Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Урыҫтар

Урыҫтар йәки рустар[2] (рус. русские) — көнсығыш славян халҡы, Рәсәй Федерацияһында (Конституция буйынса дәүләт барлыҡҡа килтереүсе халыҡ[50]) һәм Европала иң күп һанлы[51]. Украина, Ҡаҙағстан, АҠШ, Германия һәм башҡа илдәрҙә ҙур урыҫ общиналары бар. Урыҫ халҡының мәҙәниәте күптәнге традицияларға эйә һәм бөтә Рәсәйҙең хәҙерге мәҙәниәтенең нигеҙе булып тора. Туған һәм милли тел — рус теле. Диндар урыҫтар — башлыса православие динен тота[2].

Урыҫ халҡы Боронғо Русь осоронда берләшкән көнсығыш славян ҡәбиләләренән барлыҡҡа килгән. Урыҫ халҡының башҡа Европа халыҡтары, бигерәк тә башҡа көнсығыш славян халыҡтары — белорустар, украиндар һәм русиндар менән уртаҡ тарихи һәм мәҙәни һыҙаттары күп. Урыҫтарҙың тарихы башҡа күп халыҡтарҙың тарихы менән тығыҙ бәйләнгән, был рус теленең һәм рус мәҙәниәтенең таралыуына булышлыҡ итә. Рус теле Рәсәйҙә, Белоруссияла, Ҡаҙағстанда, Ҡырғыҙстанда рәсми тел итеп иғлан ителгән. Шулай уҡ ул СССР тарҡалғандан һуң барлыҡҡа килгән башҡа дәүләттәрҙә лә таралған.

Этноним

Халыҡтың русь (боронғо рус һәм сиркәү-славян телендәге рѹсь) атамаһы, киң таралған версия буйынса, тәүҙә боронғо скандинавтарҙы (варягтарҙы) аңлата һәм боронғо рус теленә боронғо скандинав теленән килә: rōþr — тәржемәлә «ишкәксе» һәм «ишкәкле судноларҙа поход» тигәнде аңлата, боронғо фин телендәге ruotsi үҙгәреп, боронғо рус телендә рѹсь}} булып китә[52][53][54], һуңынан яйлап скандинав элитаһынан Боронғо Рустең барлыҡ халҡына ксерелә[55][56][57][54]. Шулай уҡ Төньяҡ Иран, славян һәм башҡа этимологиялар ҙа бар[58].

Рус телендәге русский һүҙе өлөшләтә субстантивлашҡан (исем һүҙ төркөмөнә күскән) сифат. Боронғораҡ ҡулланылған рус кешеләре, рус кешеһе[59] һүҙбәйләнештәренән алынған. Тора-бара уларҙың икенсе өлөшө сағыштырмаса һирәк ҡулланыла башлай (эллипсис). Боронғо рус телендәге сифаттар рѹсьскъ, рѹсьскыи урын атамаһы рѹсь һүҙенән уның рѹс- тамырына -ьск- суффиксы ҡушыу ярҙамында барлыҡҡа килгән[60]. Русь термины бер үк ваҡытта көнсығыш славяндарҙың дәүләте атамаһы һәм уларҙың тәүге этнонимы була. Ул XVIII быуатҡа тиклем халыҡтың үҙ атамаһы булараҡ ҡулланыла. XVII—XVIII быуаттарҙан уны яйлап китап телендә ҡулланылған россияне һүҙе алмаштыра, ә XVIII—XIX быуаттарҙан һуңыраҡ, рус халҡының өс берлеге концепцияһы нығынғас — әҙәби телдә великороссы этнонимы өҫтөнлөк ала башлай[61][62][63]. XIX быуатта һөйләү теле йоғонтоһо аҫтында әҙәби телдә билдәле русские этнонимы нығына, ул ваҡытта көнсығыш славяндарҙың өс тармағын да ошолай атап йөрөтәләр, бары тик 1917 йылдан һуң (1926 йылда дөйөм халыҡ иҫәбен алыу үткәрелә) — бары тик великорустар (великоростар) ғына билдәләнә.

Халыҡтың һаны

undefined

Урыҫтарҙың дөйөм һаны донъя буйынса 134 миллиондан ашыу кеше тәшкил итә[48] (башҡа баһалар буйынса: 125[64] —129[65] миллиондан 150[66] һәм 167[67] миллион кешегә тиклем). Шуларҙың 105,6 млн кешеһе Рәсәйҙә йәшәй (2021 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре), йәғни ил халҡының 71,73 % йәки халыҡ иҫәбен алыуҙа үҙ милләтен күрһәткән респонденттарҙың дөйөм һанынан 80,85 % [2010 йылда — 111,0 млн кеше (Ҡырым Республикаһы һәм Севастополде иҫәпкә алғанда — 112,5 млн кеше[2]); 77,71 % һәм 80,90 %[68][69]. 2010 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, донъялағы бөтә урыҫтарҙың 86 % — Рәсәйҙә, 11,5 % — элекке СССР республикаларында һәм 2,5 % — башҡа илдәрҙә йәшәгән[65].

В. П. Максаковский мәғлүмәттәре буйынса, 1989 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, СССР-ҙа РСФСР-ҙан ситтә 25,3 миллион урыҫ йәшәгән: 11,3 млн йәки 44,9 % Украинала, 6,2 млн йәки 24,6 % Ҡаҙағстанда, 1,7 млн йәки 6,5 % Үзбәкстанда һәм 1,3 млн йәки 5,3 % Белоруссияла. Шулай уҡ Рәсәйҙән ситтә тағы ла 11,2 миллион урыҫлашҡан башҡа милләт кешеләре йәшәгән, был 1990-сы йылдар башына яңы сит илдәрҙә һөҙөмтәлә 36—37 миллион урыҫ һәм урыҫ телле йәки был илдәрҙең бөтә халҡының 1/4 өлөшөн тәшкил иткән. Иң күп һанлы община Украинала (20 млн кеше), Ҡаҙағстанда (7,8 млн кеше), Белоруссияла (3,2 млн кеше) һәм Үзбәкстанда (2,2 млн кеше) булған[70].

1989 йылдан 2007 йылға тиклем БДБ һәм Балтик буйы илдәренән Рәсәйгә 3,64 миллион урыҫ күсеп килә[71]. 1991 йылдан 2006 йылға тиклем эмиграция, халыҡтың кәмеүе һәм милли идентификация үҙгәреүе арҡаһында элекке СССР илдәрендә урыҫтар һаны 25-30 миллиондан 17 миллионға тиклем кәмей[72]. 2006 йылда Рәсәйҙән ситтә иң күп урыҫтар Украинала (8 миллиондан ашыу кеше), Ҡаҙағстанда (6 миллиондан ашыу кеше), Белоруссияла (1 миллиондан саҡ ҡына күберәк кеше), шулай уҡ Үзбәкстанда (2000 йылдар башындағы иҫәпләүҙәр буйынса 1 миллиондан ашыу кеше) йәшәгән[2])[73]. 2016 йылда элекке СССР-ға ҡараған Үҙәк Азияла урыҫтар һаны яҡынса 4,7—4,8 миллион кеше тип баһалана, шуларҙың 3/4-тән ашыуы Ҡаҙағстанда йәшәй[74].

Урыҫтар Рәсәй Федерацияһы халҡының күпселек өлөшөн, шулай уҡ элекке СССР илдәрендәге: Украинала, Белоруссияла, Ҡаҙағстанда, Үзбәкстанда, Латвияла, Ҡырғыҙстанда, Эстонияла, Литвала, Молдавияла, Төркмәнстанда һәм өлөшләтә танылған һәм танылмаған дәүләт берәмектәре — Днестр буйы Молдова Республикаһында, Луганск Халыҡ Республикаһында, Донецк Халыҡ Республикаһында йәшәүселәрҙең байтаҡ өлөшөн тәшкил итә. Ҙур общиналар АҠШ-та, Канадала, Бразилияла, Германияла бар.

2018—2019 йылдарҙа элекке СССР илдәрендә урыҫтар һаны 10,8—11,6 млн кеше тип баһаланған[75].

Демографик характеристикалар

1988—1989 йылдарҙа Рәсәй һәм мигранттарҙың сығыу илдәренең ҡайһы бер этнодемографик характеристикалары[76].
Рәсәй Тыуым түбән булған илдәр Уртаса тыуымлы илдәр Тыуым юғары булған илдәр
СССР халҡының Рәсәйҙән тыш өлөшө, % — 50,1 14,5 35,4
Дөйөм тыуым коэффициенты 2,02 1,95 2,51 3,72
шул иҫәптән урыҫтар өсөн 1,95 1,83 1,72 2,16
Сабыйҙар үлеме коэффициенты 17,8 12,7 22,2 35,1
шул иҫәптән урыҫтар өсөн 17,7 12,3 17,4 23,3
15 йәшкә етеүсе балаларҙың уртаса һаны 1,97 1,91 2,42 3,52
шул иҫәптән урыҫтар өсөн 1,91 1,8 1,69 2,1
Был илдәрҙә йәшәгән урыҫтарҙың өлөшө, СССР территорияһында йәшәгән урыҫтарҙың Рәсәйҙән тыш дөйөм һанында, % — 57 5,3 37,7
Күрһәтелгән илдәрҙең халҡы иҫәбендә урыҫтарҙың өлөшө, % 81,5 20,7 6,7 19,3
Урыҫ халҡы араһында ҡалала йәшәүселәр өлөшө, % 77 88 89 87
Рус халҡының дөйөм никах парҙары иҫәбендә моноэтник никах парҙары өлөшө, % 87 39 50 69
Рус ҡатын-ҡыҙҙары төҙөгән тәүге никахтарҙың дөйөм иҫәбендә моноэтник никахтар өлөшө, % 89 42 46 72

Этнографик төркөмдәр

undefined

Хужалыҡ итеү рәүешендәге, йәшәү төбәге буйынса айырмалар, халыҡ мәҙәниәте һәм конфессиональ үҙенсәлектәр нигеҙендә урыҫтар араһында бер нисә этнографик төркөм (горюндар, тудовляндар, цукандар һәм башҡалар), субэтнос (казактар[П 3], полехтар, поморҙар, Себер кешеләре һәм этнодини төркөмдәр (духоборҙар, липовандар, кержактар айырыла[78][79].

Төньяҡ урыҫ этнографик төркөмө һәм көньяҡ урыҫ этнографик төркөмө (төньяҡ урыҫтар һәм көньяҡ урыҫтар) төп төркөмдәр булып тора. Шул уҡ ваҡытта совет этнографы Д. К. Зелениндың 1927 йылдағы «Көнсығыш славян этнографияһы» исемле дөйөмләштереүсе капиталь хеҙмәтендә[80] уларҙы айырым көнсығыш славян халыҡтары[81] тип иҫәпләргә тигән тәҡдиме йәш совет тарихнамәһендә ваҡытлыса ғына өҫтөнлөк итә[82].

Физик антропология һәм генетика

Урыҫтарҙың антропология билдәләре ентекле өйрәнелгән[83].

Урыҫ популяциялары антропологик яҡтан бер төрлө[84]. Уртаса антропологик күрһәткестәр йә Көнбайыш Европаның уртаса дәүмәлдәренә тап килә, йә уларҙан тайпыла, әммә көнбайыш төркөмдәренең тирбәлеү сиктәрендә ҡала[84].

Түбәндәге билдәләр урыҫтарҙы Көнбайыш Европа популяцияларынан айыра:

  • Блондиндар менән брюнеттарҙан шатендар күберәк, күҙҙәренең зәңгәр, һоро, йәшел төҫтәре өҫтөнлөк итә.
  • Күҙ ҡараһы һәм һаҡалдың уртаса буйы;
  • Йөҙөнөң уртаса киңлеге;
  • Уртаса горизонталь профиль һәм күҙҙәр араһындағы танауҙың уртаса бейеклектәге өлөшө өҫтөнлөк ала;
  • Бәләкәйерәк маңлай ауышлығы һәм ҡаш өҫтөндәге маңлайҙың ныҡ үҫешмәүе.

Урыҫ халҡына эпикантустың бик һирәк осрауы хас. 8,5 меңдән ашыу тикшерелгән рус ир-егеттәрендә 12 тапҡыр ғына эпикатус табыла, һәм бары тик башланғыс хәлендә генә. Германия халҡында ла эпикантустың бик һирәк осрауы күҙәтелә[85].

Биологик-генетик тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләре буйынса рус популяцияларының генетик яҡтан бәйләнмәгән ике төркөмө айырыла[86][87]. 2008 йылдағы Рәсәй-Эстония тикшеренеүендә һәм башҡаларҙа түбәндәге мәғлүмәттәр килтерелә. Рус төньяғы популяцияһының Y-хромосомаһы буйынса «төньяҡ һәм көньяҡ урыҫтарҙың кардиналь айырмаһы» асыҡлана[88].

Рус популяцияларының күпселеге үҙәк һәм көньяҡ урыҫтарға ҡарай. Y-хромосома маркерҙарын тикшереү һөҙөмтәләре буйынса, улар көнсығыш һәм көнбайыш славяндар (словактар һәм чехтар), шулай уҡ венгрҙар һәм аромундар менән дөйөм «Көнсығыш Европа» кластерына инә (айырым күрһәткестәр буйынса бында шулай уҡ эстон һәм көньяҡ шведтар ҡушыла)[86][89][90].

Генетик яҡтан бөтә көнсығыш славяндар «практик яҡтан айырылғыһыҙ», икенсе төрлө әйткәндә, көнбайыш славяндар менән оҡшаштар, бер төрлөләр; бындай генетик таҙалыҡ киң таралған славяндарҙың, бигерәк тә урыҫтарҙың, генетикаһы өсөн бигүк ғәҙәти түгел[87]. Митохондриаль һәм шулай уҡ аутосом маркерҙарын тикшереү һөҙөмтәләре буйынса урыҫтар Үҙәк һәм Көнсығыш Европаның башҡа популяциялары менән оҡшаш[89]. Көнсығыш славян популяцияларының аутосом маркерҙары буйынса юғары оҡшашлығы һәм уларҙың күрше фин-уғыр, төрки, Төньяҡ Кавказ халыҡтарынан айырмаһы асыҡлана[91][92].

Төньяҡ урыҫтар балттар (латыштар һәм литвалар), герман (немецтар, норвегтар), шулай уҡ антропологик яҡтан Европалаштырылған Балтик буйы-фин халыҡтары (коми, фин, эстон һәм карелдар, вепстар һәм ижорҙар йыйылма төркөмө) популяциялары менән бергә икенсе, киң «Төньяҡ Европа» генетик кластерына инә. Шул уҡ ваҡытта балттар менән оҡшашлыҡ фин-уғырҙарға ҡарағанда нығыраҡ сағыла һәм Рус төньяғының бөтә популяциялары өсөн даими булып тора (ә фин-уғыр халыҡтары менән оҡшашлыҡ дәрәжәһе айырыла). Митохондриаль ДНК буйынса төньяҡ урыҫтар Төньяҡ Европаның генофондтарына оҡшаш (норвегтар, немецтар, шведтар, поляктар, литвалар, ирландтар, шотландтар). Төньяҡ урыҫтарҙың айырмаһы шулай уҡ ccr5de132 аутосом маркеры, палеоантропология мәғлүмәттәре һәм фамилиялар анализы буйынса раҫлана[88]. Шул уҡ ваҡытта фин-уғыр халыҡтарының (фин, карел, коми, мордва һәм мари) митохондриаль генофонды төньяҡ урыҫтарҙан мөмкин тиклем алыҫ булып сыға. Аутосом маркерҙарын өйрәнеү төньяҡ урыҫтарҙы башҡа Европа халыҡтары менән яҡынайта һәм төньяҡ урыҫ генофондында фин-уғыр миграция ҡатламын шик аҫтына ҡуя. Был мәғлүмәттәр Балтик диңгеҙе тирәһендәге территорияларҙа боронғо славян ҡәбиләләренең интенсив миграцияһын кисергән боронғо палеоевропа субстратының һаҡланыуы тураһында гипотеза ҡуйырға мөмкинлек бирә[86][93][94].

Бөтә урыҫ популяцияларында монголоид популяцияларына хас булған генетик билдәләрҙең бик түбән йышлығы күҙәтелә[86]. Урыҫтарҙа Көнсығыш Евразия маркерҙарының йышлығы Европа буйынса уртасаға тап килә[95].

Шулай итеп, антропологтарҙың, тарихсыларҙың һәм лингвистарҙың (ҡара: академик В. Л. Яниндың хеҙмәттәре[96]) боронғо новгородлылар (словендар) һәм уларҙың теле көнсығыш славяндарға түгел, ә балтик славяндарына яҡын булыуы тураһындағы һығымталары раҫлана[97][98]. Хәҙерге төньяҡ һәм үҙәк-көньяҡ урыҫтар элеккесә Y-хромосома, митохондриаль ДНК һәм CCR5de132 аутосом маркеры буйынса ике төрлө генетик кластерға ҡарай[86][93][94]. Үҙәк һәм көньяҡ урыҫтар Көнсығыш Европа кластерына инә һәм генетик яҡтан башҡа көнсығыш һәм көнбайыш славяндар (словактар һәм чехтар) менән берҙәм. Төньяҡ урыҫтар поляктар, балттар һәм герман халыҡтары менән бергә Төньяҡ Европа кластерына инә[94]. Шулай итеп, төньяҡ урыҫтар генетик яҡтан бөтә славян халыҡтарынан поляктарға ғына яҡын, әммә, әгәр һуңғылары айырым күрһәткестәр буйынса славяндарға ла яҡын булһа, төньяҡ урыҫтар генетик яҡтан «көньяҡ урыҫтарға ҡушылмай» һәм, бер үк ваҡытта, балтик халыҡтарына оҡшаш[87].

Тел

Map of Russian language2024.svg

Рус теле һинд-европа телдәре ғаиләһенә ингән славян телдәренең көнсығыш төркөмсәһенә ҡарай. Рус телендә кириллицаға барып тоташҡан рус алфавиты нигеҙендә яҙыу ҡулланыла.

Рус теле БМО-ның алты рәсми теленең береһе. «Language Monthly» журналында (№ 3 1997 йыл) баҫылған мәғлүмәттәр буйынса, ул ваҡытта бөтә донъя буйынса яҡынса 300 миллион кеше рус телен белә (был уны таралыу буйынса 5-се урынға ҡуя), шуларҙың 160 миллионы уны туған тел тип иҫәпләй (донъяла 7-се урын)[99]. 1999 йылда донъяла рус телле кешеләрҙең дөйөм һаны — яҡынса 167 млн[100], тағы ла 110 млн кеше рус телен икенсе тел булараҡ белә[100].

Гэллап институтының постсовет дәүләттәрендә рус теленә мөнәсәбәткә арналған социологик тикшеренеүендә Белоруссияла халыҡтың 92, Украинала — 83, Ҡаҙағстанда — 68 һәм Ҡырғыҙстанда 38 проценты һорау алыу үткәргәндә анкета тултырыу өсөн рус телен һайлай. Институт тикшеренеүҙең был бүлеген «Russian as the Mother Tongue» («Рус теле туған тел булараҡ») тип билдәләй[101].

АҠШ-тың Нью-Йорк штатында 2009 йылда һайлау ҡануниәтенә төҙәтмә индерелә, уға ярашлы, штаттың миллиондан ашыу кеше йәшәгән бөтә ҡалаларында һайлау процесы менән бәйле бөтә документтар рус теленә тәржемә ителергә тейеш. Рус теле Нью-Йорктағы бөтә рәсми һайлау кампаниялары материалдары баҫылырға тейешле һигеҙ сит телдең береһе була[102].

1991 йылға тиклем рус теле СССР-ҙың милләт-ара аралашыу теле була, ысынында дәүләт теле функцияларын үтәй. Элек СССР составына ингән илдәрҙә халыҡтың байтаҡ өлөшө өсөн туған тел һәм милләт-ара аралашыу теле булараҡ ҡулланыла. Элекке СССР илдәренән (Израиль, Германия, Канада, АҠШ, Австралия һ.б.) эмигранттарҙың тупланып йәшәгән урындарында рус телле ваҡытлы баҫмалар сығарыла, радиостанциялар һәм телевизион каналдар эшләй, рус телле мәктәптәр асыла, унда рус телен әүҙем уҡыталар. Израилдә рус теле ҡайһы бер урта мәктәптәрҙең юғары кластарында икенсе[103] сит тел булараҡ өйрәнелә. 1980-се йылдар аҙағына тиклем көнсығыш Европа илдәрендә рус теле мәктәптәрҙә төп сит тел була.

Халыҡ-ара космос станцияһында эшләгән бөтә космонавтар рус телен мотлаҡ рәүештә өйрәнә[104].

Диалекттар

Урыҫ телендә ике диалект төркөм (һөйләш) айырыла: төньяҡ урыҫ (окающая) һәм көньяҡ урыҫ (акающая), уларҙың һәр береһе вағыраҡ төркөмсәләргә бүленә. Төньяҡ һәм көньяҡ һөйләштәр араһында урта рус һөйләштәренең территорияһы урынлашҡан. Төньяҡ урыҫ һәм көньяҡ урыҫ төркөмдәре араһындағы сик Псков — Тверь — Мәскәү — Түбәнге Новгород һыҙаты буйынса үтә[105].

Төньяҡ һөйләше өс һөйләш төркөмөнә бүленә: Ладога-Тихвин, Вологда һәм Кострома. Көньяҡ һөйләшендә биш һөйләш төркөмө бар: Көнбайыш, Үрге-Днепр, Үрге-Деснин, Курск-Орлов һәм Көнсығыш (Рязань). Күсмә урта урыҫ һөйләшенә Гдов, Псков һәм Владимир-Волга буйы төркөмдәре инә[106]..

Урта рус диалект төркөмө нигеҙендә рус теле унификациялана.

Хәҙерге ваҡытта мәктәптәрҙә белем биреүҙең һәм киң мәғлүмәт сараларының үҫеше менән бәйле диалекттарҙағы айырмалар ныҡ кәмегән.

Этник тарихы

Славяндарҙың этногенезы

Лингвистик мәғлүмәттәр нигеҙендә, беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡта боронғо һинд-европа теле тарҡалғандан һуң, Үҙәк Европала славяндарҙың ата-бабалары йәшәгән, улар, тәү сиратта, протогерманлылар һәм протоиталиктар менән бәйләнештә булған, тип фаразларға мөмкин. Б. э. т. I мең йыллыҡта праславян теле барлыҡҡа килә. Был телдең диалекттары формалашыуын б. э. т. I мең йыллыҡ аҙағына — б. э. III—V быуаттарына бәйләргә була. Был осорҙа ошо телдә һөйләшеүселәр балттар, иранлылар, германдар, фракийҙар һәм кельттар ҡәбиләләре менән бәйләнештә була, шул уҡ ваҡытта балтик телдәренә лә оҡшашлыҡ ҙур. I мең йыллыҡ аҙағына тиклем славяндарҙа үлгәндәрҙе яндырыу ғәмәлдә була, шуға күрә урта быуаттарға тиклем славян ҡәбиләләре буйынса антропологик мәғлүмәттәр юҡ. Урта быуат славяндарының антропологияһы буйынса мәғлүмәттәр нигеҙендә ул ваҡытта (бәлки, быға тиклем дә) берҙәм славян антропологик тибы булмаған тигән һығымта яһарға мөмкин. Археология мәғлүмәттәре буйынса, славяндар үҙ аллы этнотел берәмеге булараҡ б. э. т. I мең йыллыҡ уртаһында, лужицк мәҙәниәтенең бер өлөшөн йөрөтөүсе һәм уларҙың территорияһында төпләнгән помор мәҙәниәте ҡәбиләләре менән үҙ-ара бәйләнеш һәм метизация һөҙөмтәһендә формалаша башлай. Беренсе славян мәҙәниәтен, фаразлауҙар буйынса, подклошевый ҡәберлектәр мәҙәниәте булған тип әйтергә була, уны артабан пшевор мәҙәниәте алмаштырған. Славяндаргә шулай уҡ зарубинец һәм черняхов мәҙәниәттәрен дә бәйләйҙәр; һуңғыһы, күрәһең, яйлап славяндар тарафынан ассимиляцияланған скиф-сармат ҡәбиләләре йәшәгән территорияла формалашҡан. Күрәһең, көнсығыш славяндарҙың, атап әйткәндә, анттарҙың ата-бабалары иран телле ҡәбиләләр менән иң тығыҙ симбиозда булған. VI—VII быуаттарҙа славяндар Көнсығыш Европа тигеҙлеге киңлектәрен үҙләштерә башлай. Кривичи, илмән буйы словендары, моғайын, прага-корчак мәҙәниәте славяндарынан килеп сыҡҡандыр[107]. Һундарҙың баҫып инеүе черняхов мәҙәниәтенең пеньков мәҙәниәте менән алмашыуына килтерә. Анттарҙың бер өлөшө Урта Волга буйы районына күсенә һәм унда именьков мәҙәниәтенә нигеҙ һала. Беҙҙең эраның I мең йыллығының икенсе яртыһында Десна, Сейм бассейндарында волынцев һәм уны алмаштырған ромен мәҙәниәте була. Уларҙың ареалдарының сиге көнбайышта Киев һәм Канев тирәһендә Днепрҙың уң ярына, көньяҡ-көнсығышта Северский Донц сығанағына һәм Дондың урта ағымына тиклем барып етә, унда улар салт-маяц мәҙәниәте менән аралаша, Төньяҡта Поочьяға тиклем барып етә[108].

Урта быуаттар

undefined

Күп кенә тикшеренеүселәр археология һәм лингвистика мәғлүмәттәренә, ғәрәп, Византия, Көнбайыш Европа, боронғо рус һәм башҡа яҙма сығанаҡтарға нигеҙләнеп, «русь» йылъяҙма халҡын Скандинавиянан сыҡҡан тип һанай[52] (боронғо рус сығанаҡтарында скандинавтар дөйөмләштереп варягтар тип атала[109]. Бынан тыш, антинорманизм сиктәрендә «русь» халҡының һәм варягтарҙың этник сығышы тураһында башҡа версиялар ҙа бар: уларҙы финдар[110], прустар[111], балтик славяндары[112] тип ҡарайҙар һ. б.

Иҫкәрмәләр

Иҫкәрмәләр
  1. ↑ При переписи 2021 года было рекордное число лиц, не указавших национальную принадлежность (почти 16,6 млн человек или 11,27 %, участвовавших в переписи), поэтому цифры могут не отражать реальную численность русского населения.
  2. ↑ По данным Всеукраинской переписи населения 2001 года, проведённой до произошедшей в 2014 году утраты Украиной контроля над территориями Автономной Республики Крым и Севастополя с их фактическим присоединением к России. Численность русского населения в данных регионах по результатам переписи 2001 года составила соответственно 1 180 441 и 269 953 человек.
  3. ↑ «Среди множества этнических групп русского народа особым своеобразием отличалось казачество...»[77]
Һылтанмалар
  1. ↑ Всеукраїнський перепис населення 2001. Русская версия. Результаты. Национальность и родной язык. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 сентябрь 2025. Архивировано из оригинала 10 сентябрь 2011 года.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 Русские — БРЭ, 2015, с. 59—60
  3. ↑ Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам на начало 2023 года. Комитет по статистике Министерства национальной экономики Республики Казахстан. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 сентябрь 2025.
  4. ↑ Selected Social Characteristics in the United States: 2009. U.S. Census American Community Survey. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 сентябрь 2025. Архивировано из оригинала 11 февраль 2020 года.
  5. ↑ Migrationsbericht 2012 (нем.). BAMF - Bundesamt für Migration und Flüchtlinge. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 сентябрь 2025.
  6. ↑ Опубликованы данные об этническом составе населения Узбекистана. Газета.uz (20 август 2021). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 сентябрь 2025.
  7. ↑ Итоги переписи населения Беларуси 2019 г.
  8. ↑ Statistics Canada Government of Canada. Census Profile, 2016 Census. www12.statcan.gc.ca.
  9. ↑ Ethnic composition of Latvia 2021
  10. ↑ Национальный состав населения (оценка на начало года, человек)
  11. ↑ RLV428: POPULATION BY ETHNIC NATIONALITY AND SEX (1959, 1970, 1979, 1989, 2000, 2011, 2021) (ингл.). PxWeb. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 сентябрь 2025.
  12. ↑ Dominika. Сколько русских в Израиле. goldpass.ru (28 июнь 2022). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 сентябрь 2025.
  13. ↑ Oops, Something is wrong (йәһ.). www.cbs.gov.il. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 сентябрь 2025. Архивировано из оригинала 4 ноябрь 2007 года.
  14. ↑ Русские в Аргентине.
  15. ↑ The results of census in Turkmenistan | Chronicles of Turkmenistan. web.archive.org (6 октябрь 2016). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 сентябрь 2025.
  16. ↑ La communauté russe en France est "éclectique" | Russie Information. www.russieinfo.com. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 сентябрь 2025.
  17. ↑ Contra país estagnado, comunidade russa foge e se estabelece no Brasil (билдәһеҙ). R7.com (14 июнь 2018). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 сентябрь 2025.
  18. ↑ 2021 m. gyventojų ir būstų surašymo pagrindiniai rezultatai (лит.). Oficialiosios statistikos portalas. Lietuvos statistikos departamentas. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 сентябрь 2025. Архивировано 28 ғинуар 2022 года.
  19. ↑ 2006 census.
  20. ↑ Статистический ежегодник 2017. — Министерство экономического развития Приднестровской Молдавской Республики. mer.gospmr.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 сентябрь 2025.
  21. ↑ Русское население в Азербайджане. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 сентябрь 2025. Архивировано из оригинала 23 июль 2013 года.
  22. ↑ Recensamântul Populației si al Locuințelor 2014. recensamant.statistica.md. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 сентябрь 2025.
  23. ↑ Väestö 31.12. muuttujina Alue, Taustamaa, Sukupuoli, Vuosi ja Tiedot. Tilastokeskuksen PX-Web tietokannat. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 сентябрь 2025.
  24. ↑ Русское население в Австралии.
  25. ↑ Población extranjera por Nacionalidad, provincias, Sexo y Año. www.ine.es. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 сентябрь 2025.
  26. ↑ 문서뷰어. www.immigration.go.kr. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 сентябрь 2025.
  27. ↑ Русское население в ОАЭ.
  28. ↑ Официальная статистика Кубы за 2002 г. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 сентябрь 2025. Архивировано из оригинала 3 февраль 2007 года.
  29. ↑ Nationality and country of birth by age, sex and qualifications Jan - Dec 2013 (Excel sheet 60Kb). www.ons.gov.uk. Office for National Statistics. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 сентябрь 2025.
  30. ↑ Recensământul Populaţiei şi al Locuinţelor 2002: Populaţia după etnie (рум.)
  31. ↑ Recensamant Romania 2002. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 сентябрь 2025. Архивировано из оригинала 13 май 2007 года.
  32. ↑ Data - počet cizinců|ČSÚ
  33. ↑ Архивированная копия. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 сентябрь 2025. Архивировано из оригинала 14 октябрь 2013 года.
  34. ↑ Venezuela | Joshua Project. joshuaproject.net. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 сентябрь 2025.
  35. ↑ Bevölkerung nach Staatsangehörigkeit und Geburtsland. www.statistik.at. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 сентябрь 2025.
  36. ↑ Нодар Зейналович Мосаки. Этническая картина Грузии по результатам переписи 2014 г., «Этнографическое обозрение» // Этнографическое обозрение. — 2018. — Вып. 1. — С. 104–120. — ISSN 0869-5415.
  37. ↑ 2014 год - Национальный состав наличного населения по данным Переписи населения 2011 года. Управление государственной статистики Республики Абхазия. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 сентябрь 2025.
  38. ↑ http://141.211.142.26/member/census2000/ybListDetail.asp?ID=1#Архивная копия от 28 сентябрь 2007 на Wayback Machine (2000, перепись)
  39. ↑ 坦言集：俄羅斯在港 - 東方日報  (ҡыт.), Orientaldaily (28 февраль 2016). 3 сентябрь 2025 тикшерелгән.
  40. ↑ Национален съвет за сътрудничество по етническите и демографските въпроси. Етнически малцинствени общностиАрхивная копия от 6 июль 2011 на Wayback Machine (болг.)
  41. ↑ Русское население в Норвегии.
  42. ↑ Русское население в Польше.
  43. ↑ Перепись населения Армении 2011 г. Этно-возрастной состав
  44. ↑ New Zealand Ministry for Culture and Heritage Te Manatu Taonga. 3. – Russians, Ukrainians and Baltic peoples – Te Ara Encyclopedia of New Zealand (ингл.). teara.govt.nz. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 сентябрь 2025.
  45. ↑ Population of Qatar. web.archive.org (22 декабрь 2013). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 15 февраль 2020.
  46. ↑ Русское население в Сербии.
  47. ↑ Любовь привела их из России в Эквадор. El Universo. Архивировано 21 июнь 2018 года.
  48. ↑ 1 2 Russian people group in all countries | Joshua Project. joshuaproject.net. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 сентябрь 2025.
  49. ↑ «Верим ли мы в бога?» 2016 йылдың 29 июнь көнөндә архивланған. // ВЦИОМ, 30 марта 2010 года
  50. ↑ Конституция Российской Федерации — Викитека / Статья 68. ru.wikisource.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 сентябрь 2025.
  51. ↑ Александров, Власова, Полищук, 1997
  52. ↑ 1 2 Варяги / Е. А. Мельникова // Большой Кавказ — Великий канал [Электронный ресурс]. — 2006. — С. 621—622. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.]; vol. 2004—2017, вып. 4). — ISBN 5-85270-333-8.
  53. ↑ Русь // Этимологический словарь русского языка = Russisches etymologisches Wörterbuch : в 4 т. / авт.-сост. М. Фасмер ; пер. с нем. и доп. чл.‑кор. АН СССР О. Н. Трубачёва, под ред. и с предисл. проф. Б. А. Ларина [т. I]. — Изд. 2-е, стер. — М. : Прогресс, 1986—1987.
  54. ↑ 1 2 Николаев С. Л. Семь ответов на варяжский вопрос // Повесть временных лет / Пер. с древнерус. Д. С. Лихачёва, О. В. Творогова. Комм. и статьи А. Г. Боброва, С. Л. Николаева, А. Ю. Чернова, А. М. Введенского, Л. В. Войтовича, С. В. Белецкого. — СПб.: Вита Нова, 2012. — С. 411—418.
  55. ↑ sergeitsh. Андрей Зализняк : История русского языка (1 июнь 2014). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 4 сентябрь 2025.
  56. ↑ Аникин А. Е. Русский этимологический словарь. 2007. Вып. 6 (вал I — вершок IV) / ИРЯ РАН, Институт филологии СО РАН. — М.: Рукописные памятники Древней Руси, 2012. — С. 100—102.
  57. ↑ Петрухин В. Я. Русь в IX—X веках. От призвания варягов до выбора веры. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: Форум : Неолит, 2014.
  58. ↑ Агеева Р. А. Страны и народы : происхождение названий / Отв. ред. Э. М. Мурзаев; АН СССР. — М.: Наука, 1990. — С. 123—124 и др.
  59. ↑ Факсимиле издания «Слова о полку Игореве» 1800 года. Москва, Сенатская типография (1800). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 4 сентябрь 2025.
  60. ↑ Мейе А. Общеславянский язык: Пер. с фр = Le Slave Commun (1932) / Общ. ред. С. Б. Бернштейн. — 2-е изд. — М.: Издательская группа «Прогресс», 2001. — С. 292—293. — 500 с. — 1000 экз. — ISBN 5-01-004712-8.
  61. ↑ Анучин 1892, с. 828—843
  62. ↑ Великороссы // Малый академический словарь. — М.: Институт русского языка Академии наук СССР. 1957—1984. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 4 сентябрь 2025.
  63. ↑ Большой толковый словарь русского языка. — 1-е изд-е. — СПб.: Норинт С. А. Кузнецов. 1998. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 4 сентябрь 2025.
  64. ↑ Виноваты бедность и неравенство: с 1990 года русских в мире стало меньше на 22 млн — Последние новости России и мира сегодня. — Новые Известия. newizv.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 4 сентябрь 2025.
  65. ↑ 1 2 Александр Арефьев. Сжимающееся русскоязычие. Демографические изменения — не на пользу русскому языку.. — Демоскоп Weekly, 14 - 31 октября 2013. — № 571—572.
  66. ↑ Нас 150 миллионов (билдәһеҙ). russkie.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 4 сентябрь 2025.
  67. ↑ Виноградов А. Г. Население стран мира с древнейших времён по настоящее время. Демография. Статистические таблицы. Часть 1. — 458 с. — С. 7
  68. ↑ Всероссийская перепись населения 2010. Национальный состав населения РФ 2010. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 4 сентябрь 2025.
  69. ↑ РГ + Россия 24: Росстат об итогах Всероссийской переписи населения 2010 года - Российская газета (22 декабрь 2011). 4 сентябрь 2025 тикшерелгән.
  70. ↑ Максаковский В. П. Географическая картина мира. Часть III. — Тема XII. Глобальные проблемы человечества. 2. Проблемы войны и мира: новые аспекты. — С. 18
  71. ↑ Постоянная миграция между Россией и странами СНГ и Балтии. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 4 сентябрь 2025.
  72. ↑ Арефьев А. Л. Падение статуса русского языка на постсоветском пространстве. Демоскоп Weekly. № 251—252 (20 август 2006). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 4 сентябрь 2025. (Тикшерелеү көнө: 30 апрель 2015)
  73. ↑ кандидат экономических наук Екатерина Щербакова. Почти во всех постсоветских странах выросла доля представителей титульной национальности. — Демоскоп Weekly, 20 февраля - 5 марта 2006. — № 235—236.
  74. ↑ Александр Шустов — кандидат исторических наук, эксперт по странам Центральной Азии. Русский мир Средней Азии сжимается. Независимая газета (1 февраль 2016).
  75. ↑ Просмотр «Русское население ближнего зарубежья: геодемографическая динамика постсоветского периода» (билдәһеҙ). demreview.hse.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 4 сентябрь 2025.
  76. ↑ Сергей Захаров, Сергей Сурков. Каким был уровень рождаемости русских в бывших республиках СССР? // Демоскоп Weekly : сайт. — № 399—400.
  77. ↑ Александров, Власова, Полищук, 1997, Этнографические группы русского народа. Казачество, с. 118
  78. ↑ Рабинович, Маслова, 1964, с. 143—147
  79. ↑ Александров, Власова, Полищук, 1997, Этнографические группы русского народа, с. 107—123
  80. ↑ Рабинович, Маслова, 1964, с. 5—6
  81. ↑ Зеленин, 1991, Введение § 1—4
  82. ↑ Александров, Тишков, Шмелёва, 1999, с. 449
  83. ↑ Дерябин, 2002, с. 30—59
  84. ↑ 1 2 Бунак, 1965
  85. ↑ Чебоксаров Н. Н. Монголоидные элементы в населении Центральной Европы // Учёные записки МГУ. Антропология : научный журнал. — М.: Издательство МГУ, 1941. — Вып. 63. — С. 235—270.
  86. ↑ 1 2 3 4 5 Balanovsky et al., 2008, pp. 236—250
  87. ↑ 1 2 3 Балановский, 2012, с. 13
  88. ↑ 1 2 Балановский, 2012, с. 24
  89. ↑ 1 2 Malyarchuk et al., 2004, pp. 877—900
  90. ↑ Балановский, 2012, с. 23
  91. ↑ Verbenko et al., 2005, pp. 10—18
  92. ↑ Хромова, 2006
  93. ↑ 1 2 Балановская и др., 2011, с. 27—58
  94. ↑ 1 2 3 Балановский, 2012, с. 26
  95. ↑ Балановская, Балановский, 2007
  96. ↑ Янин, 2004
  97. ↑ Гончарова Н. Н. Антропология словен новгородских и их генетические связи: Автореф. дисс. к.б.н. — М., 1995. — С. 4, 22. — 22 с.
  98. ↑ Санкина, 2000, с. 98
  99. ↑ The World’s Most Widely Spoken Languages. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 4 сентябрь 2025. Архивировано из оригинала 27 сентябрь 2011 года.
  100. ↑ 1 2 Ethnologue 14 report for language code:rus. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 4 сентябрь 2025.
  101. ↑ Inc., Gallup,. Russian Language Enjoying a Boost in Post-Soviet States (1 август 2008). 4 сентябрь 2025 тикшерелгән.
  102. ↑ Русский язык стал официальным языком в штате Нью-Йорк. АНН news (11 август 2009). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 4 сентябрь 2025. Архивировано из оригинала 16 сентябрь 2010 года.
  103. ↑ Российское образование для иностранных граждан. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 4 сентябрь 2025.
  104. ↑ Телеканал "Культура". web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 4 сентябрь 2025.
  105. ↑ Дурново Н. Н., Соколов Н. Н., Ушаков Д. Н. Опыт диалектологической карты русского языка в Европе с приложением очерка русской диалектологии. — М., 1915.
  106. ↑ Захарова К. Ф., Орлова В. Т. Диалектное членение русского языка. — М., 1970.
  107. ↑ Седов Валентин Васильевич. Происхождение и ранняя история славян
  108. ↑ В. В. Седов. Древнерусская народность
  109. ↑ Мельникова Е. А. Скандинавы на Руси и в Византии в X—XI веках: к истории названия «варяг» // Древняя Русь и Скандинавия : Избранные труды / под ред. Г. В. Глазыриной и Т. Н. Джаксон. — М.: Русский фонд содействия образованию и науке, 2011. — С. 153—171.
  110. ↑ Татищев Василий Никитич, Болтин Иван Никитич
  111. ↑ Летописания с XVI века, начиная со «Сказания о князьях Владимирских»
  112. ↑ Кузьмин Аполлон Григорьевич, Фомин Вячеслав Васильевич

Һылтанмалар

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар