Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Бийск

Бийск (рус. Бийск) — Алтай крайындағы ҡала. Көньяҡ-Көнбайыш Себерҙең эре фәнни-сәнәғәт үҙәге. Халыҡ һаны буйынса Барнаулдан һуң өлкәлә икенсе урында тора. Фән ҡалаһы[2][3].

Төбәк әһәмиәтендәге ҡала, Бийск районының административ үҙәге, составына инмәй. Бер нисә тораҡ пункты менән бергә Бийск ҡала округын барлыҡҡа килтерә.

Этимологияһы

1709 йылда Бийск ҡәлғәһе булараҡ Бия йылғаһы буйында нигеҙ һалына, 1782 йылдан — Бийск ҡалаһы. Самодий телендә би гидронимы «һыу, йылға» тигәнде аңлата[4][5].

Тарихы

undefined

1708 йылдың 29 февралендә Себер приказынан Кузнецк ҡәлғәһенә Петр I указына һылтанма менән Кузнецк өйәҙенең көньяҡ өлөшөндә хәрби нығытма төҙөү тураһында бойороҡ ебәрелә: «Бия һәм Катунь йылғаларында яһаҡ йыйыу өсөн һәм һөрөлгән крәҫтиәндәр ауылына ҡәлғәле төрмәләр төҙөргә»[6]. Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урында төҙөлгән нығытманың барлыҡҡа килеү датаһы тип 1709 йылдың 18 июне иҫәпләнә (был дата ҡәлғәгә күсенеүселәрҙең беренсе исемлегендә теркәлгән). Нығытма Рәсәй дәүләтенең көньяҡ-көнсығыш сиктәрен һәм Ҡытай менән Монголияға илткән сауҙа юлдарын һаҡларға тейеш була. Үрге Обь буйында, шул иҫәптән ҡәлғә төҙөү өсөн һайланған урында хәҙерге кумандин һәм телеуттарҙың ата-бабалары йәшәгән.

Ҡәлғәлә бер нисә пушка була. 1710 йылдың йәйендә Кузнецк ҡәлғәһенә табан юлланған джунгар армияһы Бия йылғаһын кисеп үтә алмай һәм тотҡарланырға мәжбүр була. Шуның арҡаһында көтмәгәндә һөжүм итә алмайҙар[7]. Ҡәлғәнән сигенгән саҡта жуңғарҙар Бикатун ҡәлғәһен ҡамай һәм яндыра.

1718 йылда нығытма яңы урында, Бия ағымы буйлап 20 км өҫтәрәк, йылғаның уң ярында тергеҙелә. 1732 йылда Бикатун ҡәлғәһе Бия ҡәлғәһе тип үҙгәртелә. Бия-Кузнецк казак линияһына инә һәм 1756 йылда көньяҡтағы таулы ерҙәр халыҡтарының (алтайҙарҙың) Рәсәй империяһы составына инеүендә мөһим роль уйнай.

1779 йылға тиклем Бийск ҡәлғәһе Тубыл губернаһы составына инә. Екатерина II указы менән 1779 йылдың 1 майында губерна составында барлыҡҡа килгән Колыван өлкәһенең Барнаул өйәҙе составына инә. 1782 йылдан алып Бийск өйәҙ ҡалаһы булып тора. 1783 йылда край Колыван губернаһы итеп үҙгәртелә. 1786 йылда өйәҙ үҙәге Барнаулға күсерелә[8]. Ул ваҡыттағы рәсми документтарҙағы хаталар Алтай крайының иң боронғо ҡалаһын (хәҙерге Бийск йәки Барнаул) билдәләүҙә бәхәс тыуҙыра.

1804 йылдың 26 февралендә Томск губернаһы ойошторола, уның составында Барнауль округының Бийск өйәҙе ойошторола. Ошо ваҡыттан алып Бийск ҡабаттан ҡала булып китә, 1804 йылдың 12 мартында уның гербы раҫлана. 1822 йылда ҡабаттан ауыл итеп үҙгәртелә, әммә 1827 йылда ҡабаттан өйәҙ ҡалаһы тип таныла.

undefined

1846 йылда ҡәлғә бөтөрөлгәс, хәрби-административ үҙәктән сауҙа-сәнәғәт үҙәгенә үҙгәртелә. Урындағы сеймалды эшкәртеү буйынса предприятиелар төҙөлә башлай: күн заводтары, спирт-араҡы һәм ағас бысыу заводтары, тәмәке һәм етен туҡыу фабрикалары, пар тирмәне, һыуытҡыс һәм бер нисә кирбес заводы, шулай уҡ металл эшкәртеү буйынса ярым ҡул эштәре оҫтаханалары. Капитал һалыуҙар, шул иҫәптән сит илдәрҙеке, башлыса май һәм сыр етештереүгә, ағас эшкәртеүгә, алтын сығарыуға, игенселек эштәренә йүнәлтелгән.

1917 йылдың 17 декабрендә Советтар власы урынлаштырыла, әммә 1918 йылдың 19 июнендә ҡала Ваҡытлы Себер хөкүмәте, ә һуңынан А. В. Колчак ғәскәрҙәре контроле аҫтына күсә. Совет власы 1919 йылдың 9 декабрендә тергеҙелә.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Бийскиға бер нисә эре сәнәғәт предприятиеһы эвакуациялана (ҡаҙанлыҡ заводы, «Молмаш», «Продмаш» заводы, «Электропеч» заводы, Дмитров фрезерлау станоктары заводы[9], шырпы фабрикаһы, аяҡ кейеме фабрикаһы һ. б.). Бынан тыш, 25 госпиталь эшләй[10].. 1941 йылдың октябрендә ҡалаға Мичуринск хәрби-инженер училищеһы эвакуациялана[11], һәм 1942 йылдың ғинуарына тиклем Бийск ҡалаһында ҡала.

СССР Юғары Советы Президиумының 1975 йылдың 21 февралендәге указы менән ҡала ике районға бүленә: Обь буйы һәм Көнсығыш районы, 2002 йылда райондарға бүленеү бөтөрөлә[12].

2003 йылдың декабрендә ҡала тибындағы Нагорный һәм Сорокино ҡасабалары бөтөрөлә һәм Бийск ҡала сиктәренә индерелә[13][14]. Һуңынан Нагорный ауыл биләмәһе булараҡ тергеҙелә[15].

Географияһы

Географик урыны

undefined

Бийск Алтай крайының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Бия йылғаһы буйында, уның Катунь йылғаһына ҡойған ерендә, Бия-Чумыш ҡалҡыулығының көньяҡ-көнбайыш битләүендә урынлашҡан. Ҡаланың бер өлөшө ҡарағай урмандарына терәлеп, һул яҡтағы уйһыу ярҙа урынлашҡан. Уның уң һәм һул яр өлөштәре өс күпер менән тоташтырылған.

Бийскиҙан Барнаул ҡалаһына — 157 км, Ҡаҙағстандың Усть-Каменогорск ҡалаһына — 339 км, Новосибирскиға — 355 км, Мәскәүгә — 3735 км. Ҡаҙағстан сигенә — 210 км, Монголия сигенә — 617 км.

Сәғәт бүлкәте

Город Бийск МСК+4 сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан. UTC ваҡытына ҡарата айырмаһы — +7:00 сәғәт[16]. [17] Төш урындағы ваҡыт буйынса 13:19 сәғәттә башлана.

Климаты

Бийск панорамаһы

Климаты — киҫкен континенталь.

Ҡала Ерҙең төньяҡ уртаса климат бүлкәтенең континенталь өлкәһендә урынлашҡан. Һалҡын миҙгелдә климат Көнбайыш Себерҙең башҡа райондарынан әллә ни айырылмай, әммә Себер антициклонының һалҡын һауаһы, Барнаул йәки Новокузнецк менән сағыштырғанда, бер аҙ оҙағыраҡ торорға мөмкин, сөнки тау системалары елдән һаҡлай. Алтай крайы буйынса ҡарағанда, ҡалала һәм Бийск районының көньяҡ өлөшөндә елдең уртаса йыллыҡ тиҙлеге иң түбәне. Был күрһәткес — Рәсәйҙә иң түбән күрһәткестәрҙең береһе (елдең уртаса йыллыҡ тиҙлеге Алтай Республикаһы һәм Яҡутстан тау-ара бассейндарында ғына түбәнерәк). Декабрь аҙағында һәм ғинуарҙа бер нисә көн рәттән ел булмауы ихтимал. Бындай тыныс һауа торошо арҡаһында ҡала атмосфераһы ныҡ бысрата. Йәйгеһен Алтай һәм Салаир тау системаларына яҡынлығы климатты күпкә йомшарта, Рәсәйҙең Европа өлөшөндәге ҡалаларҙың һауа торошона оҡшаш уңайлы һауа торошо барлыҡҡа килә.

Бийскиҙа яуым-төшөмдөң айҙарға бүленеше Барнаул, Кемерово һәм Новосибирскиға ҡарағанда бер төрлө. Дөйөм алғанда, Бийск һәм уның тирә-яғы климаты, уңайлы рельефы ауыл хужалығы өсөн, ҡала ситендә ауыл хужалығы менән шөғөлләнергә мөмкин. 2012 йылда аномаль эҫе һәм ҡоролоҡ осоронда ла Бийскиҙа яуым-төшөм етерлек була.

Дөйөм алғанда, климат түбәндәге уртаса параметрҙар менән ҡылыҡһырлана:

  • уртаса йыллыҡ һауа температураһы: 3,2 °C (элек 2,1 һәм 2,8 °C теркәлә);
  • сағыштырмаса дымлылыҡ: 70,8 %;
  • елдең уртаса тиҙлеге: секундына 2,1 м.

Метеорологик күҙәтеүҙәр тарихында иң түбән һауа температураһы 2001 йылдың ғинуар башында күҙәтелә: −51,8 °C, иң юғарыһы — 2012 йылдың июль аҙағында: +38,9 °C.

Ҡала климаты
Күрһәткес Ғин Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Йыл
Абсолют максимум, °C 6,5 9,9 17,4 33,7 36,7 36,6 38,9 38,8 33,6 28,4 19,7 10,8 38,9
Уртаса максимум, °C −8,9 −7,5 0,0 10,3 19,8 25,4 27,0 24,2 18,6 8,6 −1,6 −7,9 9,0
Уртаса температура, °C −13,9 −13,3 −5,9 4,4 12,9 18,7 20,5 17,8 12,2 3,8 −5,9 −12,6 3,2
Уртаса минимум, °C −18,9 −19,1 −11,7 −1,5 6,0 12,0 14,1 11,4 5,9 −1 −10,1 −17,2 −2,5
Абсолют минимум, °C −51,8 −50,6 −43,1 −32,4 −7,2 −1,2 0,8 −2,1 −7,6 −24,1 −43,6 −50,5 −51,8
Яуым-төшөм нормаһы, мм 32 27 25 42 52 58 64 56 47 45 54 46 548
Сығанаҡ: метеостанция "Бийск-Зональная" (Тср °С и осадки), Weather online (Тmax и Тmin °C) http://ru.climate-data.org/location/969098/
Белешмә: 1959—1968 йылдарҙағы уртаса температура[18]
Месяц Янв Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Год
2018 год, °C −21.5 −13.6 −5.0 4.4 9.9 20.2 18.8 18.0 11,4 6,5 -7,5 -16,5 2,1

Халҡы

Халыҡ һаны
170917821856[19]189719141920
646↗2400↗3100↗17 200↗27 000↗41 614
1926[20]1931[21]1939[22]1956[23]1959[24]1967[25]
↗46 000↗53 400↗80 000↗112 000↗146 416↗181 000
1970[26]1973[27]19751976[28]1979[29]1982[30]
↗186 344↗199 000↗205 000→205 000↗211 567↗218 000
1985[31]1986[32]1987[33]1989[34]19901991[35]
↗222 000↗227 000↗231 000↗233 238↘229 000↗235 000
1992[36]1993[37]1994[38]1995[39]1996[40]1997[41]
→235 000↘234 000↘233 000↘227 000→227 000↘226 000
1998[42]1999[43]2000[44]2001[45]2002[46]2004[47]
↘225 000↗225 700↘225 000↘223 500↘218 562↗229 400
2005[48]2006[49]2007[50]2008[51]2009[52]2010[53]
↘227 600↘225 300↘223 000↘221 400↘219 774↘210 115
201120122013[54]2014[55]2015[56]2016[57]
↘210 011↘207 409↘205 250↘203 539↗204 164↘203 826
2017[58]2018[59]2019[60]2020[61]2021[62]
↘203 108↘201 914↘200 629↘199 464↘183 852
50 000
100 000
150 000
200 000
250 000
300 000
1856
1931
1970
1982
1990
1995
2000
2006
2011
2016
2021

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2020) мәғлүмәттәре буйынса, 2021 йылдың 1 октябренә ҡарата халыҡ һаны буйынса ҡала 101 урында[63] (Рәсәй Федерацияһы ҡалаларының 1118 ҡалаһы араһында[64]).

Милли составы[65]

Милләт Ирҙәр Ҡатын-ҡыҙҙар Бөтәһе %
Урыҫтар 97 832 121 232 219 064 94,7
Украиндар 1 202 1 399 2 601 1,12
Немецтар 951 1 112 2 063 0,89
Әзербайжандар 645 379 1 024 0,44
Татарҙар 467 501 968 0,42
Сиғандар 366 423 789 0,34
Ҡомандылар 310 422 732 0,32
Белорустар 306 419 725 0,31
әрмәндәр 339 254 593 0,26
Бөтәһе: 103 903 127 269 231 172 100

Иҡтисады

Транспорты

Билдәле шәхестәре

  • Жданова Елена Александровна (23.10.1980), спортсы. 1995—2005 йылдарҙа күреү буйынса инвалид спортсыларҙың еңел атлетика буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы (1998) һәм атҡаҙанған (2001) спорт мастеры. Инвалидтарҙың бөтә донъя уйындары чемпионы (2003) һәм төрлө кимәлдәге башҡа чемпионаттар еңеүсеһе, призёры һәм рекордсыһы. 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2002). Өфөнөң 20-се балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе һәм күреү буйынса инвалидтарҙың «Луч» республика спорт-тергеҙеү үҙәге тәрбиәләнеүсеһе[66].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ Федеральный закон от 09.03.2016 № 57-ФЗ (урыҫ) — 2016.
  2. ↑ Постановление Правительства Российской Федерации от 21 ноября 2005 года № 688. "О присвоении статуса наукограда Российской Федерации г. Бийску (Алтайский край)". (29 ноябрь 2005). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 29 декабрь 2013. Архивировано 30 декабрь 2013 года.
  3. ↑ Постановление Правительства Российской Федерации от 29 марта 2011 года № 216. "О сохранении статуса наукограда Российской Федерации за г. Бийском (Алтайский край)". (5 апрель 2011). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 29 декабрь 2013. Архивировано 30 декабрь 2013 года.
  4. ↑ Розен М. Ф., Малолетко А. М. Географические термины Западной Сибири. — Томск: Изд-во Том. ун-та, 1986. — С. 27, 107. — 207 с.
  5. ↑ Поспелов, 2008, с. 108
  6. ↑ Распоряжение князя М. П. Гагарина дьякам Сибирского приказа подготовить и послать кузнецкому стольнику и воеводе Михаилу Овцыну государеву грамоту с приказом о строительстве острога «на реках Бии и Катуни». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 май 2018. Архивировано 8 май 2018 года.
  7. ↑ Щербин Н. История города Бийска. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 9 июнь 2022. Архивировано 31 март 2022 года.
  8. ↑ Воейков А. И.,. Бийск // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том). — СПб., 1890—1907. (рус.)
  9. ↑ Дмитровский завод фрезерных станков. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 ғинуар 2021. Архивировано 14 ғинуар 2021 года.
  10. ↑ А. Ю. Юдина Военные госпитали Бийска: памятные места в контексте современного города // Вестник Челябинского государственного университета. 2011. № 34 (249). История. Вып. 48. С. 75-78.
  11. ↑ Мичуринское военно-инженерное. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 октябрь 2022. Архивировано 26 октябрь 2022 года.
  12. ↑ ИЗМЕНЕНИЕ 58/2002 ОКАТО. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 ноябрь 2012. Архивировано 4 март 2016 года.
  13. ↑ Постановление Алтайского краевого совета народных депутатов от 2 декабря 2003 года N 416 «О некоторых изменениях в административно-территориальном устройстве Алтайского края». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 август 2019. Архивировано 20 август 2019 года.
  14. ↑ Устав города Бийска в редакции 2006 года Архивная копия от 20 август 2019 на Wayback Machine: Статья 5. Территория города. 4. На территории города Бийска находятся сельские населённые пункты, не являющиеся муниципальными образованиями: села Фоминское, Жаворонково и Одинцовка.
  15. ↑ Устав города Бийска Архивная копия от 20 август 2019 на Wayback Machine: Статья 5. Территория города (в ред. Муниципального правового акта от 26.10.2009 N 112)
    4. На территории города Бийска находятся посёлок Нагорный и села Фоминское, Жаворонково, Одинцовка, не являющиеся муниципальными образованиями.
  16. ↑ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (3 июнь 2011).
  17. ↑ Новости — Федеральное агентство по техническому регулированию и метрологии (РОССТАНДАРТ). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 27 март 2016. Архивировано из оригинала 10 декабрь 2017 года.
  18. ↑ Термограф: архивные данные температуры воздуха и количества осадков Барнаул. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 11 август 2018. Архивировано 5 август 2018 года.
  19. ↑ Народная энциклопедия «Мой город». Бийск.
  20. ↑ Города с численностью населения 100 тысяч и более человек.
  21. ↑ Народная энциклопедия «Мой город». Бийск.
  22. ↑ Города с численностью населения 100 тысяч и более человек.
  23. ↑ Народное хозяйство СССР в 1956 г. (Статистический сборник). Государственное статистическое издательство. Москва. 1956.
  24. ↑ Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  25. ↑ Народная энциклопедия «Мой город». Бийск.
  26. ↑ Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  27. ↑ Народная энциклопедия «Мой город». Бийск.
  28. ↑ Российский статистический ежегодник. 1994.
  29. ↑ Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  30. ↑ Народное хозяйство СССР. 1922—1982.
  31. ↑ Российский статистический ежегодник. Госкомстат, Москва, 2001.
  32. ↑ Российский статистический ежегодник. 1994.
  33. ↑ Народное хозяйство СССР за 70 лет.
  34. ↑ Всесоюзная перепись населения 1989 г. Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  35. ↑ Российский статистический ежегодник. 1994.
  36. ↑ Российский статистический ежегодник. 1994.
  37. ↑ Российский статистический ежегодник. 1994.
  38. ↑ Российский статистический ежегодник. 1994.
  39. ↑ Российский статистический ежегодник. Госкомстат, Москва, 2001.
  40. ↑ Российский статистический ежегодник. Госкомстат, Москва, 2001.
  41. ↑ Российский статистический ежегодник. 1997 год.
  42. ↑ Российский статистический ежегодник. Госкомстат, Москва, 2001.
  43. ↑ Российский статистический ежегодник. 1999 год.
  44. ↑ Российский статистический ежегодник. 2000 год.
  45. ↑ Российский статистический ежегодник. Госкомстат, Москва, 2001.
  46. ↑ Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более.
  47. ↑ Российский статистический ежегодник. 2004 год.
  48. ↑ Российский статистический ежегодник, 2005 год.
  49. ↑ Российский статистический ежегодник, 2006 год.
  50. ↑ Российский статистический ежегодник, 2007 год.
  51. ↑ Российский статистический ежегодник, 2008 год.
  52. ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2009 года.
  53. ↑ Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года по Алтайскому краю. Том 1. Численность и размещение населения.
  54. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года.
  55. ↑ Алтайский край. Оценка численности населения на 1 января 2014 года и в среднем за 2013 год.
  56. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года.
  57. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года.
  58. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года.
  59. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года.
  60. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года.
  61. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года.
  62. ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более.
  63. ↑ с учётом городов Крыма
  64. ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более (XLSX).
  65. ↑ Wayback Machine. web.archive.org (25 октябрь 2018). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 ғинуар 2021. Архивировано из оригинала 25 октябрь 2018 года.
  66. ↑ Башҡорт энциклопедияһы — Жданова Елена Александровна 2020 йылдың 22 октябрь көнөндә архивланған. (Тикшерелеү көнө: 20 октябрь 2020)

Әҙәбиәт

Һылтанмалар

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар