Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Туплы хоккей

Туплы хоккей ((рус. Хоккей с мячом), шулай уҡ бенди тип йөрөтөлә[1][2], ингл. bandy, йәки урыҫ хоккейы) — ҡышҡы спорт команда уйыны, ике команда ҡатнашлығында боҙ бәләкәй ҡаты туп менән үткәрелә (һәр береһендә ун ялан уйынсыһы һәм бер ҡапҡасы). Бөтә уйынсылар ҙа боҙҙа хәрәкәт итеү өсөн коньки ҡуллана. Ялан уйынсылары сәкән ярҙамында тупты икенсе команданың ҡапҡаһына индерергә тырыша. Ҡапҡаны сәкән ҡулланмаған ҡапҡасылар һаҡлай. Уйындың оҙайлылығы 45 минутлыҡ 2 тайм (йәштәр спорт мәктәбе ярыштарында йәшкә ҡарап 25, 30 һәм 35 минут); айырым шарттарҙа, судья ҡарары буйынса — 30 минутлыҡ 3 тайм (әгәр уйын асыҡ һауала үтһә). Уйын барышында дәғүәсеһенең ҡапҡаһына күберәк туп (гол) индергән команда еңеүсе була. Тигеҙ иҫәп булған осраҡта, ярыштар түңәрәк форматында булмаһа, 12 метрлыҡ һуғыуҙар серияһы үткәрелә.

Рәсәйҙә «туплы хоккей» термины рәсми булып тора. Халыҡ-ара практикала бенди исеме ҡабул ителгән. Башта Рәсәйҙә туп менән хоккей «урыҫ хоккейы» исемен йөрөтә. Был уйындар ойошҡан һәм даими характерҙа булған илдәрҙә Халыҡ-ара туплы хоккей федерацияһына (Federation of International Bandy) ингән тейешле федерациялар йәки ассоциациялар ойошторола.

Туплы хоккей Халыҡ-ара олимпия комитеты тарафынан рәсми рәүештә ҡышҡы спорт төрө булараҡ танылған[3], әммә әлегә ҡышҡы Олимпия уйындарының рәсми программаһына индерелмәгән. 1952 йылда Ослола үткән VI ҡышҡы Олимпия уйындарында Бэнди демонстрация дисциплинаһы булараҡ тәҡдим ителә. 2011 йылда ул 7-се ҡышҡы Азия уйындары рәсми программаһына индерелә. 2012 йылдың декабрендә Алматыла тәүге тапҡыр Азия чемпионаты үтә. Рәсәй туплы хоккей Федерацияһы һәм Халыҡ-ара туплы хоккей федерацияһы президенты Борис Скрынник 2011 йылдың декабрендә был уйын 2018 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындары программаһына индерелеүе мөмкин, тип белдерә[4], әммә 2015 йылдың 8 июнендә Халыҡ-ара олимпия комитеты башҡарма комитеты ултырышында хәл ителмәй. 2019 йылда 2019 йылғы ҡышҡы Универсиада программаһына индерелә.

Тарихы

Тәүге мәғлүмәттәр

Таяҡ ярҙамында туп уйнаған спорт уйындары боронғо замандарҙа уҡ барлыҡҡа килгән. Мысырҙың Бени-Хасан ауылында урынлашҡан пирамидала, (ул яҡынса яңы эраға тиклем XX быуатта төҙөлгән), түңәрәк предмет (туп йәки ҡулса) өҫтөндә таяҡ таяҡ тотҡан ике кеше һүрәтләнгән[5][6]. Бәләкәй тупты таяҡ менән һуғып уйнау Боронғо Японияла («качи» һәм «дакиу»), Ацтек империяһында («чеука»), Боронғо Грецияла һәм Боронғо Римдә билдәле булған[5][6].

