Ацтек империяһы

Ацтектарҙың ата-бабалары Төньяҡтан, Ацтлан тип аталған урындан килгән. Легендаға ярашлы, ҡояш һәм һуғыш аллаһы Уицилопочтли ацтектарға кактус өҫтөндәге бөркөт тырнаҡтары менән йыланды тотоп торғанын күргән урында төпләнергә ҡуша. Оҙаҡ йөрөгәндән һуң, улар, ниһайәт, ҡояш аллаһы әйткәнде күрә. 1325 йылда улар Тескоко күле уртаһындағы утрауҙа ҡалаға нигеҙ һала һәм уны Теночтитлан тип атай.

Башта ацтектар Кулуаканға, һуңынан Аскапоцалькоға яһаҡ түләй. Әммә 1429 йылда улар Аскапоцальконы юҡ итә һәм бойондороҡһоҙлоҡ ала. Һуңынан ацтек дәүләте Тескоко һәм Тлакопан менән берләшә. Союз ағзалары тышҡы сәйәсәтте көйләргә, бергәләп һуғыш алып барырға һәм баҫып алынған табышты бүлешергә тейеш була. Әммә тиҙҙән Тлакопан Ацтектар империяһының вассалына әүерелә. Тескоко иһә, юридик яҡтан ацтектарҙың союздашы булып ҡалып, уларҙың уңыштарына көнләшә, көндән-көн дошманлаша бара. Был 1521 йылда Теночтитланды ҡамауҙа тотҡанда тескоктар испандарға ярҙам итә.

Ацтек ҡәбиләләренең халҡы теоретик яҡтан демократик була. Ғаилә ырыуға ингән ғаиләләр төркөмөнә ҡарай. Бындай егерме ырыуҙан ҡәбилә ойошторолған, һәм уларҙың һәр береһе үҙ эштәре менән шөғөлләнгән, әммә ҡәбилә өсөн мөһим булған мәсьәләләр башҡа ырыуҙар менән берлектә бөтә ырыуҙарҙың аҡһаҡалдарынан торған махсус кәңәшмәлә хәл ителгән. Унда ҡәбиләнең бер башлығын граждандар һәм дини эштәр алып барыу өсөн, икенсеһен хәрби хәрәкәттәр менән етәкселек итеү өсөн тәғәйенләгәндәр. Башта был ҡоролош ер эштәре менән шөғөлләнгән ябай общиналар өсөн тәғәйенләнгән, уның «Урта мәҙәниәттәр» осоронда барлыҡҡа килгеүе ихтимал, әммә һуңынан ул күп һанлы һәм юғары үҫешкән ҡала-дәүләттең ҡатмарлы системаһына әүерелгән.

Традицион рәүештә йәмғиәт ике социаль ҡатламға, йәки синыфҡа бүленә: масеуалли (ацт. macehualli, кешеләр), йәки крәҫтиәндәр, һәм пилли (ацт. pilli), йәки аҡһөйәктәр. Башта аҡһөйәктәр статусы мираҫ буйынса тапшырылмай, әммә пилли улдарының ресурстар һәм белем алыу мөмкинлеге яҡшыраҡ була, шуға күрә уларға пилли булыу еңелерәк була. Башта дворянлыҡ статусы нәҫелдән килгән булмай, әммә пилли улдары ресурстарға һәм уҡытыуға эйә була, шуға күрә уларға пилли булыу еңелерәк була. Ваҡыт үтеү менән, социаль статус нәҫелдән-нәҫелгә күсә башлай. Шуның кеүек үк ацтек яугирҙары ла һуғыштағы батырлыҡтары арҡаһында пилли булып китә алған. Ацтектар армияһында ике элиталы синыф була: ягуар-яугирҙар һәм бөркөт-яугирҙар.

Бай хәрби табыш өсөнсө синыфтың барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә: почтека (ацт. pochtecatl), йәки сауҙагәрҙәр. Яугирҙар уларҙы күрә алмай, әммә нисек кенә булмаһын, табышты юрғандарға, ҡауырһындарға, ҡолдарға һәм башҡа тауарҙарға алмаштыралар.