эрец-Исраэлдән 1,4 мең самаһы йәһүд эмигранттарының килеүе осраҡлы түгел[13].

Йәһүд республикаһын ойоштороу пландары буйынса Сталин 1936 йылдың ноябрендә «СССР Конституцияһы проекты тураһында»ғы телмәрендә риза түгеллеген белдерә (дезаувировать)[13].

1945-1948 йылдарҙа ғына өлкәгә Америка Ҡушма Штаттарынан 6 миллион һумлыҡ аҙыҡ-түлек килгән[16]. Һуғыштан һуңғы осор йәһүдтәрҙең милли хәрәкәтенә ярҙам итеү менән билдәләнә - 1947 йылда Биробиджанда синагога асыла, йәһүдтәрҙең телен уҡытыу киңәйтелә, ә 1948 йылдан алып Биробиджан тегеү фабрикаһы эшселәренә Йом-Киппурҙа эшләмәҫкә рөхсәт ителә.

1991 йылдан һуң

1990-сы йылдар башында башҡа бөтә Рәсәй автономиялы өлкәләре республика итеп үҙгәртеп ҡоролғанда, Йәһүд автономиялы өлкәһе РФ-да берҙән-бер автономиялы өлкә булып ҡалған. Рәсәй Федерацияһының 1993 йылғы яңы Конституциияһын ҡабул иткәндән һуң, Йәһүд автономиялы өлкәһе Хабаровский крайы составынан сығарыла һәм Рәсәй Федерацияһының тиң хоҡуҡлы субъекты тип таныла.

Кеше үҫешенең түбән индексы (ИЧР) (Рәсәйҙә ул Тывала һәм Чечняла ғына кәмерәк (ҡара: Рәсәй субъекттары исемлегендә ИЧР кимәле), Йәһүд автономиялы өлкәһе Рәсәйҙә урындағы йәһүд халҡының дөйөм һанына ҡарата Израилгә күсеп китеү арҡаһында беренсе урынды биләй (мәҫәлән, 1994 йылдан 1998 йылға тиклемге осорҙа Израилгә урындағы халыҡтың 59,6 %-ы китте)[17]. Шул уҡ ваҡытта Йәһүд автономиялы өлкәһендә 1994 йылға Рәсәйҙәге йәһүд халҡының дөйөм һанынан ни бары 1,9 % һәм 1996-1998 йылдарҙа Израилгә мигранттар һаны буйынса Рәсәй субъекттары араһында беренсе йәки был осорҙа Рәсәйҙән Израилгә дөйөм миграциянан 13-14 % тәшкил иткән[18]. Хәҙерге ваҡытта Израилдә (майҙаны буйынса Йәһүд автономиялы өлкәһенән кәмерәк) Йәһүд автономиялы өлкәһенән 15 меңдән ашыу репатриант йәшәй, шуларҙың биш меңгә яҡыны - Маалот ҡалаһында, һәм улар ҡалала йәшәүселәрҙең дүрттән бер өлөшөн тиерлек тәшкил итә. Израилдә даими рәүештә репатрианттарҙың бөтә Израиль осрашыуы үткәрелә[19][20].

1991 йылдан һуң

1990-сы йылдар башында башҡа бөтә Рәсәй автономиялы өлкәләре республика итеп үҙгәртеп ҡоролғанда, Йәһүд автономиялы өлкәһе РФ-да берҙән-бер автономиялы өлкә булып ҡалған. Рәсәй Федерацияһының 1993 йылғы яңы Конституциияһын ҡабул иткәндән һуң, Йәһүд автономиялы өлкәһе Хабаровский крайы составынан сығарыла һәм Рәсәй Федерацияһының тиң хоҡуҡлы субъекты тип таныла.

Кеше үҫешенең түбән индексы (ИЧР) (Рәсәйҙә ул Тывала һәм Чечняла ғына кәмерәк (ҡара: Рәсәй субъекттары исемлегендә ИЧР кимәле), Йәһүд автономиялы өлкәһе Рәсәйҙә урындағы йәһүд халҡының дөйөм һанына ҡарата Израилгә күсеп китеү арҡаһында беренсе урынды биләй (мәҫәлән, 1994 йылдан 1998 йылға тиклемге осорҙа Израилгә урындағы халыҡтың 59,6 %-ы китте)[21]. Шул уҡ ваҡытта Йәһүд автономиялы өлкәһендә 1994 йылға Рәсәйҙәге йәһүд халҡының дөйөм һанынан ни бары 1,9 % һәм 1996-1998 йылдарҙа Израилгә мигранттар һаны буйынса Рәсәй субъекттары араһында беренсе йәки был осорҙа Рәсәйҙән Израилгә дөйөм миграциянан 13-14 % тәшкил иткән[22]. Хәҙерге ваҡытта Израилдә (майҙаны буйынса Йәһүд автономиялы өлкәһенән кәмерәк) Йәһүд автономиялы өлкәһенән 15 меңдән ашыу репатриант йәшәй, шуларҙың биш меңгә яҡыны - Маалот ҡалаһында, һәм улар ҡалала йәшәүселәрҙең дүрттән бер өлөшөн тиерлек тәшкил итә. Израилдә даими рәүештә репатрианттарҙың бөтә Израиль осрашыуы үткәрелә[23][24].

Өлкәнең перспективалары

undefined
Файл:Биробиджан областная филармония.JPG
Биробиджан өлкә филармонияһы
undefined

1920-1930 йылдарҙа Приамурьеға күсеп килгән йәһүдтәрҙең тоҡомдары автономиялы өлкәлә бер ҡасан да халыҡтың күпселеген тәшкил итмәгән[25], һәм артабан даими кәмей барған (2010 йылда 1,0 % ) [7], әммә автономиялы өлкә атамаһы һәм статусы әлегә тиклем һаҡлана. Әлеге ваҡытта (2020 йыл) Йәһүд автономиялы өлкәһендә йәһүдтәр бик аҙ һәм Биробиджан һәм яҡындағы Валдгейм, Найфельд, Бирофельд һәм Птичник ауылдары менән генә сикләнә[26].

1990-1992 йылдарҙа, амур казактары вәкилдәре һәм Израилгә йүнәлеш алған ҡайһы бер йәһүд ойошмалары активистары Рәсәйҙең Алыҫ Көнсығышындағы йәһүд автономияһын һаҡлап ҡалыуға ҡаршы килгәндә, өлкә статусы тураһында бәхәстәр тәүге тапҡыр йәйелдерелә[27].

Шулай уҡ йәһүдтәрҙең Израилгә күпләп күсенеүе ЙАӨ-һе проекты һәм уның артабанғы йәшәйешенең маҡсатҡа ярашһыҙлығы тураһындағы фекерҙәрҙең барлыҡҡа килеүенә килтерә[28], иҡтисади һәм административ маҡсатҡа ярашлылыҡ сәбәптәре буйынса, һөҙөмтәлә Йәһүд автономиялы өлкәһенең бөтөрөлөүенә килтереүе мөмкин[29].

Әлеге ваҡытта йәһүд автономияһы формаль рәүештә аҙ һанлы йәһүд халҡы барлығы менән сикләнгән, ә асылда Рәсәйҙең полиэтник субъекты булып тора[30].

Йәһүд автономиялы өлкәһен Хабаровск крайына ҡушыу проекты бар[31][32]. Икенсе тәҡдим - Йәһүд автономиялы өлкәһен Амур өлкәһенә ҡушып, Амур крайын булдырыу[32].

2010 йылда йәһүдтәр өлкә халҡының 1%-ынан кәмерәген тәшкил иткән (1628 человек)[7].

Йәһүд автономиялы өлкәһе — Рәсәй Федерацияһында автономиялы өлкә статусына эйә берҙән-бер субъект, шулай уҡ, Израилдән тыш, донъяла рәсми юридик статусҡа эйә тағы ла бер йәһүд административ-территориаль ҡоролошо[8].

Әлеге ваҡытта Йәһүд автономиялы өлкәһен бөтөрөү проекттарына ҡаршы тороусылар бар[33][34]. Йәһүд автономиялы өлкәһен бөтөрөү проектын әүҙем тикшереү дауам итә.

2013 йылдың сентябрендә Йәһүд автономиялы өлкәһе хөкүмәте Рәсәй Президентының 2012 йылдың 14 сентябрендәге 1289-сы «Сит илдәрҙә йәшәгән ватандаштарыбыҙҙы үҙ ирке менән Рәсәй Федерацияһына күсереүгә булышлыҡ итеү буйынса дәүләт программаһын тормошҡа ашырыу тураһында»ғы указы нигеҙендә Йәһүд автономиялы өлкәһенә ватандаштарҙы йәлеп итеү программаһын раҫланы.

Матбуғат хәбәр итеүенсә, был программа сиктәрендә Йәһүд автономиялы өлкәһенә 1 генә Израиль йәһүде килгән[35][36][37].

Хәйер, ҡайһы бер урындағы киң мәғлүмәт саралары өлкәлә йәһүдтәрҙең кескәй һәм даими кәмей барыусы проценты тураһында рәсми статистика менән риза түгел һәм шул уҡ йылдарҙа Хабаровск крайына етәкселек иткән В. И. Ишаевҡа яҙған хатына һылтанып, өлкәнең элекке етәкселәре Б. Л. Корсунский менән М. М. Кауфмандың йәһүд автономиялы өлкәһендә йәһүдтәрҙең байтаҡҡа күберәк булыуын раҫлай[38]:

« … Бөгөн, оҙаҡ йылдар буйынса дауам иткән ассимиляция процестарын һәм ҡатнаш никахтарҙы иҫәпкә алғанда, өлкә биләмәһендә йәшәгән йәһүдтәрҙең һанын билдәләүе ҡыйын… 1998 йылдың 1 ғинуарына өлкә хәрби комиссариаты мәғлүмәттәре буйынса, хәрби хеҙмәткә саҡырылған йәһүдтәр һаны 7500 кеше иҫәпләнә. Һеҙ өлкәлә йәшәгән йәһүдтәрҙең яҡынса һанын билдәләй алырһығыҙ… һәм ике процент күрһәтуесенә баҫым яһамаҫһығыҙ, тип уйлайбыҙ. »

Титуллы милләттең аҙ булыуы һәм дөйөм халыҡ иҫәбенең аҙ булыуы өлкәне бөтөрөү проекттарын барлыҡҡа килтерҙе. Мәҫәлән, Евгений Примаков шулай тип белдерҙе[39]:

« Айырым милли берәмектәрҙе территориаль нигеҙҙә ойошторолған Федерация субъекттарына ҡушыуҙың маҡсатҡа ярашлылығын ҡарау өсөн тәүшарттар бар. Миҫал өсөн, «титул» милләте халыҡтың 1%-ынан аҙыраҡ тәшкил иткән Йәһүд автономиялы өлкәһенең булыуы сәйәси анахронизм булып тора. »

«Биробиджанер Штерн» гәзитендә Примаков репликаһы яуап мәҡәләһе тыуҙырҙы.

Политолог Константин Калачев фекеренсә:

« ЙАӨ - анахронизм, йәһүдтәр унда халыҡтың 1%-ы самаһы, депрессив төбәк тигән тема күптән тикшерелә, һәм үҫтереү маҡсатында, уны Хабаровск крайы менән берләштереү дөрөҫ ҡарар булыр ине. »

Политолог Евгений Минченко түбәндәгеләрҙе белдерҙе:

« Иҡтисади яҡтан ҡарағанда, өлкәнең әһәмиәте ҙур түгел, имидж йәһәтенән “йәһүд төбәге” — бик көлкөлө күренеш. »

2016 йылдың мартында «Мин шулай уйлайым» рубрикаһының яңы сығарылышында Биробиджан публицисы һәм Рәсәй Журналистар союзы ағзаһы, Биробиджандың журналистар цехы аҡһаҡалы Валерий Фоменко ЙАӨ хаҡында былай тине:

« Яһалма булдырылған бөтә нимәләр кеүек, ул, Рәсәйҙең айырым субъекты булараҡ, тәбиғи юғалыуға дусар ителә. »

Йәһүд автономиялы өлкәһен «Хабаровск крайы»на ҡушылыу проекты бар[40][32]. Йәһүд автономиялы өлкәһен Амур өлкәһенә ҡушып, Амур крайы барлыҡҡа килтереү — икенсе тәҡдим[32].

Урындағы киң мәғлүмәт саралары һәм ҡайһы бер йәһүд йәмәғәт ойошмалары араһында ЙАӨ-һен бөтөрөү проекттарына ҡаршы сығыусылар бар[41][42](мәҫәлән, Биробиджанер Штерн (например, Биробиджанер Штерн[38][43][44][45][46][47] һәм EAOmedia[48][49][50][51][52][53][54]) и сторонники дальнейшего её развития как самобытного еврейского административного образования[55]. ЙАӨ-н бөтөрөү проекты буйынса әүҙем фекер алышыуҙар дауам итә[56][57][58][59][60][61].

Вице-премьер Хөснуллин Марат Шакирйән улы 2021 йылдың апрелендә «Йәһүд автономиялы өлкәһен Хабаровский крайы йә башҡа субъект менән берләштерергә кәрәклеген» әйтте[62].

2013 йылдың сентябрендә Европа иҡтисади союзы хөкүмәте Рәсәй Президентының 2012 йылдың 14 сентябрендәге 1289-сы «Сит илдә йәшәүсе ватандаштарыбыҙҙы үҙ ирке менән Рәсәй Федерацияһына күсереүгә булышлыҡ итеү буйынса дәүләт программаһын тормошҡа ашырыу тураһында»ғы указы нигеҙендә йәһүд автономиялы өлкәһенә ватандаштарыбыҙҙы йәлеп итеү программаһын раҫланы.

Матбуғат хәбәр итеүенсә, был программа сиктәрендә ЙАӨ-нә 1 йәһүд килгән[63][64][65].

2018 йылдың 28 майында Авигдор Эскин Regnumгәзитендә донъя күргән мәҡәләһендә[66]. Политолог, «ДВФУ»-ның журналистика һәм нәшриәт бизнесы кафедраһы мөдире Виктор Бурлаков тәҡдимгә ошондай аңлатма бирҙе[67]:

« «Был турала бәйләнешле фекер йөрөшө күптән бар ине. Башланғыс йылдарҙа уҡ төбәктәрҙе берләштереү башланған. Ул ваҡытта эреләтеү иҫәбенә ҡайһы бер төбәктәр ниндәйҙер синергетик һөҙөмтә аласаҡ, тип күҙалланғандыр. Советтар Союзында «матрёшкалы» федерация булдырылған, ул ваҡытта милли төбәк ғәҙәти өлкә сиктәренә индерелгән. Мәҫәлән, Камчатка өлкәһе сиктәрендә - Коряк автономиялы округы, Магадан өлкәһендә - Чукотка, Хабаровск крайында — Йәһүд автономияһы өлкәһе торған. совет власының һуңғы йылдарында, Йәһүд автономиялы өлкәһенән тыш, бөтә өлкәләр ҙә яңы статусҡа күсте һәм үҙҙәренең «әсәлек» төбәктәренән бойондороҡһоҙлоҡ алды. Йәһүд өлкәһе генә автономиялы булып ҡалған һәм Хабаровск крайынан бойондороҡһоҙға әйләнгән». «Теоретик яҡтан эреләтеү ихтимал, бәйләнешле һәм хатта файҙалы. Сөнки коммуникацияларҙың ҙур өлөшө, Трансиб ЙАӨ аша үтә, федераль вәкиллектәр ике төбәккә эшләй. Дәүләт аппаратын ҡарау отошлораҡ буласаҡ» »

Энергетикаһы

Йәһүд автономиялы өлкәһе Рәсәйҙең электр станциялары булмаған ике төбәгенең береһе булып тора; шулай итеп, төбәктә ҡулланылған электр энергияһының бөтә күләме ситтән килтерелә. 2020 йылда Йәһүд автономиялы өлкәһе биләмәһендә энергия ҡулланыу сәғәтенә 1764 миллион кВт тәшкил иткән, иң ҙур һынау — 305 МВт[68].

Транспорты

Өлкә биләмәһе аша көнбайыштан көнсығышҡа табан Транссиб үтә. Амур йылғаһы һәм уның ҡушылдыҡтары өлкәнең көньяғында суднолар йөрөй һәм һыу транспорты өсөн яраҡлы. Өлкә территорияһынан ике шоссе юлы үтә: береһе көнбайыштан көнсығышҡа табан Облучьенан Хабаровскиға тиклем һуҙыла, ә икенсеһе көньяҡтан төньяҡҡа табан Нижнеленинскиҙан Лазарев аша Биробиджанға тиклем һуҙыла.

Географияһы

Йәһүд автономиялы өлкәһе төньяҡ-көнбайышта — Амур өлкәһе, төньяҡ-көнсығышта — Хабаровск крайы, көньяҡта — Ҡытай Халыҡ Республикаһы менән сиктәш. Майҙаны - 36 271 км²[69] тәшкил итә. Үҙенең тәбиғәт һәм климат шарттары буйынса автономиялы өлкә Рәсәйҙең Алыҫ Көнсығышындағы уңайлы урындарҙың береһендё урынлашҡан. Уның территорияһы рельефтың ике тибынан - тау һәм тигеҙлектән тора. Тау өлкәһе - төньяҡта һәм көнбайышта өлкәнең бөтә майҙанының яртыһын тиерлек биләгән киң Хинган-Бирая тау системаһының көньяҡ өлөшө. Юғары нөктәһе - Студент тауы (1421 метр). Көньяҡта һәм көнсығышта йәйелгән тигеҙлек өлөшө Урта Амур уйһыулығының көнбайыш сигенән ғибәрәт, уның өҫтөнән ҡалдыҡ типтағы өс һырт: Даур һырты (674), Ҙур Чурки һырты (831) һәм Ульдура һырты (630) ҡалҡып тора[70]. Территорияһы буйынса Молдавия, Гвинея-Бисау һәм Бутан менән тиңләшә[71].

Өлкә территорияһы көньяҡ-көнбайыштан, көньяҡтан һәм көньяҡ-көнсығыштан 584 саҡрым дауамында иң ҙур Евразия йылғаларының береһе - Амур һыуҙары менән йыуыла. Өлкәнең көнбайыш сиктәрендәге үҙән киңлеге (Облученский районы Пашково ауылы янында) - 1,5 км, көнсығыш сиктәрендә - 2,5 км. Амур 5 айға - ноябрь аҙағынан 20 апрелгә тиклем боҙ менән ҡаплана. Ҡышын боҙ ҡалынлығы 2 метрға етә, был йылға буйлап йөк һәм пассажирҙар ташыуҙы тормошҡа ашырырға мөмкинлек бирә. Навигация уртаса 180 көн дауам итә. Амур бассейнына бер нисә ҙур йылға (оҙонлоғо 10 саҡрымдан ашыу) һәм 1146 бәләкәй йылға (оҙонлоғо 10 саҡрымдан кәмерәк) ҡарай - улар - Бира (Амур ҡушылдығы), Биджан, Биракан, Ин, Урми, Икура һәм башҡалар. Йылға селтәренең дөйөм оҙонлоғо 8231 км тәшкил итә. Бира һәм Биджан йылғаларының үрге ағымы алыҫ көнсығыш кета-диңгеҙ балығының ыуылдырыҡ сәсеү урыны булып тора.

Өлкә ер ресурстары 36 266 км² тәшкил итә. Ауыл хужалығы ерҙәре 391,1 мең га, шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 136,1 мең га. Мелиорация хеҙмәттәре башҡарғанда, һөрөнтө ер майҙаны 3—4 тапҡырға артыуы мөмкин.

Уңайлы тупраҡ-климат шарттары, вегетация осороноң оҙайлылығы, йыллыҡ ыңғай температуралар суммаһының күплеге һәм йылы осорҙа мул яуым-төшөм яуыуы күп кенә ауыл хужалығы культураларын - иген һәм ҡуҙаҡлы иген культураларын (шул иҫәптән соя һәм кукуруз), йәшелсә, картуф, баҡса культураларын үҫтерергә мөмкинлек бирә. Ит һәм һөт малсылығы, ҡошсолоҡ ауыл хужалығы етештереүенең мөһим тармаҡтары булып тора.

Сәсеү майҙандары:
йыл 1990 1995 2000 2005 2010 2015
мең гектар 146,9[72] 121,7 79,7[72] 87,2[73] 108,4 125,9[73]

Йәһүд автономиялы өлкәһе МСК+7 сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан. Ҡулланылған ваҡыттың UTC-ҡа ҡарата күсеүе 10:00 тәшкил итәЕврейская автономная область МСК+7 сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан. UTC ваҡытына ҡарата айырмаһы — +10:00 сәғәт[74]. .

Еврейская автономная область МСК+7 сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан. UTC ваҡытына ҡарата айырмаһы — +10:00 сәғәт[75].

Климаты

Климаты уртаса, муссонлы. Ҡышҡы көндәр аҙ ҡарлы һәм һыуыҡ (ғинуарҙың уртаса температураһы — көньяҡ сигендә −19 °C, Амурзетта − тауҙарҙа 25 °C), йәйе йылы һәм дымға бай. Климатҡа урын рельефы байтаҡ тәьҫир итә. Йыл әйләнәһенә яуым-төшөм — 600—700 мм, шул иҫәптән уым-төшөмдөң 75 проценты — майҙан алып сентябргә тап килә.

Флораһы һәм фаунаһы

Өлкә территорияһын ҡуйы урман ҡаплаған. Флораһы үҙ эсенә үҫемлектәрҙең 1392 төрөн, шул иҫәптән 200 баллы, 300-гә яҡын шифалы төрҙәрен ала, урмандары емеш-еләккә, бәшмәктәргә һәм сәтләүектәргә бай. 1,7 млн гектар тәшкил иткән урман биләмәләренең 165 мең гектарын корей кедр-киң япраҡлы урмандар, 250 мең га — шыршы -аҡ шыршы, 165 мең га — ҡарағас урманы, 347 мең га — имәнлектәр биләй. Үҙағас запасы — 202 млн м³ (Дәүләт урман реестры, 2009).

Хайуандар донъяһы төрлө: бында һоро һәм гималай айыуҙары, амур юлбарыҫы, непал һыуһары, төлкө, ҡыңғырауыҡ, кеш, ҡабан, мышы, изюбр (болан төрө), фазан (ҡырғауыл), өйрәктәрҙең төрлө тоҡомдары йәшәй. 59 төр имеҙеүселәр фаунаһы иҫәпләнә.

Өлкәнең һыу ятҡылыҡтарында балыҡтарҙың 73 төрө, шул иҫәптән аҡ һәм ҡара амур-балыҡтар, ҡашығауыҙ (верхогляд), һары яңаҡ, калуга, кета, ленок, амур ҡорман балығы, мәрсен (бикре), һаҙан, шамбы, ҡыҙылбалыҡ, толстолоб, бәрҙе, суртан һәм башҡалар йәшәй. Махсус һаҡлауға мохтаж ете төрө Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына индерелгән. Өлкәлә һөмбаш һымаҡ балыҡтарҙың Алыҫ Көнсығыш көтөүен үрсетеү өсөн йылына 64,5 миллион ыуылдырыҡ һала алыу ҡеүәтенә эйә ике балыҡ үрсетеү заводы эшләй.

«Бастак» дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 1997 йылдың 28 ғинуарындағы 96-сы ҡарары менән ойошторолған (Рәсәй Федерацияһы ҡануниәте йыйынтығы, 1997, № 6, 744-се статья). Йәһүд автономиялы өлкәһенең Облучный, Биробиджан һәм Смидович райондары территорияһында урынлашҡан. Ҡурсаулыҡтың дөйөм майҙаны — 127 094,5 гектар, шул иҫәптән Облучье районында - 72 662 гектар, Смидович районында - 35 323,5 гектар һәм Биробиджанда - 19 109 гектар.

Биш дәүләт тәбиғәт заказнигы 225 мең гектар майҙанды биләй, был өлкә территорияһының 7 %-ын процентын тәшкил итә.

СССР тарҡалғандан һуң, РФ менән сауҙа мөнәсәбәттәренең йылдам үҫеше төбәктәге экологик хәлдәренең үҙгәрешенә килтерҙе. Ун йыллыҡ күҙәтеүҙәр нигеҙендә, ҡытайҙарҙың урман ҡырҡыу күләме рөхсәт ителгәндән һәм декларацияланғандан күп тапҡырға артығыраҡ, тигән һығымта яһалды[76]. Был Бөтә донъя ҡырағай тәбиғәт фонды өсөн борсолоу тыуҙыра[77][78]. Таҡта ярыу һәм ҡытайҙарҙың урман келәттәре законһыҙ ҡырҡыу таратыуҙа мөһим роль уйнай (17-се бит)[76]). Браконьерлыҡ күренеше лә хайуандарҙың һирәк төрҙәрен ҡыҫҡартыуға өлөш индерә; аксиоманың төп йүнәлеше булып частарҙы һәм дериваттарҙы сығарыу тора[76]. Өҫтәүенә, был бизнеста Триада (ойошторолған енәйәти төркөм) ҡатнашлығын да билдәләр кәрәк[79]. Браконьерлыҡ Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк осрай торған йәнлектәрҙең кәмеүенә килтерә; контрабанданың төп йүнәлеше — өлөштәрҙе һәм дериваттарҙы алып сығыу[80].

Минераль ресурстары

Йәһүд автономиялы өлкәһе территорияһында 20 төрҙән ашыу файҙалы ҡаҙылма ятҡылыҡ, шул иҫәптән тимер, марганец, аҡ ҡурғаш, алтын, графит, брусит, магнезит, цеолит һәм шулай уҡ минераль һыу сығнаҡтары бар.

Ятҡылыҡтарҙың һәм мәғдән сығанаҡтарының тулылығы, файҙалы ҡаҙылмаларҙың концентрацияһы буйынса өлкә Рәсәйҙең бай территорияларының береһе булып тора.

Әммә уның тәбиғәт ресурстарының потенциалы аҙағынаса өйрәнелмәгән һәм тикшерелмәгән. Минераль-сеймал комплексы продукцияһының күпселек өлөшө тейәп сығарыла, эшкәртеүсе предприятиелар үтә аҙ.

Файҙалы ҡаҙылмаларҙың иң перспективалы сығанаҡтары ватан һәм сит ил инвесторҙары иғтибарын йәлеп итә. Был Йәһүд автономиялы өлкәһенең минераль-сеймал базаһын тулыраҡ файҙаланырға мөмкинлек биреүмөмкинлеген аса.

Һыу баҫыуҙар

2013 йылдың июль аҙағынан Рәсәйҙең Алыҫ Көнсығышы һәм Ҡытай Халыҡ Республикаһының төньяҡ-көнсығышы, мул яуған ямғырҙар сәбәпле, һәләкәтле һыу баҫыуҙарға дусар ителә, һәм был Амур йылғаһының ярҙан сығыуына килтерә[81]. Амурҙа ташҡындың иң юғары нөктәһенә еткән ваҡытта, 3 һәм 4 сентябрҙә, һыу сығымы, норма буйынса секундына 18-20 мең м³/с булғанда, 46 мең м³/с етә. Бындай масштабтағы һыу баҫыу 115 йыл эсендә тәүге тапҡыр була, һәм, моделдәргә ярашлы, бындай ваҡиға ихтималлығы - 200-300 йылға бер тапҡыр ҡабатлана[82].

Халҡы

50 000
100 000
150 000
200 000
250 000
300 000
1926
1934
1941
1946
1954
1959
1964
1969
1974
1979
1984
1989
1994
1999
2004
2009
2014
2019
2024

Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, автономиялы өлкә халҡы 145 802 (2024) кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы — 4.02 кеше/км2 (2024). Ҡала халҡы — 78.77 % (2015).

Иҫәп алыу йылдары буйынса милли состав

Халыҡ 1939[83] 1959[84] 1970[85] 1979[86] 1989 2002[87][88] 2010[7]
Урыҫтар 75 093 (68,9 %) 127 281 (78,2 %) 144 286 (83,7 %) 158 765 (84,1 %) 178 087 (83,2 %) 171 697 (89,9 %) 160 185 (92,7 %)
Украиндар 9933 (9,1 %) 14 425 (8,9 %) 10 558 (6,1 %) 11 870 (6,3 %) 15 921 (7,4 %) 8483 (4,4 %) 4871 (2,8 %)
Йәһүдтәр 17 695 (16,2 %) 14 269 (8,8 %) 11 452 (6,6 %) 10 163 (5,4 %) 8887 (4,1 %) 2327 (1,2 %) 1628 (1,0 %)

Йәһүд автономиялы өлкәһендә 2002 йылда — 188, 2010 йылда — 115 башҡорт йәшәгәне теркәлгән[7][89].

Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, йәһүдтәр һаны ике проценттан артмаған, һәм КПСС өлкә комитетының беренсе секретары вазифаһына йәһүд фамилияһы кеше ҙур ҡыйынлыҡ менән табылған[90].

Теле һәм мәҙәниәте

Йәһүд автономиялы өлкәһендә хатта Совет Социалистик Республикалар Союзы осоронда, урыҫ теленән тыш, совет заманы шарттарында үҫеш алған Үҙәк һәм Көнсығыш Европа йәһүдтәренең теле — идиш һиҙелерлек таралған була. Идиш теленең үҫеше, башҡа телдәр кеүек үк, тәү сиратта уның статусын билдәләүгә һәм таныуға бәйле. Йәһүд халҡы тарихында идиш статусы бер нисә тапҡыр: «жаргон»дан алып милли телгә, һуңынан, Еврей автономиялы өлкәһендә ҡабул ителгәнсә, дәүләт идараһы теленә, рәсми власть теленә тиклем үҙгәрә[91]. Йәһүд автономиялы өлкәһенең 1997 йылдың 18 октябре уставы менән, бында дәүләт теле тип урыҫ теле ген таныла, ә йәһүд халҡы телдәре (идиш, иврит, сефард теленең диалекты ладино) Йәһүд автономиялы өлкәһе халҡы телдәренең береһе тип һанала[92].

« Йәһүд автономиялы өлкәһе уставының 6-сы статьяһы:
  1. Рус теле өлкә территорияһында Рәсәй Федерацияһы Конституцияһына ярашлы дәүләт теле статусына эйә.
  2. Өлкәлә йәһүд халҡының һәм өлкә территорияһында йәшәүсе башҡа халыҡтарҙың телдәрен һаҡлау, өйрәнеү һәм үҫтереү өсөн шарттар булдырыла.
  3. Өлкә территорияһында йәшәгән халыҡтарҙың телдәрен файҙаланыу тәртибе федераль ҡануниәт һәм өлкә ҡануниәте менән билдәләнә.
 »

2020-2021 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 63 кеше иврит телен ҡулланыуын күрһәткән (уларҙың 19-ы көндәлек тормошта ҡулланыла), 24 кеше идиш менән ҡулланыуын күрһәткән (уларҙың туғыҙы көндәлек тормошта ҡулланыла). 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, дөйөм халҡы 176 558 кеше тәшкил иткән һәм 1628 йылда йәшәгән йәһүдтәр араһында 97 кеше (өлкәнең йәһүд халҡынан 6%), иврит менән ҡулланыу - 312 кеше (өлкәнең йәһүд халҡынан 19%), аныҡланмайынса йәһүд телен белеү (башҡа ҡулланылғандарҙан - ғәҙәттә, ладино һәм сефард диалекттары) - 54 кеше[93]. Население области в целом и евреи, в частности, не используют идиш как разговорный язык, хотя в ЕАО и присутствует определённый интерес к культуре идиша[94] (однако на 5 фестивале еврейской культуры в 1999 году на пресс-конференции участников фестиваля было заявлено, что культура идиша в ЕАО умирает[95]). Дөйөм алғанда, өлкә халҡы һәм йәһүдтәр идишты һөйләү теле булараҡ файҙаланмай, ә Йәһүд автономиялы өлкәһендә идиш мәҙәниәтенә ҡыҙыҡһыныу булһа ла (1999 йылда 5-се йәһүд мәҙәниәте фестивалендә ҡатнашыусыларҙың матбуғат конференцияһында идиш мәҙәниәте юҡҡа сыға тип белдерелгәйне). Шуға ҡарамаҫтан, ошо осорҙан алып ике йылға бер тапҡыр һигеҙ йәһүд мәҙәниәте фестивале үткән.

2000 йылдарҙа идиш теле менән ҡыҙыҡһыныу кәмей: Биробиджан педагогия институтын тамамлаусыларҙың талап ителмәүе һәм ошо һөнәргә ихтыяж кәмеүе арҡаһында идиш бүлегенә даими уҡырға саҡырыу туҡтатыла (1990 йылдан алып 20 йыл дауамында бөтәһе 150 кеше әҙерләнгән), 2-се йәһүд дәүләт мәктәбе икенсе мәктәпкә ҡушыла, уҡытыусыларҙы һөнәри камиллаштырыу институтында идиш кабинеты ябыла[96].

Уҡыусылар араһында ла, гәзит авторҙары араһында ла иҡтисад менән шөғөлләнеүселәр һанының кәмеүе Биробиджанер Штерн гәзитен, идиш теленән тыш, рус телендә лә сығарырға мәжбүр итә[97]. Хәҙерге ваҡытта В настоящее время вкладка на идише в газете «Биробиджанер Штерн» гәзитенең идиш телендәге ҡушымтаһы 2 биткә (ә башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 2 һыҙатҡа тиклем кәмегән[98])[99]. Йәһүд телдәре (идиш һәм иврит) Йәһүд йәкшәмбе мәктәбендә, шулай уҡ ике йәһүд балалар баҡсаһында уҡытыла. Биробиджандың башҡа бер нисә мәктәбендә лә факультатив рәүештә идиш өйрәнелә.

Шолом-Алейхем исемендәге Приамурье дәүләт университеты эргәһендә Идиш теле һәм мәҙәниәтен өйрәнеү үҙәге эшләй (Израилдең Бар-Илан университеты янындағы Рене Каста исемендәге Үҙәктең ярҙамы менән). Был үҙәктең ғилми етәксеһе - Борис Котлерман, ул 2013 йылда Йәһүд автономиялы өлкәһе губернаторы советнигы итеп тәғәйенләнде.

Биробиджанда «Иланот», «Мазл Тов», «Агада» һәм башҡа балалар вокаль һәм бейеү ансамблдәре эшләй, уларҙа төрлө милләтле йөҙҙәрсә йәш биробиджанлы йәһүд йырҙарын һәм бейеүҙәрен өйрәнә.

Урындағы «Бира» телерадиокомпанияһында аҙна һайын йәһүд телендә (урыҫ теленә лә тәржемә ителгән) «Идишкайт» тапшырыуы сыға. Шулай уҡ йәһүд тематикаһы яҙылған тапшырыуҙар «НТК-21» каналында ла күрһәтелә, 2019 йылда япҡанға тиклем, «Best Video» (Рен ТВ-Биробиджан) каналында эфирға сыҡтылар. Бөтә Биробиджан телеканалдарының яңылыҡтар тапшырыуҙарында йәһүд тематикаһы хәбәрҙәре ҙур урын биләй. «Бира» дәүләт телерадиокомпанияһы штатында йәһүд телен (идиш йәки иврит) белгән бер нисә журналист эшләй.

ЙАӨ типографияһы составында «Биробиджан» нәшриәт йорто, урыҫ телендә «Биробиджанская Звезда» гәзите, урыҫ һәм идиш телдәрендә 1700 дана тираж менән «Биробиджанер штерн» гәзите бар.

15 йылға яҡын Биробиджанда «Когелет» йәһүд музыкаль-драма театры уңышлы эшләп килде, уның иҫәбендә тиҫтә ярымдан ашыу үҙенсәлекле тамаша. Әммә уның баш режиссёры Владимир Землянский вафат булғандан һуң (2001 йылда Израилдән ҡайтҡан), театр 3 өлөшкә бүленде. Режиссёр Виктор Рекрут труппаһы «Когелет» исеме аҫтында сығыш яһай, унда театрҙың элекке артистары юҡ. Шуға ҡарамаҫтан, 2019 йылда поляк драматургы Тажиш Слободзяниктың «Минең класым. 14 дәрестә тарих» пьесаһы, ә 2020 йылда Израиль яҙыусыһы Алекс Тарндың үткән быуаттың 20-се йылдарында йәшәгән Израиль шағирәһе Рахиль Блувштейн тураһында «Неужели ты был наяву» пьесаһы ҡуйыла. Элекке «Когелет» артистарының күбеһе Биробиджан филармонияһында сығыш яһай.

Биробиджандың «Кудесник» ҡурсаҡ театрында уның баш режиссёры Лариса Васильева (элек «Когелет»та эшләгән) тарафынан 2019 йылда бер юлы ике яңы пьеса ҡуйылды. Өлкәндәр өсөн «Шалом Солдат» - батша армияһында йәһүд кантонсылары тураһында, ә балалар өсөн идиш яҙыусыһы Борис Сандлерҙың йәһүд алфавиты тураһында әкиәте буйынса «Иҫке граммофондан Алеф ҡошсоҡ» мюзиклы. Был спектаклдә «Иланот» йәһүд йыры ансамбле балалары ла ҡатнашты. Артистар ике телдә - рус һәм йәһүд телдәрендә эшләй, һәм ул тамашасылар икеһен дә аңлай алырлыҡ итеп ҡуйылған.

«Изге кешеләр» Биробиджан йәштәр театр-студияһында 2019 йылдың декабрендә Петербург драматургы Ася Волошинаның «Анна Франк» пьесаһы ҙур уңыш менән ҡуйылды. Режиссёры Ирина Шайтанова.

Дине

Административ бүленеше

ЙАӨ, Алыҫ Көнсығышҡа ҡарамаған йәки уға тиңләштерелгән берҙән-бер субъект булараҡ, өлкә әһәмиәтендәге Биробиджан һәм Облучье, Смидовичский, Биробиджан, Ленин, Октябрьский кеүек 5 районға бүленә.

Мәғарифы

Шулай уҡ ҡарағыҙ: Список высших учебных заведений Еврейской автономной области
undefined

Йәһүд автономиялы өлкәһе 2010 йылдың 1 апреленән «Дини мәҙәниәт һәм донъяуи этика нигеҙҙәре» («Православие мәҙәниәте нигеҙҙәре», «Ислам мәҙәниәте нигеҙҙәре», «Будда мәҙәниәте нигеҙҙәре», «Йәһүд мәҙәниәте нигеҙҙәре», «Донъя мәҙәниәте нигеҙҙәре» һәм «Донъяуи этика нигеҙҙәре»ҙе үҙ эсенә ала) курсын уҡытыу буйынса эксперимент үткәреүҙә ҡатнаша[100].

2016 йылда Шолом-Алейхем исемендәге Амур буйы дәүләт университеты өлкәнең берҙән-бер юғары уҡыу йорто булып тора. Элек эшләп килгән башҡа юғары уҡыу йорттары филиалдары бөтөрөлгән йәки ябылыу стадияһында[101].

Өлкәнең киң мәғлүмәт саралары

ЕАО-ла өлкә типографияһы составында «Биробиджан» нәшриәт йорто, рус телендәге «Биробиджанская Звезда» гәзите, рус һәм идиш телдәрендә 1700 дана тираж менән «Биробиджанер штерн» гәзите бар[102].

Хәрби-сәйәси әһәмиәте

СССР менән ҡытай араһында көсөргәнеш киҫкенләшкән осорҙа ЕАО территорияһы буфер өлкәһе ролен үтәй алған[8], Йәһүд автономияһы ойошторолған урын, күскенселәрҙең мәнфәғәттәренән ҡарағанда, геосәйәси фекерҙәр һәм совет власының мөһим сик буйындағы районда нығыныуы кәрәклегенән, Япония, Маньчжурияға ҡасҡан аҡ эмигрант казактар яғынан, хунхуздар баҫҡынсылығы арҡаһында, Ҡытайҙан стихиялы күскенселәренән хәүеф янауынан сығып билдәләнә[103].

Йәһүд автономиялы өлкәһенең почётлы граждандары

2022 йылдың 28 сентәбренә ҡарата[104]:

  • Аксельрод Михаил Григорьевич
  • Арнаполин Виллий Израйлович
  • Баклан Владимир Григорьевич
  • Баселин Семен Юдович
  • Беленькая Ида Леонидовна
  • Беркутов Никифор Иванович
  • Брук Борис Львович
  • Брусиловский Лазарь Моисеевич
  • Вейцер Пётр Николаевич
  • Голубь Борис Михайлович
  • Гуревич Валерий Соломонович
  • Дербенев Пётр Павлович
  • Джабаров Владимир Михайлович
  • Драбкин Александр Леонидович
  • Екимова Нина Николаевна
  • Игнатьев Виктор Дмитриевич
  • Канделя Михаил Васильевич
  • Кауфман Марк Матвеевич
  • Киселева Галина Николаевна
  • Клименков Петр Михайлович
  • Колобов Иван Степанович
  • Корсунский Борис Леонидович
  • Кристалл Августа Давыдовна
  • Кубарев Иван Степанович
  • Ланцман Ефим Моисеевич
  • Либерберг Иосиф Израйлевич
  • Лопатин Алексей Прокопьевич
  • Лопатин Георгий Дорофеевич
  • Макарова Земфира Алексеевна
  • Матисова Валентина Дмитриевна
  • Матушевская Ольга Федоровна
  • Немов Анатолий Иванович
  • Носенко Алексей Леонтьевич
  • Паздников Владимир Ерофеевич
  • Панман Валерий Ильич
  • Пеллер Владимир Израйлевич
  • Пищура Борис Александрович
  • Пришкольник Исаак Абрамович
  • Рак Борис Ефимович
  • Рогалев Михаил Сергеевич
  • Рысин Виля Исаакович
  • Самбурская Вера Федоровна
  • Скачков Александр Афанасьевич
  • Сурнин Анатолий Александрович
  • Тенцер Борис Соломонович
  • Тойтман Лев Григорьевич
  • Тян Артур Васильевич
  • Ушаков Георгий Алексеевич
  • Факитдинов Олег Загриевич
  • Шестопалов Михаил Архипович
  • Янович Василий Алексеевич
  • Яновский Евгений Николаевич

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 Валовой региональный продукт по субъектам Российской Федерации в 1998-2010гг. (xls). Росстат.
  2. ↑ Оценка численности постоянного населения на 1 января 2024 г. и в среднем за 2023 г. и компоненты её изменения. Федеральная служба государственной статистики (22 март 2024). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 март 2024.
  3. ↑ Йәһүд автономиялы өлкәһе > Данные не обнаружены. Возможно, страница переименовывалась. Проверьте справочник
  4. ↑ Устав Еврейской автономной области, ст. 6. Также «создаются условия для сохранения, изучения и развития языков еврейского народа и других народов, проживающих на территории области».
  5. ↑ Пуляева Д.А., Кузьменко Г.А. и др. Евре́йская автоно́мная о́бласть / председ. Ю.С. Осипов и др., отв. ред. С.Л. Кравец. — Большая Российская Энциклопедия (в 30 т.). — Москва: Научное издательство «Большая российская энциклопедия», 2007. — Т. 9. Динамика атмосферы - Железнодорожный узел. — С. 523—258. — 766 с. — 65 000 экз. — ISBN 978-5-85270-339-2.
  6. ↑ חיים מאלטינסקי. דער מאָסקווער משפּט איבער די ביראָבידזשאנער. — פארלאג ״ניי־לעבן״, 1981. — С. 61. — 258 с.
  7. ↑ 1 2 3 4 5 Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года. Приложение 7. Национальный состав населения по субъектам Российской Федерации. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 ғинуар 2012. Архивировано 1 май 2020 года. Өҙөмтә хатаһы: <ref> тег дөрөҫ түгел: «autogenerated1» исеме бер нисә тапҡыр, икенсе йөкмәткегә билдәләнгән
  8. ↑ 1 2 3 Спектор Р., руководитель Департамента Евро-Азиатского Еврейского конгресса (ЕАЕК) по связям с общественностью и СМИ. Биробиджан — terra incognita? // Правительство Еврейской автономной области Биробиджанский проект (опыт межнационального взаимодействия): сборник материалов научно-практической конференции / под ред. Гуревич В. С., Рабинович А. Я., Тепляшин А. В., Воложенинова Н. Ю.. — Биробиджан: ГОУ "Редакция газеты Биробиджанер Штерн", 2008. — С. 20. Өҙөмтә хатаһы: <ref> тег дөрөҫ түгел: «autogenerated4» исеме бер нисә тапҡыр, икенсе йөкмәткегә билдәләнгән
  9. ↑ Джонсон П. Популярная история евреев = A History of the Jews / пер. с англ. Зотов И. Л. — М.: Вече, 2001. — С. 408—417. — 672 с. — 7000 экз. — ISBN 5783806684.
  10. ↑ Будницкий О. В., Долбилов М. Д., Миллер А. И. Глава 9. Евреи в Российской империи (1772—1917) // Западные окраины Российской империи / научные редакторы М. Долбилов, А. Миллер. — 1-е. — М.: Новое литературное обозрение, 2006. — С. 307—308. — 608 с. — (Окраины Российской империи). — 2000 экз. — ISBN 5-86793-425-X.
  11. ↑ Джонсон П. Популярная история евреев = A History of the Jews / пер. с англ. Зотов И. Л. — М.: Вече, 2001. — С. 408—417. — 672 с. — 7000 экз. — ISBN 5783806684.
  12. ↑ Будницкий О. В., Долбилов М. Д., Миллер А. И. Глава 9. Евреи в Российской империи (1772—1917) // Западные окраины Российской империи / научные редакторы М. Долбилов, А. Миллер. — 1-е. — М.: Новое литературное обозрение, 2006. — С. 307—308. — 608 с. — (Окраины Российской империи). — 2000 экз. — ISBN 5-86793-425-X.
  13. ↑ 1 2 3 4 5 Курас Леонид Владимирович. СССР - Маньчжоу-Го: «Еврейский вопрос» по обе стороны границы (1934-1941 гг. ) // Известия Иркутского государственного университета. Серия: История. — 2016. — Т. 17. — С. 89–99. — ISSN 2222-9124. Архивировано 11 декабрь 2021 года.
  14. ↑ журнал «Лехаим». Борис Котлерман. Биробиджан, или ЕврейскаЯ автономнаЯ область? 01.05.2007. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 9 май 2013. Архивировано 14 август 2014 года.
  15. ↑ Об административном устройстве Автономной Еврейской Национальной Области. Архивировано 4 март 2016 года.
  16. ↑ История Дальнего Востока России. Т. 3. Кн. 4. Мир после войны: дальневосточное общество в 1945—1950-е гг. — Владивосток, 2009. — С. 43
  17. ↑ Марк Тольц. Российская эмиграция в Израиль. Едут чаще оттуда, где хуже живется. — Демоскоп Weekly, 17 - 30 марта 2003. — № 105—106.
  18. ↑ Марк Тольц. РОССИЙСКАЯ ЭМИГРАЦИЯ В ИЗРАИЛЬ // Анатолий Вишневский (главный редактор), Ален Блюм, Юлия Флоринская Население и общество. Информационный бюллетень. — Центр демографии и экологии человека Института народохозяйственного прогнозирования РАН, Май 2003. — № 71.
  19. ↑ Агентство Еврейских Новостей. Главные новости. Архивировано 10 февраль 2009 года.
  20. ↑ В Израиле прошла выставка, посвящённая Биробиджану. Архивировано 7 октябрь 2008 года. 2008 йылдың 7 октябрь көнөндә архивланған.
  21. ↑ Марк Тольц. Российская эмиграция в Израиль. Едут чаще оттуда, где хуже живется. — Демоскоп Weekly, 17 - 30 марта 2003. — № 105—106.
  22. ↑ Марк Тольц. РОССИЙСКАЯ ЭМИГРАЦИЯ В ИЗРАИЛЬ // Анатолий Вишневский (главный редактор), Ален Блюм, Юлия Флоринская Население и общество. Информационный бюллетень. — Центр демографии и экологии человека Института народохозяйственного прогнозирования РАН, Май 2003. — № 71.
  23. ↑ Агентство Еврейских Новостей. Главные новости. Архивировано 10 февраль 2009 года.
  24. ↑ В Израиле прошла выставка, посвящённая Биробиджану. Архивировано 7 октябрь 2008 года. 2008 йылдың 7 октябрь көнөндә архивланған.
  25. ↑ А. И. Солженицын. Двести лет вместе
  26. ↑ Борис Котлерман. Биробиджан, или ЕврейскаЯ автономнаЯ область?. — Лехаим, май 2007. — № 5 (181).
  27. ↑ Биробиджан — Ҡыҫҡа йәһүд энциклопедияһынан (рус.)
  28. ↑ Гуревич В.С., заместитель председателя правительства Еврейской автономной области. Предисловие // Правительство Еврейской автономной области Биробиджанский проект (опыт межнационального взаимодействия): сборник материалов научно-практической конференции / под ред. Гуревич В. С., Рабинович А. Я., Тепляшин А. В., Воложенинова Н. Ю.. — Биробиджан: ГОУ «Редакция газеты Биробиджанер Штерн», 2008. — С. 5. Архивировано 14 февраль 2019 года.
  29. ↑ Спектор Р., руководитель Департамента Евро-Азиатского Еврейского конгресса (ЕАЕК) по связям с общественностью и СМИ. Биробиджан — terra incognita? // Правительство Еврейской автономной области Биробиджанский проект (опыт межнационального взаимодействия): сборник материалов научно-практической конференции / под ред. Гуревич В. С., Рабинович А. Я., Тепляшин А. В., Воложенинова Н. Ю.. — Биробиджан: ГОУ «Редакция газеты Биробиджанер Штерн», 2008. — С. 22. Архивировано 14 февраль 2019 года.
  30. ↑ Никитенко В. Н., доктор педагогических наук, заведующий лабораторией региональных социально-гуманитарных исследований ИКАРП ДВО РАН, г. Биробиджан. Территория межнационального согласия // Правительство Еврейской автономной области Биробиджанский проект (опыт межнационального взаимодействия): сборник материалов научно-практической конференции / под ред. Гуревич В.С., Рабинович А.Я., Тепляшин А.В., Воложенинова Н.Ю.. — Биробиджан: ГОУ "Редакция газеты Биробиджанер Штерн", 2008. — С. 35.
  31. ↑ Сергей Пименов. «Парад объединений». — «Полит-НН.РУ», 17.06.2005.
  32. ↑ 1 2 3 4 Виктор Ишаев предлагает объединить Камчатку с Корякией и Приморьем, Якутию с Магаданской областью и Чукоткой, Хабаровский край с Амурской областью, ЕАО и Сахалином. — PrimaMedia, 25 мая 2006, 20:30.
  33. ↑ Евгений Кузьмин. От анахронизма слышу! На Дальнем Востоке не приняли идею Евгения Примакова об упразднении Еврейской автономной области. — Радио Свобода, 02.02.2015 09:33.
  34. ↑ Еврейская общественность возражает против упразднения Еврейской автономной области. — Открытая электронная газета «Forum.msk.ru», 15.11.2007.
  35. ↑ "Гаарец": пока только один израильтянин предпочел Биробиджан Израилю. — NEWSru.co.il, 16 августа 2013 г., 08:27.
  36. ↑ За $8 тысяч из Израиля в Еврейскую автономную область переехал всего один человек. — EAOmedia, 21 августа 2013, 12:00.
  37. ↑ Юрий Панков. Еврейское счастье. Есть ли жизнь в Биробиджане?. — Совершенно Секретно, 25 Июня 2014 18:10. — № 8/303.
  38. ↑ 1 2 Иосиф Бренер, старший научный сотрудник ИКАРП ДВО РАН, кандидат культурологии. Аргументы «против» присоединения ЕАО к чему-либо. — Биробиджанер Штерн, 18.02.2015. — № 06(14425).
  39. ↑ Константин Пронякин. Академик Евгений Примаков предложил присоединить ЕАО. Еврейскую автономную область объединят с Амурской областью и будет Амурский край?. — Московский комсомолец, 18 января 2015 в 07:05.
  40. ↑ Сергей Пименов. «Парад объединений». — «Полит-НН.РУ», 17.06.2005.
  41. ↑ Евгений Кузьмин. От анахронизма слышу! На Дальнем Востоке не приняли идею Евгения Примакова об упразднении Еврейской автономной области. — Радио Свобода, 02.02.2015 09:33.
  42. ↑ Еврейская общественность возражает против упразднения Еврейской автономной области. — Открытая электронная газета «Forum.msk.ru», 15.11.2007.
  43. ↑ Юлия Новикова. Территория споров. Сохранит ли Еврейская автономная область статус самостоятельного субъекта РФ?. — Биробиджанер Штерн, 28.01.2015. — № 03(14422). Архивировано 24 сентябрь 2015 года.
  44. ↑ Виктор Дмитриев. Опять «еврейский» вопрос?. — Биробиджанер Штерн, 18.02.2015. — № 06(14425). Архивировано 24 сентябрь 2015 года.
  45. ↑ Вера Кравец. Не делайте нам больно, господа…. — Биробиджанская Звезда, 28.01.2015. — № 05(17285). Архивировано 27 апрель 2015 года.
  46. ↑ Олег Котов. «Я готов продолжать работу…». — Биробиджанская Звезда, 11.02.2015. — № 09(17289).
  47. ↑ Н.Г. Лавриненко, директор СШ №1 г. Биробиджана. О выборах, митингах, самостоятельности и человечности. — Биробиджанская Звезда, 28.01.2015. — № 05(17285). Архивировано 3 апрель 2015 года.
  48. ↑ «Уничтожать» ЕАО как субъект РФ нельзя — эксперты, общественность, политики, жители. — EAOmedia, 22 января 2015, 12:45.
  49. ↑ Объединение с другим регионом вряд ли поможет ЕАО развиваться – аналитики. — EAOmedia, 4 февраля 2015, 13:30.
  50. ↑ Известные эксперты ДВ не видят целесообразности объединения ЕАО с другими регионами. — EAOmedia, 20 января 2015, 11:30.
  51. ↑ Логика развития ЕАО не даст лишить её статута самостоятельного субъекта – Наталья Матиенко. — EAOmedia, 21 января 2015, 10:45.
  52. ↑ «По существу» об инициативе «уничтожить» ЕАО выскажутся Анна Гуршпан и Александр Драбкин. — EAOmedia, 27 января 2015, 11:00.
  53. ↑ Иосиф Бренер: ЕАО – это наш бренд, который стоит многого. — EAOmedia, 24 февраля 2015, 12:00.
  54. ↑ Ликвидация ЕАО обрушит на РФ волну критики со стороны Запада — молодежные лидеры области. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 март 2018. Архивировано 25 март 2018 года.
  55. ↑ Алексей Рапопорт, житель г. Биробиджана ЕАО. Национальный проект. — Биробиджанер Штерн, 30.10.2013. — № 43(14359). Архивировано 24 сентябрь 2015 года.
  56. ↑ Тимофей Шевяков. «…в Биробиджане был переворот» Еврейскую автономную область ожидают перемены. — Lenta.ru, 11:38, 25 февраля 2015.
  57. ↑ Руководители районов области не видят смысла в объединении ЕАО и Хабаровского края. — EAOmedia, 19 февраля 2013, 08:30. Архивировано 25 июль 2013 года.
  58. ↑ Семен Довжик. Зачем евреям автономность?. — Jewish.Ru, 10.01.2014.
  59. ↑ Евгений Примаков назвал Еврейскую автономную область «анахронизмом». — Jewish.Ru, 19.01.2015. Архивировано 3 февраль 2015 года.
  60. ↑ Александр Локшин. "Анахронизм" или "уникальная и развивающаяся автономия"?. — Биробиджан: Агентство еврейских новостей, 04.02.15. Архивировано 16 февраль 2015 года.
  61. ↑ Игорь Варламов. «Запасной аэродром» Шпорта? The Moscow Post (25 февраль 2015). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 11 сентябрь 2015. Архивировано 5 декабрь 2015 года.
  62. ↑ Коммерсантъ Кремль не исключает объединения регионов России. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 30 май 2021. Архивировано 2 июнь 2021 года.
  63. ↑ "Гаарец": пока только один израильтянин предпочел Биробиджан Израилю. — NEWSru.co.il, 16 августа 2013 г., 08:27.
  64. ↑ За $8 тысяч из Израиля в Еврейскую автономную область переехал всего один человек. — EAOmedia, 21 августа 2013, 12:00.
  65. ↑ Юрий Панков. Еврейское счастье. Есть ли жизнь в Биробиджане?. — Совершенно Секретно, 25 Июня 2014 18:10. — № 8/303.
  66. ↑ Упразднить Еврейскую автономную область!!
  67. ↑ Упразднить, укрупнить, влить: что будет с Еврейской автономной областью?
  68. ↑ Схема и программа развития электроэнергетики Еврейской автономной области на 2021-2025 годы. Правительство Еврейской автономной области. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 15 декабрь 2021. Архивировано 15 декабрь 2021 года.
  69. ↑ [1]
  70. ↑ http://euro-map.com/karty-rossii/oblast/evreyskaya-ao/podrobnaya-karta-evreyskaya-ao.jpg
  71. ↑ http://euro-map.com/karty-rossii/oblast/evreyskaya-ao/podrobnaya-karta-evreyskaya-ao.jpg
  72. ↑ 1 2 Госкомстат России. Растениеводство. 14.1 Посевные площади всех культур // Регионы России. Социально экономические показатели. 2002. — Москва, 2002. — С. 490. — 863 с. — 1600 экз. — ISBN 5-89476-108-5. Архивная копия от 19 апрель 2019 на Wayback Machine
  73. ↑ 1 2 Федеральная служба государственной статистики. Растениеводство. 14.5 Посевные площади сельскохозяйственных культур // Регионы России. Социально экономические показатели. 2016. — Москва, 2016. — С. 726. — 1326 с. — ISBN 978-5-89476-428-3.
  74. ↑ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (3 июнь 2011).
  75. ↑ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (3 июнь 2011).
  76. ↑ 1 2 3 под ред. Д. Ю. Смирнова. Незаконные рубки на Дальнем Востоке: мировой спрос на древесину и уничтожение Уссурийской тайги: обзор. — Всемирный фонд дикой природы (WWF). — Москва: Полиграф Медиа Групп, 2013. — 40 с. — 1000 экз.
  77. ↑ А.Г. Кабанец, Е.В. Чувасов, А.В. Сычиков, Б.Д. Милаковский. Практика рубок ухода и санитарных рубок на Дальнем Востоке России. — Всемирный фонд дикой природы (WWF). — Владивосток: Всемирный фонд дикой природы, 2016. — С. 4,17. — 32 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-91849-115-7.
  78. ↑ Елена Александровна Федичкина, Алексей Сергеевич Ланкин. Анализ экспорта древесной продукции с Дальнего Востока России в 2015 г. — Всемирный фонд дикой природы (WWF). — Владивосток: Апельсин, 2016. — 50 с. — 200 экз. — ISBN 978-5-98137-045-8.
  79. ↑ РБК. Раздел "Китай" в статье: 6. Загадочная Азия. www.rbc.ru. Мультимедийный холдинг России РосБизнесКонсалтинг (РБК) (21 март 2013). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 22 октябрь 2017.
  80. ↑ Ляпустин С.Н., Фоменко П.В. Незаконный оборот и борьба с браконьерством и контрабандой редких видов животных и растений на Дальнем Востоке России (2009–2014 гг.). — Российская таможенная академия, Владивостокский филиал - Всемирный фонд дикой природы России (WWF). — Владивосток: Апельсин, 2015. — С. 60, 71. — 90 с. — (монография). — ISBN 978-5-9590-0633-4.
  81. ↑ О причинах возникновения катастрофического паводка на р. Амур в 2013 г. Пресс-центр Росгидромета
  82. ↑ Климат меняется, наводнения, ураганы и засухи будут ещё более рекордными и частыми — «Московский комсомолец» 17 сентября 2013 г.
  83. ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
  84. ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
  85. ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
  86. ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
  87. ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
  88. ↑ Национальный состав населения Еврейской автономной области на сайте Всемирная География
  89. ↑ Перепись населения 2002. Том 4 — «Национальный состав и владение языками, гражданство». 3. Население по национальности и владению русским языком по субъектам Российской Федерации 2007 йылдың 17 февраль көнөндә архивланған.
  90. ↑ «СССР — Израиль: сложные отношения»
  91. ↑ Е. В. Беляева, «Идиш в ЕАО: традиции, опыт, современность», журнал «Педагогический вестник ЕАО» (№ 3, 2004 г.).
  92. ↑ Устав Еврейской автономной области от 8 октября 1997 г. N 40-ОЗ (с изменениями и дополнениями) Глава I. Общие положения. Сайт Конституции Российской Федерации. Гарант (справочно-правовая система). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 16 июнь 2015.
  93. ↑ Статистический бюллетень «Национальный состав и владение языками, гражданство населения Еврейской автономной области». Всероссийская перепись населения 2010 \ Итоги. Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Еврейской автономной области (30 октябрь 2013). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 16 июнь 2015. Архивировано из оригинала 11 декабрь 2014 года. 2014 йылдың 11 декабрь көнөндә архивланған.
  94. ↑ Ю.Н. Аверина. Влияние идиш-сообществ на социальное пространство Еврейской автономной области: актуальность исследования. — Институт комплексного анализа региональных проблем ДВО РАН, г. Биробиджан. Архивировано 11 февраль 2015 года.
  95. ↑ Примак П. В., кандидат исторический наук, доцент кафедры истории и права Дальневосточной государственной социально-гуманитарной академии, г. Биробиджан. Фестивали еврейской культуры как фактор укрепления межэтнического взаимодействия в ЕАО // Правительство Еврейской автономной области Биробиджанский проект (опыт межнационального взаимодействия): сборник материалов научно-практической конференции / под ред. Гуревич В.С., Рабинович А.Я., Тепляшин А.В., Воложенинова Н.Ю.. — Биробиджан: ГОУ "Редакция газеты Биробиджанер Штерн", 2008. — С. 56.
  96. ↑ П. Н. Толстогузов, Л. С. Гринкруг Дальневосточная государственная социально-гуманитарная академия, г. Биробиджан. Национальное образование в Еврейской автономной области: история и перспективы. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 ғинуар 2018. Архивировано из оригинала 13 ғинуар 2018 года. 2018 йылдың 13 ғинуар көнөндә архивланған.
  97. ↑ Рабинович А. Я., начальник управления по связям с общественностью и СМИ аппарата губернатора ЕАО. Роль СМИ ЕАО в этнокультурном взаимодействии // Правительство Еврейской автономной области Биробиджанский проект (опыт межнационального взаимодействия): сборник материалов научно-практической конференции / под ред. Гуревич В.С., Рабинович А.Я., Тепляшин А.В., Воложенинова Н.Ю.. — Биробиджан: ГОУ "Редакция газеты Биробиджанер Штерн", 2008. — С. 92—93.
  98. ↑ Московский комсомолец. Любовь Глазунова. Земля необетованная: провалился ли проект Еврейской автономной области. Как живёт регион, в котором почти не осталось представителей титульной нации. 13 октября 2017 года
  99. ↑ Независимая газета. Андрей Мельников. Область в поисках еврейского счастья. Сегодняшний Биробиджан: один процент евреев, две синагоги. 20.09.2017 00:01:00
  100. ↑ Информация пресс-службы Министерства образования и науки Российской Федерации о реализации плана мероприятий по апробации в 2009—2011 годах комплексного учебного курса для общеобразовательных учреждений «Основы религиозных культур и светской этики» (недоступная ссылка — история).(недоступная ссылка). 09.12.2009.
  101. ↑ Информационно-аналитические материалы по результатам проведения мониторинга деятельности образовательных организаций высшего образования 2015 года — Еврейская автономная область. Министерство образования и науки Российской Федерации. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 10 июнь 2016. 2016 йылдың 7 август көнөндә архивланған.
  102. ↑ Издательский дом Биробиджан. История. Архивировано 14 июнь 2013 года.
  103. ↑ Романова В. В., проректор по научной работе и международному сотрудничеству Дальневосточного государственного гуманитарного университета, г. Хабаровск. «Биробиджанский проект» // Правительство Еврейской автономной области Биробиджанский проект (опыт межнационального взаимодействия): сборник материалов научно-практической конференции / под ред. Гуревич В.С., Рабинович А.Я., Тепляшин А.В., Воложенинова Н.Ю.. — Биробиджан: ГОУ "Редакция газеты Биробиджанер Штерн", 2008. — С. 9 и 14.
  104. ↑ [nasledie-eao.ru/services/our-famous-fellow-countrymen/honorable-citizens-of-the-area Почётные граждане Еврейской автономной области]

Әҙәбиәт

Һылтанмалар

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар