Көнбайыш Себер

Көнбайыш Себер — Төньяҡ Боҙло океандан Ҡаҙағстан Һары Арҡаһына тиклем 2500 километрға, Урал тауҙарынан Енисейға тиклем 1900 километрға һуҙылған төбәк. Көнбайыш Себерҙең яҡынса 80 % Көнбайыш Себер тигеҙлеге сиктәрендә урынлашҡан, ул 175—200 м бейеклеккә күтәрелгән Себер һырттары менән айырылған ике яҫы, мискә формаһындағы, ныҡ батҡаҡлы уйһыулыҡтан тора. Көньяҡ-көнсығышта Көнбайыш Себер тигеҙлеге әкренләп күтәрелә һәм Алтай, Салаир, Кузнецк Алатауы һәм Шория тауы итәгенә алмашына^[1].

Рәсәйҙә:

• Төмән өлкәһе:
• Ханты-Манси автономиялы округы — Югра,
• Ямал-Ненец автономиялы округының шаҡтай өлөшө,
• Томск өлкәһе,
• Омск өлкәһе,
• Новосибирск өлкәһе,
• Кемерово өлкәһе,
• Алтай крайы,
• Ҡурған өлкәһе,
• Свердловск өлкәһенең көнсығыш өлөшө,
• Силәбе өлкәһенең көнбайыш өлөшө.

Ҡаҙағстанда:

• Ҡостанай өлкәһенең төньяҡ өөлөшө,
• Төньяҡ-Ҡаҙағстан өлкәһе (тулыһынса тийәрлек),
• Аҡмола өлкәһенең төньяҡ өлөшө,
• Көнсығыш-Ҡаҙағстан өлкәһенең төньяҡ өлөшө.

Уралдан Енисейға тиклемге киң территорияны биләгән көнбайыш Себер боронғо замандарҙан төрлө мәҙәниәттәр һәм халыҡтарҙың үҙ-ара эш итеү урыны булған. Неолит дәүерендә бында уникаль археологик мәҙәниәттәр барлыҡҡа килә, мәҫәлән, Көнсығыш Урал, Урта Иртыш һәм Үрге обь мәҙәниәте, уларҙың хужалыҡ нигеҙен һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ һәм йыйыусылыҡ булған. Һуңыраҡ, бронза быуатында, төбәк киң Андрон мәҙәни ареалының бер өлөшө була, унда малсылыҡ һәм игенселек үҫешә. Б. Э. I мең йыллығы башынан Көньяҡ Себер территорияһына төрки ҡәбиләләр килә, улар бында тәүге дәүләт берәмектәрен — Төрки һәм Ҡырғыҙ ҡағанаттарын (рус.)баш. булдыра.

XVI быуаттан урыҫтарҙың Көнбайыш Себергә әүҙем үтеп инеүе башлана. 1582 йылда Ермак походы (рус.)баш. төбәктең Рәсәй дәүләтенә ҡушылыуына башланғыс һала. Себер ханлығына нигеҙ һалына, ә һуңынан беренсе урыҫ ҡәлғәләре һәм ҡалалары төҙөлә: Төмән, Тобольск, Сургут. XVIII—XIX быуаттарҙа Көнбайыш Себер Рәсәй империяһының колонизация сәйәсәтенең мөһим объектына әйләнә. Бында күскенселәр, һөргөнгә ебәрелгәндәр, игенселек, сауҙа һәм тау сәнәғәте үҫешкән. М. М. Сперанский реформалары 1822 йылда төбәктең административ бүленешен нығыта, төбәкте Көнбайыш-Себер генерал-губернаторлығы составына индерәләр.

Үҙенең бөтә тарихы дауамында Көнбайыш Себер Үҙенең тәбиғәт байлыҡтары һәм Европа менән Азия араһындағы юлдағы төп урыны арҡаһында стратегик әһәмиәтен һаҡлап ҡала. Уны үҙләштереү Рәсәй дәүләтен нығытыуға һәм ерле халыҡтар һәм урыҫ күскенселәре традицияларын берләштергән уникаль мәҙәни ландшафт булдырыуға булышлыҡ итә^[2].

Иң ҙур ҡалалары: Новосибирск, Омск, Төмән, Барнаул, Томск, Кемерово, Новокузнецк, Павлодар, Усть-Каменогорск, Семей, Петропавловск, Сургут, Нижневартовск, Ҡостанай, Кокшетау, Ҡурған, Бийск.

Уртаса йыллыҡ температура −10 °C (Поляр Урал Һәм Таулы Алтайҙың бейек таулы райондары) +5 °C (Турғай уйһыулығы) тиклем. Алтай һәм Алтай Крайынан башҡа климат континенталь. Ғинуарҙа температура −15 °C (көньяҡта) −40 °C (төньяҡта) тиклем. Июлдә уртаса температура +5 °C (төньяҡтан) +20 °C (көньяҡтан) тиклем. Йәйге осорҙа Васюган һаҙлыҡтары бөтә тигеҙлектә эҫелекте һылҡынайтыу эффекты бирә.

Көнбайыш Себер биш зонаға бүленә: тундра, урман-тундра, тайга, урман-дала, дала.

Көнбайыш Себерҙең бөтә йылғалары Кара диңгеҙе бассейнына ҡарай. Иң ҙур йылғалары — Иртыш менән Обь, бәләкәйерәк йылғалары — Томь, Пур, Таз, Тобол, Катунь, Чулым, Надым, Кеть, вах, Бия һәм башҡалар.

• Үрге Таз ҡурсаулығы. 1986 йылда ойошторола. Красноселькуп районы Ямало-Ненец автономиялы округы.

Имеҙеүселәр: төлкө, аҡ төлкө, айыу, аҡсысҡан, кеш, ҡоно, бүре ара-тирә осрай.

Ҡоштар: ҡарсығалар, бөркөттәр һәм сапсандар, аҡ ҡойроҡло бөркөттәр.

Үҫемлектәре: яҡшы үҫешкән лишайник япмаһы, ҡыҙыл көртмәле, һаҙ емеше, эт еләге.

• Гыдан милли паркы. 1996 йылда ойошторола. Тазов районы Ямало-Ненец автономиялы округы.

Имеҙеүселәр: аҡ төлкө, леммингтар, белуга киты, нерпа, лахтак.

Ҡоштар: аҡ ҡойроҡло ҡаҙ, аҡҡоштар, пискуль ҡаҙ, ҡыҙыл күкрәкле ҡаҙ, аҡ ҡойроҡло бөркөт, сапсан, аҡсарлаҡ.

Үҫемлектәр: карлик ҡайын, күк һәм төклө тал, поляр тал, мамыҡ үләне һәм вивипарлы төйөнлө үлән.

• Бәләкәй Сосва ҡурсаулығы. 1993 йылдан алып эшләй. Ханты-Мансийск автономиялы округы, Совет һәм Березов райондары.

Имеҙеүселәр: кеш, росомаха, аҡсысҡан, ҡарлуғастар, ҡыҙыл ҡырмыҫҡа, йәтсә, һыуһар, мышы, кейек, айыу, европа ҡондоҙо.

Ҡоштар: аҡ ҡойроҡло бөркөт, кәлмәргән, бөркөт өйрәк, алтын бөркөт, ҡыҙыл күкрәкле ҡаҙ, сапсан.

Үҫемлектәр: Паск сәскәһе, Ҡара емеш, Спиклы Спидвелл, Урал окситрописы.

• Юган ҡурсаулығы. 1982 йылда ойошторола. Сорғот районы Ханты-Мансийск автономиялы округы.

Имеҙеүселәр: кеш, йәтсә, аҡсысҡан, һеләүһен.

Ҡоштар: ҡара ҡауҙы, аҡ ҡойроҡло бөркөт, бөркөт, ҡарсыға.

Үҫемлектәр: шыршы, йүкә, кедр, һаҙлыҡлы геллеборин, ярым япраҡлы, әшәлсә, йомшаҡ үләне.

Көнбайыш Себер тәү сиратта яғыулыҡ сәнәғәте нефть, газ һәм күмер сығарыу буйынса махсуслаша, уларҙың күләме буйынса ул илдә беренсе урынды биләй. Эре нефть ятҡылыҡтары Ханты-Манси автономиялы округында, газ ятҡылыҡтары ямал — ненецкийҙа, күмер ятҡылыҡтары Кемерово өлкәһендә урынлашҡан. Бында эре нефть эшкәртеү һәм газ транспорты предприятиелары эшләй. Шулай уҡ металлургия (ҡара металлургия Новокузнецк һәм Гурьевск ҡалаларында, төҫлө металлургия Новосибирск, Белов, Новокузнецк ҡалаларында), машиналар эшләү (тау, металлургия, транспорт һәм трактор), химия сәнәғәте (Омск, Кемерово, Томск өлкәләре, Алтай крайы) үҫешкән.

Ауыл хужалығы һөт-ит малсылығына, иген культураларына, картуф һәм йәшелсәселеккә йүнәлтелгән, төньяҡта болан үрсетеү һәм малсылыҡ, Алтайҙа умартасылыҡ үҫешкән. Транспорт системаһы төбәкте Рәсәйҙең Европа өлөшө һәм сит илдәр менән бәйләгән торба үткәргес транспортына таяна. Эре транспорт узелдары — Новосибирск, Омск һәм Төмән^[1].