Аҡһаҡал

Аҡ + һаҡал һүҙҙәренән яһалған ҡушма һүҙ. Рус теленә XIX быуатта төрки телдәренән килеп ингән^[3]. XVIII быуаттың архив материалдарында «аҡһаҡал» термины бик һирәк осрай^[4].

Ҡаҙаҡтарҙа 45 йәшлек ирҙе ҡараһаҡал (ҡара һаҡал) тип атайҙар һәм тыңлай башлайҙар, сөнки был йәштә ир-атҡа аҡыл инә тип иҫәпләнә. 70 йәшендә ҡараһаҡал аҡһаҡал статусына өлгәшә^[5]. Әммә йәш быуындың хөрмәтен һаҡлап ҡалғанда ла, бөтә өлкән йәштәгеләр ҙә аҡһаҡал исеменә лайыҡ булмай.

Совет офицеры һәм яҙыусыһы Бауыржан Момышулы оло йәштәгеләрҙе дүрт төркөмгә бүлә^[5]:

1. шал (ҡарт) ваҡ-төйәк көнкүреш эштәренән башҡа бер ниндәй ҙә мәсьәләне хәл итә алмай, башҡаларҙың йорттарын ҡарауыллай һәм ғәйбәт тарата.
2. ҡари (ҡарт, остаз) үҙ ырыуы менән етәкселек итә, барыһын да тәртиптә тота.
3. аҡһаҡал (оло, хөрмәтле ҡарт) тотош ауыл тураһында хәстәрлек күрә.
4. абыҙ (ғилем эйәһе, аҡыллы кеше) бәхәстәрҙе хәл итә, намыҫ өсөн көрәшә, үҙ халҡы исеменән һәм ялҡынлы телмәрҙәр менән сығыш яһай, үҙенең белеме менән уртаҡлаша.

Аҡһаҡал (аҡ һаҡал) исеме һәр ваҡыт сәсе салланған һәм айырым ихтирамға лайыҡ булған кешеләргә бирелә^[6]. Ырыу-ҡәбиләнең һәр подразделениеһының айырым башлығы — аҡһаҡал, вәкил, бахш, кедхуда — була, ғәҙәттә, ҡәбиләнең башҡа юлбашсыларына буйһонмайынса идара итә^[7]. Аҡһаҡал нигеҙҙә ҡәбиләнең иң бай һәм абруйлы кешеләре араһынан һайлана^[7]. Аҡһаҡалдың хеҙмәт итеү ваҡыты ул ҡараған туҡһум (союз) теләге менән сикләнә, ә ҡайһы берҙә нәҫелдән-нәҫелгә күсә. Шулай итеп, нәҫелдән-нәҫелгә генә аҡһаҡал булыу хоҡуғы бирелмәй, шулай уҡ туҡхум ағзаларының да вариҫты һайлауға ризалығы талап ителә^[8].

Рәсәй империяһында Ҡаҙағстандың административ ҡоролошо буйынса «Улустар — улус идарасылары, ә ауыл йәмғиәттәре ауыл старшиналары (аҡһаҡалдары)» менән идара ителә^[9].

Община аҡһаҡалдарҙы түбәндәгесә бүләкләй: йәмәғәт мәнфәғәтендә сәйәхәт итеү өсөн ат бирә; бөтә туй һәм матәм сараларына саҡыра, унда аҡһаҡалға ғаилә ағзаларының береһен алып килергә рөхсәт ителә; ҡон ҡайтарыу тураһындағы эштәрҙе тикшергәндән һуң, аҡһаҡал суд аша дәғүәсенән ҡиммәте башҡа аҡһаҡалдар һәм әфәнделәр әйберҙәренә тиң ниндәй ҙә булһа әйберҙе — ҡорал, һауыт-һаба, туҡыма киҫәген (бөрмәт) ала. Ике чауш аҡһаҡалдың иң яҡын ярҙамсылары була^[8].

Общинаның абруйлы һәм өлкән ағзалары туй менән бәйле бөтә кәңәшмәләрҙә ҡатнаша^[10], унда аҡһаҡал йыш ҡына икенсе ҡайны (үкел/уҡыл/ҡиәмәтлек атай) ролендә сығыш яһай^[4]. Табын артында йорт хужаһы иң абруйлы ҡунаҡҡа «рәхим итегеҙ» тип мөрәжәғәт итә һәм үҙенең кәсәһе менән уның кәсәһенә тейҙереп ала, был ашай башлауға ишара булып тора; аҡһаҡал шулай уҡ үҙенең кәсәһе менән уң яҡта ултырған ҡунаҡтың кәсәһенә ҡағыла ала^[11]. Ҡаҙаҡтарҙың көндәлек тормошонда сәйәхәтселәр, теге йәки был ауылға барһа, башта аҡһаҡалдарға килә, улар менән кәңәшләшә, сәфәрҙең маҡсаты тураһында хәбәр итә һәм кәңәштәр ала^[5].

Аҡһаҡалдар шулай уҡ ауыл халҡының бәхәсле мәсьәләләрен хәл итергә ярҙам итә^[12]: мәҫәлән, Ҡырғыҙстанда «Аҡһаҡалдар суды» бар. Хәҙерге заманда ҡайһы бер йәмғиәттәрҙә аҡһаҡалдар судына ҡатын-ҡыҙҙар ҙа етәкселек итә ала^[13].

«Өйөң эргәһендә бейек ҡалҡыулыҡ булһа, эйәрләнгән атың бар тип һана. Әгәр ҙә өйҙә оло йәштәге кеше булһа, яныңда аҡыл эйәһе бар тип иҫәплә» (ҡаҙаҡ мәҡәле)^[5][14].

Р. Ғ. Ғамзатовтың «Минең Дағстаным» китабының төп геройҙарының береһе — шағир, аҡһаҡал Әбүталип Ғафуров (1885—1975)^[15].

Аҡһаҡал илде афәттән ҡотҡарыу тураһында көнө-төнө уйланып, ырыуҙағы ир-егеттәрҙе йыя. Ә. Вахитов^[16].

Йырсыны хаҡлы рәүештә «башҡорт йыры аҡһаҡалы» тип йөрөтәләр. Мәүлетбай Ғәйнетдинов башҡорт музыка сәнғәтен республиканан ситтә лә лайыҡлы таныта^[17].