Туңған һыу ятҡылыҡтар боҙонда уйналған уйындар тураһында тәүге мәғлүмәттәр Урта быуаттарға барып тоташа. Киев Русе йылъяҙмаларында боҙҙа таяҡ менән уйнаған уйындар тураһында тәүге тапҡыр X—XI быуаттарҙа телгә алына. Рус йылъяҙмаларында бер нисә кеше боҙҙа таяҡ ярҙамында түңәрәк әйбер, ғәҙәттә, йәшелсә менән уйнауы тураһында һөйләнелә[7]. Төрлө төбәктәрҙә уйын төрлөсә аталған[7][8][9]. Пётр I был уйынды ярата, уның хакимлығы осоронда уйынсылар батша Голландиянан алып килгән тимер конькиҙарҙы ҡуллана башлай[9]. Туғыҙынсы быуаттан башлап исланд хроникаларында «кнаттлейкер» тураһында телгә алына[10]. Британия утрауҙарында сәкән һәм туп менән бер нисә ярыш барлыҡҡа килә — инглиздәрҙә — бенди, валлийҙарҙа — бендо, шотландтарҙа — шинти һәм ирландтарҙа — хёрлинг; йәй уйындар үләндә, ә ҡышын боҙҙа үткәрелә[6][10]. Боҙҙа сәкән менән уйындар Нидерландта ла популяр була[10].

XIX быуатта

Туплы хоккей уйыны спорт дисциплинаһы булараҡ XIX быуаттың беренсе яртыһында уҡ Бөйөк Британияла формалаша башлай[11]. 1850—1870 йылдарҙа ҡайһы бер инглиз футбол клубтары («Шеффилд Юнайтед», «Ноттингем Форест» һ.б.) футбол менән бер рәттән бендиҙы үҫтерә. Яйлап айырым бенди клубтары барлыҡҡа килә. 1891 йылда Бөйөк Британияла туплы хоккей буйынса милли ассоциация ойошторола (донъяла бындай беренсе ассоциация), ул уйындың рәсми ҡағиҙәләрен эшләй[11]. XIX быуат аҙағында-XX быуат башында инглиздәр Европа илдәрендә — Швецияла, Норвегияла, Швейцарияла һәм башҡаларҙа туп менән хоккей үҫешенә булышлыҡ итә. Рәсәйҙәге сәнәғәт предприятиеларында эшләгән инглиз белгестәре футбол-хоккей түңәрәктәре ойоштора, Улар Рәсәйҙә туплы хоккейҙың спорт төрө булараҡ формалашыуына ҙур йоғонто яһай[7][11][12]. 1888 йылда Петербург студенты Петр Москвин «Санкт-Петербург спорт һөйөүселәр түңәрәгенә» нигеҙ һала, 1897 йылда Ул Рәсәйҙә туплы хоккей өсөн тәүге ҡағиҙәләрҙе эшләй[12]. 1898 йылдың 8 мартында (яңы стиль буйынса 20 мартта) Санкт-Петербургта Каменноостровский проспектындағы төньяҡ һырғалаҡта раҫланған ҡағиҙәләр буйынса туплы хоккей буйынса беренсе матч үтә, был көндө рус хоккейының рәсми тыуған көнө тип иҫәпләйҙәр[13].

XX быуатта

1913 йылда Швейцарияның Давос ҡалаһында үткән туплы хоккей буйынса Европа чемпионаты был уйынды үҫтереүгә булышлыҡ итә. Әммә Беренсе донъя һуғышы башланғас, был спорт төрөн үҫтереү оҙаҡ ваҡытҡа туҡтап ҡала.

Биш йыллыҡ мәжбүри тәнәфес, үҙ-ара нәфрәт, бер нисә дәүләттең тарҡалыуы — былар барыһы ла донъя һуғышынан һуң Европала популяр булған «инглиз» бендиһын йәшәүҙән туҡтата. 1920-се йылдар башында ҡалған милли федерациялар таратыла (1924 йылда Даниялағы кеүек), йәки «канада хоккейы» ҡағиҙәләрен ҡабул итә (1922 йылда Венгриялағы кеүек). Тик австриялылар ғына даими рәүештә бенди уйнауын дауам итә, әммә ул да егерменсе йылдар аҙағына тиклем генә. Шуға ҡарамаҫтан, Донъя һуғыштары араһындағы осорҙа бенди Балтик буйында үҫешә, Эстония һәм Латвияла утыҙынсы йылдар уртаһына тиклем даими чемпионаттар үткәрелә. Скандинавия (Швеция, Норвегия), Финляндияла) һәм СССР-ҙа ғына туплы хоккейҙа уйнайҙан туҡтамайҙар. XX быуат уртаһына был дүрт илдә үҫешкән һәм популяр булып ҡала. Әммә Скандинавияла һәм СССР-ҙа ҡулланылған ҡағиҙәләр ниндәйҙер кимәлдә айырыла (төп айырма — ҡапҡаның ҙурлығы, ситтәрҙең булыуы һәм өҫтән тапшырыу рөхсәт ителеүе). Норвегия 1952 йылда Ослола үткән ҡышҡы Олимпиадала бендиҙы күргәҙмә спорт төрө итеп индереүҙе талап итә. 1955 йылда дүрт илдең дә тырышлығы менән банди ҡағиҙәләре берләштерелә, унан һуң, шул уҡ йылда, СССР һәм Швеция командалары араһында яңы ҡағиҙәләр буйынса тәүге халыҡ-ара осрашыу була. Халыҡ-ара туплы хоккей федерацияһы ойошторолғандан һуң, 1957 йылдан алып донъя чемпионаттары даими үткәрелә. Дүрт илдең халыҡ-ара хоккей уйындары яйға һалыуға йүнәлтелгән эше үҙ һөҙөмтәләрен бирә. 1963 йылда туп менән хоккей Голландияла, ә 1988 йылда Венгрияла тергеҙелә. 1981 йылдан даими уйындар АҠШ-та, ә 1986 йылдан Канадала үткәрелә.

Хәҙерге туплы хоккей

СССР тарҡалғас, орбитаһына Ҡаҙағстан, Белоруссия, Эстония, Латвия һәм Ҡырғыҙстан халыҡ-ара ярыштарҙа ҡатнаша башлай. 2006 йылдан чемпионатта Монголия йыйылма командалары, унан һуң Япония һәм Ҡытай килә. Европала чемпионатта 2010-сы йылдарҙа Германия, Чехия, Словакия, Бөйөк Британия һәм Швейцария йыйылма командалары ҡатнаша.

2004 йылдан алып туплы хоккей буйынса ҡатын-ҡыҙҙар араһында донъя чемпионаты үткәрелә. 2011 йылда Ҡаҙағстанда үткән ҡышҡы Азия уйындарында күрһәтелә.

Шулай уҡ йәштәр командалары араһында, 19 һәм 17 йәшкәсә егеттәр, шулай уҡ 17 йәшкәсә ҡыҙҙар араһында донъя чемпионаттары үтә.

2019 йылда туп менән хоккей XXIX ҡышҡы Универсиада программаһына индерелә.

2012 йылдың мартында Швецияның Уппсала ҡалаһында тәүге тапҡыр туп менән хоккей тарихында швед Дан залы асыла[14][15].

Туплы хоккей майҙаны

Уйын ҡағиҙәләре

undefined

Туплы хоккей спорт төрө булараҡ футболдың тыуған ере Бөйөк Британияла барлыҡҡа килә[11]. Күрәһең, шул сәбәпле 1891 йылда Британия хоккей клубы милли ассоциацияһы сығарған ҡағиҙәләрҙең беренсе йыйылмаһына футбол етди йоғонто яһай. Шайбалы хоккей үҙ сиратында уның арҡаһында барлыҡҡа килгән, уның күп үҙенсәлектәрен алған.

Ҡайһы бер элементтар футболға оҡшаш, ә икенселәре — шайбалы хоккейға. Мәҫәлән, майҙансығы футбол майҙаны менән бер ҙурлыҡта, әммә боҙ менән ҡапланған; уйынсылар сәкән ҡуллана һәм уның менән бәләкәй генә тупты һуға. Һәр командала ун бер уйынсы, шул иҫәптән ҡапҡасы, әммә был уйынсыларҙы теләһә ҡайһы ваҡытта һәм сикләнмәгән һанда алмаштырырға мөмкин.

Шулай ҙа туплы хоккейҙың футболға оҡшаш үҙенсәлектәре бар. Атап әйткәндә, матчтың стандарт оҙайлығы (45 минутлыҡ ике тайм), өҫтәмә ваҡыт талап ителгән осраҡта 15-әр минутлыҡ 2 тайм, әммә уйын шайбалы хоккейҙағы кеүек беренсе гол индерелгәнгә тиклем бара, стандарттар системаһы (мөйөштәр, штраф һәм штраф һуғыуҙары), офсайд, бөтә ялан уйынсыларына һәм штраф майҙанынан ситтә ҡапҡасыға ҡулы менән уйнау тыйыла.

Уйын яланының ҙур булыуы арҡаһында туплы хоккей яй һәм хәрәкәтсән түгел. Сағыштырмаса түбән темп уйын ике команданан да ентеклерәк тактик планлаштырыу һәм ҡатмарлы уйын комбинациялары талап итә. Уйынсылар араһында бәрелештәр әҙ, бынан тыш, уйында шайбалы хоккейға хас көс ҡулланыу юҡ тиерлек.

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ Бенди // Большой Энциклопедический словарь. — М, 2000.
  2. ↑ Бенди // Т. Ф. Ефремова Современный толковый словарь русского языка под редакцией Т. Ф. Ефремовой. — М., 2000.
  3. ↑ Bandy was fully accepted to IOC Архивная копия от 3 октябрь 2009 на Wayback Machine (инг.)
  4. ↑ Борис Скрынник: «В олимпийскую программу постараемся пробиться к 2018 году». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 декабрь 2011. Архивировано 2 февраль 2014 года.
  5. ↑ 1 2 История возникновения хоккея на траве (недоступная ссылка — история). Сайт Федерации хоккея на траве России. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 18 апрель 2011. Архивировано 5 февраль 2012 года.
  6. ↑ 1 2 3 Per G. Olsson. The Game of Bandy (ингл.). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 18 апрель 2011. Архивировано из оригинала 5 ғинуар 2012 года.
  7. ↑ 1 2 3 Евгений Денисов. По прозвищу бенди (недоступная ссылка — история). Коммерсантъ (27 март 2006). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 18 апрель 2011. Архивировано 5 февраль 2012 года.
  8. ↑ Хоккей с мячом. Кругосвет. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 18 апрель 2011. Архивировано 31 май 2012 года.
  9. ↑ 1 2 Михаил Харламов. Разгром шведов в «Олимпийском». Российская газета. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 18 апрель 2011. Архивировано 15 ноябрь 2011 года.
  10. ↑ 1 2 3 Хоккей с мячом. Кругосвет. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 18 апрель 2011. Архивировано 31 май 2012 года.
  11. ↑ 1 2 3 4 Хоккей с мячом. Кругосвет. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 18 апрель 2011. Архивировано 31 май 2012 года.
  12. ↑ 1 2 История хоккея с мячом в России. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 18 апрель 2011. Архивировано из оригинала 3 ноябрь 2012 года.
  13. ↑ День рождения русского хоккея. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 март 2014. Архивировано 7 декабрь 2022 года.
  14. ↑ Hall of Fame: Elva profiler presenteras på Bandygalan. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 31 март 2012. Архивировано 31 март 2014 года.
  15. ↑ В зал славы шведского бенди внесены первые имена. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 31 март 2012. Архивировано из оригинала 22 октябрь 2012 года.

Әҙәбиәт

Һылтанмалар

Ҡалып:Все чемпионаты мира по хоккею с мячом

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар