Өфө

РУВИКИ — интернет энциклопедия мәғлүмәте
Был терминдың башҡа мәғәнәләре лә бар, ҡарағыҙ: Өфө (мәғәнәләр).
Башҡортостандың баш ҡалаһы
Республика әһәмиәтендәге ҡала
Өфө
рус. Уфа
Өҫтән аҫҡа, һулдан уңға: ҡышҡы һәм йәйге панорамаһы, Ләлә-Тюльпан, Дуҫлыҡ Монументы, Богородица Раштыуаһы Соборы, Салауат Юлаев Һәйкәле, Ҡунаҡһарай, Өфө-Арена, ҡалаға ингән ерҙә "Өфө" яҙыуы, Торатау конгресс-холы, Республика Йорто, Уралсиб бинаһы, Ленин Урамы, Өфө халыҡ-ара аэропорты, Өфө тимер юл вокзалы, панорама
Өҫтән аҫҡа, һулдан уңға: ҡышҡы һәм йәйге панорамаһы, Ләлә-Тюльпан, Дуҫлыҡ Монументы, Богородица Раштыуаһы Соборы, Салауат Юлаев Һәйкәле, Ҡунаҡһарай, Өфө-Арена, ҡалаға ингән ерҙә "Өфө" яҙыуы, Торатау конгресс-холы, Республика Йорто, Уралсиб бинаһы, Ленин Урамы, Өфө халыҡ-ара аэропорты, Өфө тимер юл вокзалы, панорама
54°44′ с. ш. 55°58′ в. д.HGЯO
Ил Рәсәй Федерацияһы Рәсәй Федерацияһы
Статус Башҡортостандың баш ҡалаһы
Федерация субъекты Башҡортостан
Ҡала округы Өфө ҡалаһы
Эске бүленеше 7 район
Администрация башлығыи Ратмир Мәүлиев
Тарихы һәм географияһы
Нигеҙләнгән 1586 йылда[1][2][3] (1574 йылда тигән фараз бар[4][5][6][3])
Башҡортостандың баш ҡалаһы
Республика әһәмиәтендәге ҡала 



1992 йылдан[4]
Майҙаны 708[7] йәки 715[8] км²
Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 212[9][10] м
Сәғәт бүлкәте UTC+6:00
Халҡы
Халҡы ҡала:
↗1 163 304[11] (2024)
городской округ:
↗1 120 587[12] кеше
Тығыҙлығы 1643,25 кеше/км²
Агломерация Өфө (▲1 479 118 кеше)[13]
Милли составы рустар — 48,9%, татарҙар — 27,0%, башҡорттар — 20,4%, украиндар — 0,4% и др.
Конфессиялар Ислам, (сөнниҙәр) Православие дине
Катойконим уфи́мцы, уфи́мец, уфи́мка, өфөлөләр
Рәсми тел урыҫ теле һәм башҡортса‎
Һанлы идентификаторҙар
Телефон коды +7 347
Почта индексы 450000—450999
Код ОКАТО 80 401
Код ОКТМО 80 701 000 001
ufacity.info
 (рус.) (баш.) (инг.)
Өфө (Рәсәй)
Точка
Өфө
Red pog.svg
Мәскәү
Өфө (Башҡортостан Республикаһы)
Orange pog.svg
Өфө
Точка
Өфө
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиа файлдары

Өфө ([ʏ̞ˈfʏ̞] (i), рус. Уфа) — Рәсәйҙә халҡы миллиондан ашыу булған, Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы һәм Өфө районының административ үҙәге, әммә Өфө районы составына инмәй[14][15]. Республика әһәмиәтендәге ҡала; 2006 йылдан алып шул уҡ исемдәге ҡала округы үҙәге булып тора[14]. Өфө агломерацияһының үҙәге булып тора һәм Рәсәй Федерацияһының иң эре иҡтисади, мәҙәни һәм фән үҙәктәре иҫәбенә инә[16].

Өфө өйәҙе, Өфө провинцияһы, Өфө наместниклығы, Өфө һәм Симбирск генерал губерналары, Өфө өлкәһе, Оренбург губернаһы (1802—1865) һәм Өфө губернаһының тарихи үҙәге[5][6].

Өфө ярымутрауында Ағиҙел һәм Ҡариҙел йылғалары һыу айырғысында урынлашҡан.

Атамаһа

Ҡала атамаһы тураһында бер нисә фараз бар:

  • П. И. Рычков «Ырымбур губернаһы Топографияһында» (1755 йыл) былай тип яҙа: «Уфа ҡалаһына яңы исем бирелмәгән, элекке исеме ҡалған. Борон ошо яҡтарҙа йәшәгән хандар үҙ ҡалаларын шулай атағандар. Ағиҙел йылғаһы буйында төҙөлгән ҡала (ул Ҡариҙел (Уфа) йылғаһынан күпкә ҙурыраҡ) үҙенең исемен бәләкәйерәк Уфа йылғаһынан алған тип ышанырға нигеҙ юҡ. Етмәһә, Уфа йылғаһы был ҡаланан яҡынса өс саҡрым өҫтәрәк Ағиҙел йылғаһына ҡоя, унда нығытмалар юҡ.

Артабан ҡаланан яҡынса биш саҡрым алыҫлыҡта, Уфа йылғаһы ярында, бейек, матур урында әле лә иҫке нығытылған ҡаласыҡ күренә. Унда ҡасандыр хандар йәшәгән, тиҙәр. Тимәк, был боронғо нығытылған ҡаласыҡты элек Уфа тип атағандар, эргәлә ағып ятҡан Уфа йылғаһы исеменән, тип фаразларға мөмкин. Һәм һуңғараҡ, ошо өлгөгә эйәреп, Рәсәй ҡалаһы ла Уфа исемен ала. Башҡорттар Уфа йылғаһын Уфа-Идель („Ҡыриҙел йылғаһы“), ә Ағиҙел йылғаһын Ак-Идель тип атай»[17].

  • Михаил Сомов «Оренбургские губернские ведомости» гәзитендә (1864 йыл) былай тип яҙа: … моғайын, беҙҙең ориенталистарҙың береһенең фекерен ҡабул итербеҙ, ул, ул ла — упе ҡалҡыулығынан килеп сыҡҡан, ваҡыт үтеү менән Уфаө һүҙенә үҙгәргән, тип фаразлай. Был бик дөрөҫ, сөнки хандың урыны, үрҙә әйтелгәнсә, Уфа йылғаһының бейек ярында булған, ул үҙе лә шул уҡ исемде ала алған; элек был йылға, моғайын, Ағиҙел йылғаһының төҫөнән айырмалы рәүештә, Ҡара-Иҙел тип аталған (хәҙер ҙә ҡайһы берҙә башҡорттар йылғаны Ҡариҙел тип атала). Уфа исемен, бәлки, элек бер хан торлағына биргәндәрҙер, ә ҡала Торатау али тип аталғандыр"[18].
  • «Памятная книжка Оренбургской губернии на 1865 год» түбәндәге версия бирелгән: «Ағиҙелдең уң яҡ бейек ярында Өфө ҡалаһы (башҡорт һүҙе „ҡара һыу“ тигәнде аңлата) урынлашҡан, уны башҡорттар күптән шулай атаған»[20].
  • Кузеев Р. Г., А. А. Камаловҡа һылтанып, был исемдең Балтик телдәрендә осраған «upe» — йылға һүҙенән килеп сыҡҡан тип күрһәтә[19].
  • А. К. Матвеев фекеренсә, йылғаның атамаһы иран телдәрендәге «һыу»ҙы аңлатҡан «ап» һүҙенән тип аңлата[20].
  • Төрки тел белгесе Н. К. Дмитриев һәм тыуған яҡты өйрәнеүсе А. Н. Сергеев, ҡаланың исеме «Уба» һүҙенән килеп сыҡҡан, башҡортса «ҡалҡыулыҡ» йәки «ҡурған» тигәнде аңлата.[23][24]
  • Д. Г. Киекбаев Өфө атамаһын Ова йәки Ува аралыҡ формаһы аша коми телендәге ва «йылға» һүҙенә бәйләй[21][22].
  • Шулай уҡ атама Өфө йылғаһы буйына килеп ултырған башҡорт ырыуы Өпәй этнонимынан килеп сыҡҡан тигән фараз бар.
  • Т.М. Ғарипов Өфө атамаһын венгр телендәге o «иҫке, боронғо» (йәки, альтернатив рәүештә, uy «яңы») һәм фойо «йылға» һүҙҙәренең берләшмәһе тип аңлата[23]

Физик-географик ҡылыҡһырлама

Төп мәҡәлә: Өфө географияһы

Географик урыны

Өфө ҡалаһы Ағиҙел йылғаһы ярында, Ҡариҙел һәм Дема йылғалары ҡушылған урында, Ағиҙел буйы убалы тигеҙлегендә, Көньяҡ Урал һырттарынан көнбайышҡа табан 100 км алыҫлыҡта урынлашҡан[14]. Тәү сиратта Ағиҙел һәм Ҡариҙел йылғалары арауығында, Өфө ярымутрауында урынлашҡан. Ҡаланың ландшафты күп йәһәттән Өфөнөң үҫешен, төҙөлөшөн, планировкаһын һәм заманса йөҙөн билдәләй. Соҡалаҡ йылғаһы Өфө ярымутрауын Соҡалаҡ тарлауығы аша Ағиҙел-Соҡалаҡ һәм Соҡалаҡ-Ҡариҙел өлөштәренә (ландшафттарына) бүлә[24]. Ҡаланың майҙаны 708 км² тәшкил итә (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 715[8] км², ҡала сигенең оҙонлоғо 232 км. Өфө — Рәсәйҙә миллиондан ашыу кеше йәшәгән иң иркен (халыҡ тығыҙлығы буйынса) ҡала, майҙаны һәм оҙонлоғо буйынса Рәсәйҙә бишенсе урында тора[25][26].

Өфөнән эре ҡалалар тиклем йыраҡлығы (автоюлдар буйынса)[27]
Ижевск ~ 394 км
Киров ~ 777 км		 Пермь ~ 522 км
Сыктывкар ~ 1204 км		 Екатеринбург ~ 547 км
Төмән ~ 808 км
Һамар ~ 463 км
Мәскәү ~ 1355 км
Роза ветров
 Силәбе ~ 417 км
Омск ~ 1353 км
Һарытау ~ 918 км
Волгоград ~ 1311 км		 Ырымбур ~ 374 км
Ҡаҙағстан Аҡтүбә ~ 627 км		 Ҡаҙағстан Ҡостанай ~ 732 км
Ҡаҙағстан Астана ~ 1423 км

Уфа МСК+2 (Өфө ваҡыты) сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан. UTC ваҡытына ҡарата айырмаһы — +5:00 сәғәт[28].

Урындағы ваҡыт һәм географик оҙонлоҡҡа ярашлы[29], Өфөлә төш ваҡыты 13:16 сәғәттә була.

Гидрография

Төп мәҡәлә: Өфө күлдәре

Ҡала биләмәһендә Ағиҙел йылғаһының киңлеге 400 м, ә уртаса тәрәнлеге 1,5—5 м, ташҡын ваҡытында һыу кимәле 6—9 м күтәрелә. Ҡариҙел йылғаһының киңлеге 300 м, уртаса тәрәнлеге 2—2,5 м[30]>.

Климат

Климаты уртаса континенталь, әммә Екатеринбург йәки Пермгә ҡарағанда бер аҙ йомшағыраҡ.

Уртаса температура: ғинуар —15°С; Июль 19,7°С. 1979 йылдың 1 ғинуарында иң түбән температура —48,5°С; 2023 йылдың 10 июлендә иң юғары температура 39,4°С тәшкил иткән. Һауаның уртаса йыллыҡ температураһы 3,8°С. Уртаса яуым-төшөм 418 мм (һул яр өлөшөндә (Кооперативная Поляна, Затон) 349 мм тиклем), уң яр өлөшөндә 550—600 мм тиклем[30][31].

Ҡала климаты
Күрһәткес Ғин Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Йыл
Абсолют максимум, °C 5,8 9,2 16,2 30,9 36,2 38,3 38,6 38,5 33,4 26,8 15,4 5,0 38,6
Уртаса максимум, °C −8,2 −6,8 0,2 10,9 19,9 24,6 25,9 23,5 17,2 8,7 −1 −6,9 9,0
Уртаса температура, °C −12,4 −11,8 −5,1 5,2 13,2 18,1 19,7 17,2 11,3 4,5 −4,2 −10,7 3,8
Уртаса минимум, °C −17 −17 −10,4 −0,1 6,8 11,8 13,7 11,6 6,5 1,1 −7,5 −15 −1,3
Абсолют минимум, °C −48,5 −43,5 −34,4 −29,7 −9,7 −1,2 1,4 −0,6 −6,8 −25,6 −35,1 −45 −48,5
Яуым-төшөм нормаһы, мм 48 39 32 33 46 66 55 58 51 58 52 51 589
Сығанаҡ: Погода и климат
Ҡала климаты
Күрһәткес Ғин Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Йыл
Уртаса максимум, °C −10,2 −8,8 0,6 10,7 20,6 24,1 25,9 24,8 17,9 9,5 −0,3 −7,4 9,0
Уртаса температура, °C −13,8 −14,4 −4,4 5,5 14,0 18,1 19,9 18,5 12,5 5,5 −2,7 −10,4 4,0
Уртаса минимум, °C −17,9 −19,8 −9,3 0,2 7,3 11,8 13,7 12,0 7,1 1,2 −5,5 −13,7 −1,1

Экология

60-сы йылдарҙа Өфөләге «Химпром» производство берекмәһендә (хәҙер завод ташландыҡ хәлдә) хлорфеноксиуксуслы гербицидтар (2,4-Д, 2,4,5-Т, уларҙың тоҙҙары) етештергән 19-сы цехта бер нисә авария була. Авария һөҙөмтәһендә баш. һәм башҡа продукттар барлыҡҡы килә. Авариялар һөҙөмтәһендә завод эшселәре ныҡ ағыулана, хлоракн менән ауырый, хатта үлем осраҡтары була. Цех майҙаны ла бысранған һәм хәҙергә тиклем үтә хәүефле булып ҡала. Ҡазаларға ҡарамаҫтан, 5-се цех 2,4,5-ТХФ етештереүҙе дауам итә[32].

«Өфөхимпром» производство берекмәһендә авария һөҙөмтәһендә ТКДД барлыҡҡа килеү реакцияһы

Завод биләмәһен бысратҡан ТХДД күләме 200 килограмдан ашыу тип баһалана. Уның күп өлөшө шлам һаҡлағыс быувлврға күмелгән. Шлам быуаларынан ер аҫты һыуҙарына үтеп ингән ТХДД ҡала өсөн ҙур хәүеф булып ҡала. Токсиндар үтеп инеүсән ҡатламдар аша үтеп, тупраҡтың өҫкө ҡатламдарына һәм атмосфераға барып етеүе мөмкин.

Ҡала экологияһына шулай уҡ 1989 йылдың ноябренән 1990 йылдың мартына тиклем шул уҡ «Уфахимпром» химия заводында булған фенол һәләкәте ҙур зыян килтерә. Авария Һөҙөмтәһендә Чернушка, Шөғөр, Ҡариҙел йылғалары ныҡ бысранған. Өфөнөң Көньяҡ һыу алыу ҡоролмаһынан фенол менән бысранған эсәр һыуҙы ҡулланған халыҡтың дөйөм һаны 672 876 кеше тәшкил итә[33].

2015—2019 йылдарҙа атмосфераға бысратыусы матдәләр сығарыу күләме таблицала килтерелгән[34].

2015 й. 2016 й. 2017 й. 2018 й. 2019 й.
Ҡала буйынса, шул иҫәптән 222,2 234,6 225,1 211,8 214,2
стационар сығанаҡтарҙан 140,6 153,0 143,5 130,2 175,6
транспорттан 81,6 81,6 81,6 81,6 38,6

Стационар сығанаҡтарҙан сыҡҡан ташландыҡҡа нефть эшкәртеү сәнәғәте предприятиелары 71 % һәм энергетика 4,3 % төп өлөш индерә. Атмосфераға бысратыусы матдәләр сығарыуҙың дөйөм күләмендә автотранспорт өлөшө 22 %. Ҡаланың бер кешеһенә иҫәптә атмосфераға бысратыусы матдәләр килеме 0,190 тонна тәшкил итә.

Тарихы

Өфө тарихы 1586[14] (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1574[5][6]) йылда Өфө кремле төҙөлөгәндә башлана[15]. Ҡәлғәгә нигеҙ һалыусы һәм тәүге ҡала воеводаһы Михаил Нагой була. XVI быуат аҙағында Өфө сәйәси һөргөн урыны булараҡ ҡулланыла. Өфө XVII—XVIII быуаттарҙа күп һөжүмдәргә һәм ҡамауға сыҙаған, әммә бер тапҡыр ҙа яулап алынмаған; шул иҫәптән, Ул 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы ваҡытында дүрт айлыҡ блокадаға һәм штурмдарға сыҙаған. Бөйөк Ватан һуғышына эвакуацияланған саҡта өфөгә сәнәғәт предприятиелары, фәнни һәм мәғариф учреждениелары, кешеләр эвакуациялана.

Өфөгә тиклемге ҡасабалар менән бер нисә тораҡ пункты бәйле, мәҫәлән, Өфө II ҡаласығы, майҙаны яҡынса 2 гектар һәм IV/V—XIV быуаттарҙағы табыштар, V—VII быуаттарҙағы турбаҫлы мәҙәниәтенең элиталы ерләүҙәре[14]. Бер нисә тикшеренеүсе Өфө II ҡаласығын урта быуат Паскерти (Pascherti) ҡалаһы менән бәйләй, ул ағалы-ҡустылы Пицциганиҙар 1337 йылғы картаһында[35], 1375 йылғы Каталония атласында[36], һуңыраҡ шулай уҡ Г.Меркатор 1554 йылғы картаһында Пашерти тип билдәләнгән. Шулай уҡ ҡаласыҡ менән XIV быуат ғәрәп авторы Ибн Хәлдүн һәм башҡалар телгә алған Башгирд (Башкорт)ҡалаһы[37], шулай уҡ ҡаласыҡ менән берләштерелә. Француз шәрҡиәтсеһе А.Кордье был ҡаланың картала хәҙерге Өфө урыны менән бәйләй[38], ә XIV—XVI быуаттарҙағы Көнбайыш Европа картографтары уны Ҡариҙел йылғаһы тамағы районында билдәләй[39].

XVI быуатта хәҙерге Өфө урынында Нуғай Урҙаһы губернаторының Имән-ҡала штабы була[40]. П. И. Рычков XV—XVI быуат башындағы Өфө губернаһы тарихы буйынса ҡулъяҙма документтар, башҡорт халҡының тарихи риүәйәттәре булған, тип яҙа: Өфө ҡалаһы территорияһында урыҫтар килгәнгә тиклем ҙур ҡала булған, Ул Ағиҙел йылғаһының бейек яры буйлап Ҡариҙел йылғаһы тамағынан «ун саҡрымға» һуҙылған, Унда Тура хандың ставкаһы урынлашҡан[44]. М. Сомов былай тип яҙған: «Өфө биләгән урында, өҫтә әйтелгәнсә, күптән башҡорттар йәшәгән, ..ханының бында лагеры булған… Башҡорттар торлағы, хатта хан лагеры ла ағастан эшләнгән, шуға күрә, ҡурғандарҙан башҡа бер нәмә лә һаҡланмаған.. Хандың торағы Ҡариҙел йылғаһының бейек һәм матур ярында урынлашҡан, әлеге ваҡытта Ул Чертовый городище тип атала… Башҡорттар Өфөлә ҡышҡыһын ғына йәшәгән; йәйгеһен иһә мал көтөүлектәре өсөн уңайлы урындарға күсенеп киткән. Ҡала Соҡалыҡ һәм Ағиҙел йылғаларына яҡында нигеҙләнгән»[18].

1557 йылда башҡорттар Мәскәү батшалығына ҡушылғандан һуң Иван IV-гә уларҙың ерендә ҡала төҙөү тураһында үтенес менән мөрәжәғәт итә. П. И. Рычков был ваҡиға тураһында былай тип яҙа: ышаныслы мәғлүмәттәр буйынса, башҡорттар был ҡаланы 1573 йылда уҡ төҙөүҙе һораған. Улар үҙҙәренә тейешле яһаҡты йәшәү урынына яҡыныраҡ түләргә генә түгел, ә бында һыйыныу урыны һәм дошмандарҙан һаҡланыу урыны булыуын да теләй. Юрматы башҡорттарының шежереһында: «Яһаҡты алыҫта ятҡан Ҡазан ҡалаһына ташыу ауыр булған: улар бөйөк батшанан үҙ ерҙәрендә Өфө ҡалаһын төҙөүҙе һорағандар», — тип яҙылған. Көньяҡ-көнсығыш башҡорттарының шәжәреһы һөйләй: «Башҡорттар батшанан үҙ ерҙәрендә һөжүмдәрҙе кире ҡағыу һәм яһаҡ түләүҙе еңеләйтеү өсөн өсөн ҡала төҙөргә рөхсәт итеүен һорай… ».

1560 йылда[41] Дума дворяны И. А. Артемьев, Иван IV бойороғо буйынса, Ағиҙел йылғаһында ҡәлғә төҙөү өсөн майҙансыҡты «контурлау» һәм сик һыҙығын һыҙыу өсөн башҡорт крайына килә.

Троица көнөндә, 1574 йылдың 30 майында[42], Соталаҡ һәм Нуғай йылғалары тамағына Мәскәү уҡсылары отряды килеп төшә. Бында, йылға ярында, Өфөнөң тәүге ҡала бинаһы, Троица көнө хөрмәтенә аталған бәләкәй, ябай сиркәү ҡалҡып сыға. 1574 йылда воевода Иван Нагой етәкселегендәге уҡсылар отряды Троицкий ҡалҡыулығында Өфө кремлен төҙөй башлай.

1586 йылда Өфө ҡала статусын ала һәм Өфө өйәҙенең административ үҙәге була. Өфө өйәҙе барлыҡҡа килеү менән идара итеүҙең воевода формаһы барлыҡҡа килә. Тарихсылар раҫлауынса, беренсе воевода Мәскәү тарафынан ебәрелгән Михаил Нагой була. Воевода ҡаланың төп административ учреждениеһы — Өфө Приказная Изба (контора бинаһы) менән етәкселек итә. Ул 150—200 уҡсынан торған гарнизон көсө менән етәкселек итә. Ҡала диуарҙары төҙөлөү һәм посад (ҡәлғәгә терәлеп торған сауҙа-сәнәғәт биләмәһе) булдырылыу менән үҙәктәге нығытылған ҡаласыҡ кремль тип атала башлай. Кремль 440 метр оҙонлоҡтағы бүрәнә ҡойма менән уратып алынған, уның көньяҡ һәм төньяҡ өлөштәре өҫтөндә имән башнялар күтәрелгән.

Административ-территориаль ҡоролошо

Төп мәҡәлә: Өфөнөң административ бүленеше
Ҡала райондары Административ карта
картала
№ 		Район Халҡы
     01 Эмблема Демского района Уфы.jpg Дим ↗83 203
     02 Герб калининского района Уфы.jpg Калинин ↘207 664
     03 Эмблема Кировского района Уфы.jpg Киров ↗174 837
     04 Эмблема Ленинского района Уфы.png Ленин ↗91 530
     05 Эмблема Октябрьского района Уфы.jpg Октябрь ↘245 416
     06 Эмблема Орджоникидзевского района Уфы.jpg Орджоникидзе ↘161 291
     07 Эмблема Советского района Уфы.jpg Совет ↗180 868
Башҡортостан Республикаһының административ картаһы

Административ-территориаль ҡоролошо сиктәрендә Өфө ҡалаһы ете ҡала округынан тора:[43][44]

Был райондарға туранан-тура ике ауыл ҡасабаһы (Князево ауылы, ә Ветошниково ауылы Ленин районына буйһона) һәм биш ауыл Советы (22 тораҡ пунктты тәшкил итә) ҡарай: Фёдоров ауыл Советы Калинин районы I Нагаев ауыл Советы Октябрь районына, ә Новочеркас һәм Турбаслин ауыл Советтары Орджоникидзев районына буйһона[43][44]. Ҡаланы тәшкил иткән район һәм ауыл советтары Өфө ҡала округы составында урынлашҡан, әммә улар үҙҙәре муниципаль берәмектәр тип иҫәпләнмәй[45]. Ҡала ситтәренән ауыл тораҡ пункттарын берләштереү һөҙөмтәһендә хәҙер Киров һәм Октябрь райондарында ике айырым өлөштән торған тығыҙ булмаған биләмәләр бар. Октябрь районының ике өлөшөн башҡа ҡала округтары биләмәләре айырып тора, ә Киров районының ике өлөшө ҡала округына инмәгән биләмәләр менән айырыла.

Власть органдары

Өфө ҡалаһы ҡала округы Советы һәм хакимиәте
Республика йорто
Урындағы үҙидара

Өфө ҡалаһы ҡала округының урындағы үҙидара органдары:

  • Өфө ҡала округы Советы (Өфө ҡала Советы) — муниципаль үҙидараның вәкиллекле органы, муниципаль һайлауҙарҙа һайланған 36 депутаттан тора; вазифа срогы 4 йыл;
  • Өфө ҡала округы Советы рәйесе — Өфө ҡала округы башлығы — совет тарафынан уның депутаттары араһынан һайлана; вазифа срогы 4 йыл;
  • Өфө ҡала округы хакимиәте (Өфө ҡала хакимиәте) — урындағы үҙидараның башҡарма органы; уның структураһы хакимиәт башлығы тәҡдиме буйынса совет тарафынан раҫлана;
  • Өфө ҡала округы хакимиәте башлығы хакимиәт менән бер кеше идара итеү принцибы буйынса идара итә һәм конкурс конкурсы һөҙөмтәләре буйынса төҙөлгән килешеү буйынса тәғәйенләнә.
  • Хакимиәт башлығының вәкәләттәре тейешле саҡырылыш советы вәкәләттәре менән сикләнә[46].
Өфөлә урынлашҡан республика хакимиәттәре
Судтар

Өфөлә Башҡортостан Республикаһының Конституция суды, Башҡортостан Республикаһының Арбитраж суды һәм Башҡортостан Республикаһының Юғары Суды[47], шулай уҡ хәрби, мировой суд һәм район федераль судтары урынлашҡан.

Халҡы

Шулай уҡ ҡарағыҙ: Өфө агломерацияһы

Халыҡ иҫәбе

1650 1718 1811 1840 1856 1863 1865 1879 1886 1897
700 5600 9200 16 500 12 900 16 500 20 100 23 200 27 000 49 275
1913 1914 1916 1920 1923 1926 1931 1933 1937 1939
▲100 700 ▼99 900 ▲112 700 ▼92 800 ▼85 300 ▲97 737 ▲123 446 ▲167 900 ▲216 449 ▲250 011
1945 1956 1959 1962 1967 1968 1970 1973 1975 1976
▲264 800 ▲265 000 ▲546 878 ▲610 000 ▲700 000 ▲733 800 ▲770 000 ▲844 000 ▲924 000 ▲932 000
1979 1985 1986 1987 1989 1990 1991 1992 1993 1994
▲969 289 ▲1 023 000 ▲1 040 000 ▲1 043 000 ▲1 092 000 ▼1 052 000 ▼1 080 000 ▲1 097 000 ▼1 096 000 ▼1 092 000
1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004
▼1 092 000 ▲1 094 000 ▼1 082 000 ▲1 084 000 ▲1 088 000 ▲1 090 000 ▼1 088 800 ▼1 042 437 ▲1 043 306 ▼1 040 623
2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014
▼1 036 026 ▼1 029 616 ▼1 022 575 ▼1 021 458 ▲1 024 842 ▲1 062 319 ▲1 065 646 ▲1 072 291 ▲1 077 719 ▲1 096 702
2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024
▲1 105 667 ▲1 110 976 ▲1 115 560 ▲1 120 547 ▲1 124 226 ▲1 128 787 ▲1 144 809 ▲1 157 994 ▲1 163 304 —
250 000
500 000
750 000
1 000 000
1 250 000
1 500 000
1856
1897
1923
1939
1967
1976
1987
1993
1998
2003
2008
2013
2018
2024
Өфө ҡалаһы халҡы райондар буйынса, 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса %-тарҙа., I өлөш
Өфө ҡалаһы халҡы райондар буйынса, 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса %-тарҙа., II өлөш

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2020) мәғлүмәттәре буйынса, 2021 йылдың 1 октябренә ҡарата халыҡ һаны буйынса ҡала урында[48] (Рәсәй Федерацияһы ҡалаларының 1118 ҡалаһы араһында[49]). 2020 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 2021 йылдың 1 октябренә ҡала халыҡ һаны буйынса Рәсәй Федерацияһының 1118[87] ҡалаһы араһында 10-сы урынды биләй.[88] Шулай уҡ халыҡ һаны буйынса Европала 31-се урында тора[50].

Өфө агломерацияһы (Өфө ҡала округы, Өфө, Благовещен, Шишмә, Иглин, Ҡырмыҫҡалы һәм Кушнаренко муниципаль райондары) халҡы 1 529 422 кеше тәшкил итә (2021). 2008 йылдан алып халыҡтың тәбиғи артыуы күҙәтелә. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата мәғлүмәттәр буйынса, ҡалала республиканың бөтә халҡының 25,4 %, йәғни ҡала халҡының 42,2 % тәшкил итә. Ҡатын-ҡыҙҙар һаны ирҙәр һанынан өҫтөнлөк итә (54,5 һәм 45,5 %), һәр 1000 ҡатын-ҡыҙға 835 ир-ат тура килә. Эшкә һәләтле йәшкә етмәгәндәрҙең өлөшө — 15,4 %, эшкә һәләтлеләрҙең — 65,2 %, хеҙмәткә һәләтле йәштәгеләрҙең — 19,4 %. 2016 йылда ҡатын-ҡыҙҙарҙың ғүмер оҙонлоғо — 75, ир-егеттәрҙең 66 йәшен тәшкил иткән. Ҡаланың миллионынсы кешеһе 1980 йылдың 12 авгусында тыуған, әммә Башҡортостандың күп милләтле булыуы арҡаһында, күп кенә совет ҡалаларында традиция булғанса, бер бала ғына түгел, ә өс бала — башҡорт Салауат Базаров, рус Пётр Сошников һәм татар Гөлшат Зәриков миллионынсы граждандар булдылар[51] Өфө Рәсәйҙә миллион кешегә еткән 11-се, ә СССР-ҙа 21-се ҡала булды.

Өфөнөң этник составы, 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, түбәндәгесә була: урыҫтар — 48,9 %, татарҙар — 28,3 %, башҡорттар — 17,1 %, украиндар — 1,2 %, башҡа милләт кешеләре — 4,5 %[52].

Йылдар Халыҡ иҫәбе (кеше) шул иҫәптәне
рустар башҡорттар татарҙар украиндар
1897 49 275 42 062 3151 2524 43
1920 92 800 69 900 1200 10 000 1700
1923 85 300 64 000 3600 12 500 н.д.
1926 98 537 74 785 4632 14 331 534
1939 250 000 176 400 15 400 39 000 6200
1959 546 878 355 192 30 321 115 146 15 131
1970 770 905 475 480 54 368 183 326 19 257
1979 976 858 568 504 92 678 240 881 25 739
1989 1 079 765 585 337 122 026 291 190 28 107
2002 1 049 479 530 136 154 928 294 399 17 772
2010 1 071 640 494 723 172 794 286 409 12 485
2020 1 167 775 557 492 233 128 308 381 4 543

Иҡтисад

Өфө Башҡортостан иҡтисады өсөн үҫеш үҙәге булып тора һәм Рәсәй иҡтисадына тос өлөш индерә. Ҡалала илдең бер нисә мөһим продукцияһы, шул иҫәптән бензин, дизель яғыулығы һәм пропилен полимерҙары, шулай уҡ фанера, май һәм мазут етештерелә. Өфөнөң эшкәрткес сәнәғәте нефть продукттары һәм нефть химияһы етештереү, машиналар эшләү, химия сәнәғәте нигеҙендә ята[53].

2020 йылда Өфөлә эре һәм урта предприятиелар тарафынан иҡтисади эшмәкәрлектең бөтә төрҙәре буйынса ташылған иҡтисади продукция күләме 1 триллион 91,4 миллиард һум тәшкил иткән, был Башҡортостандың дөйөм күләменең 56,6 процентын тәшкил иткән[54].

Башҡортостан Республикаһында Өфө ҡалаһы ҡала округын 2030 йылға тиклем социаль-иҡтисади үҫтереү стратегияһы бар[55][56].

Транспорт

Өфө — Рәсәй өсөн төп транспорт үҙәге (тимер юлдар, торба үткәргестәр, автомобиль юлдары, һауа юлдары, йылғалар). Бында суднолар йөрөй торған Ағиҙел йылғаһы һәм уның ҡушылдығы Ҡариҙел йылғаһы Транссебер тимер юлының тарихи маршруты менән киҫешә. Ҡариҙел һәм Ағиҙел йылғалары ҡаланы үҙәк һәм ситке өлөшкә бүлә[57].

Автомобиль юлдары

Ағиҙел аша күпер — Башҡортостан башҡалаһының көньяҡ ҡапҡаһы

Автомагистраль ҡаланы Мәскәү , М5М5 «Урал» федераль трассаһы үтә, ә М7М7 «Волга буйы» федераль трассаһы шунда тамамлана. Шулай уҡ Өфөнән көньяҡҡа табан барған Өфө — Ырымбур магистрале «Өфө» халыҡ-ара аэропортына ла илтә. Автобус хеҙмәте Башҡортостан Республикаһының ҡалалары, райондары, уның яҡын күршеләре менән бәйләнеш тота. Ҡала-ара автобустар Көньяҡ автовокзалдан (төп пассажир ташыусы булып «Башавтотранс» дәүләт унитар предприятиеһы тора) ҡуҙғала[58].

2024 йылдың мартында Өфөнән көнсығыш сығыу юлы төҙөлөшө тамамлана.[99]

Тимер юлдары

Төп мәҡәлә: Өфө (станция)
Тимер юлы вокзалы

Һамар—Өфө—Златоуст—Силәбе—Екатеринбург тимер юлы проекты 1885 йылда раҫлана, Ағиҙел йылғаһы аша тимер юл күпере 1888 йылда төҙөлә, Өфө аша үткән тимер юл линиялары көнбайыш һәм үҙәк Рәсәй һәм Урал һәм Себер араһындағы бәйләнеште тәьмин итә.

Бында Рәсәй тимер юлдары филиалы булған Өфө. 2008 йылдың ноябрендә станция комплексының беренсе этабы реконструкциянан һуң асыла[59]. 1965 йылдан 2017 йылға тиклем Өфө менән Мәскәү араһында маркалы пассажир поезы — «Башҡортостан» (1993 йылға тиклем «Башкирия» тип атала) йөрөй.

Һауа юлдары

Төп мәҡәлә: Өфө (аэропорт)
Өфө халыҡ-ара аэророрты

1938 йылдан алып даими авалиниялар эшләй. Өфө халыҡ-ара аэропорты Рәсәйҙең 27 ҡалаһына (шул иҫәптән Симферопольгә) график буйынса эске рейстар тәҡдим итә, шулай уҡ Истанбул, Анталья, Барселона, Даламан, Ташкент, Хужанд, Бангкок, Дүшәмбе, Дубай, Ираклион, Баҡы һәм башҡа ҡалаларға даими рейстар бар. 2014 йылда аэропорт Волга буйы федераль округы аэропорттары араһында пассажирҙар ташыу буйынса лидер булды[60].

Бынан тыш, ҡала сиктәрендә Забельский спорт аэродромы, Первушино еңел авиация аэродромы ҡаланан көнбайышҡа табан 32 км алыҫлыҡта урынлашҡан[61] һәм Тауш аэродромы ҡаланан көнсығышҡа табан 15 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

Өфө — донъяла аэропорт коды (UFA) аэропорттың һәм ҡаланың тулы исеменә тап килгән, авиацияла аббревиатураһыҙ ҡулланылған һирәк ҡалаларҙың береһе[62].

Һыу транспорты

Ағиҙел йылғаһында навигация рәсми рәүештә яҡынса йөҙ илле йыл дауамында бар. Йылға круиздары, һис шикһеҙ, ҡаланың иң яҡшы күренештәрен мөмкин тиклем ҡыҫҡа ваҡыт эсендә тәҡдим итә. Йылға транспорты (эске һыу юлдары транспорты) йөк һәм пассажирҙарҙы суднолар менән эске һыу юлдары буйлап ташый, тәбиғи (йылғалар, күлдәр) һәм яһалма (каналдар, һыуһаҡлағыстар)[63]. Өфөләге элекке иң эре йылға сәнәғәте предприятиеларының береһе «Башҡортостан йылға пароходсылығы» була[64] Йәй көнө Ағиҙел һәм Ҡариҙел йылғаларында Өфө паромдары йөрөй.

Йәмәғәт транспорты

Төп мәҡәләләр: Өфө ҡала электричкаһы, Өфө автобусы, Өфө троллейбусы, Өфө трамвайы, Өфөнөң тиҙ йөрөшлө трамвайы

Йәмәғәт транспорты варианттары булып трамвайҙар, троллейбустар, автобустар, микроавтобустар һәм такси хеҙмәт итә. Метро төҙөлөшө туҡтатылған, генераль планда 2025 йылға тиклем тиҙ йөрөшлө трамвай хеҙмәтен тормошҡа ашырыу ҡаралған.

Иҫтәлекле урындары

Архитектура

Өфөлә һаҡланып ҡалған иң боронғо бина — Октябрь Революцияһы урамы, 57/1 адресы буйынса урынлашҡан бер ҡатлы мөйөштәге данлыҡлы тау-металлургия эшҡыуары Демидовтың йорто. Бина XVIII быуат уртаһында төҙөлгән. Шуныһы менән дан тота: 1774 йылдың ноябрендә (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1775 йылдың башында) урыҫ ғәскәр башлығы Александр Васильевич Суворов, императрица Екатерина II тарафынан Пугачев ихтилалын баҫтырған ваҡытта ошо йортта булған.

1803 йылда[65][66] Ырымбур граждандар губернаторы Алексей Александрович Врасский (Вражский, Вразский) Өфөнөң яңы планировкаһы планын төҙөй һәм император Александр I-гә тәҡдим итә. Яңы генераль планға ярашлы, Өфөнө тигеҙерәк һәм ҡорораҡ урынға күсерергә тәҡдим ителә. Ҡаланы киңәйтеүҙән тыш, ғәмәлдәге урамдар аша яңы урамдар һалыу планлаштырыла. Был пландың артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

1816 йылғы янғындан һуң Рәсәй хеҙмәтендәге шотланд архитекторы Уильям Хесте ҡаланың 667,5 гектар майҙанды биләгән тәүге генераль планын төҙөй. 1817 йылдың декабрендә Өфөгә килә һәм губерна геодезист Сметанин менән берлектә планға төҙәтмәләр индерә. Хөкүмәт был формалағы проектты 1819 йылдың 3 мартында раҫлай, был генераль план XIX быуат дауамында ҡала үҫеше йүнәлешен билдәләй. Хесте планы буйынса ҡала сиктәре Телеграф урамынан Никольский урамына һәм Ағиҙел йылғаһынан Богородская урамына тиклем һуҙылған. Архитектор ғәмәлдәге биналарҙы һәм ер өҫтөн һөҙөмтәле файҙаланған. Ул иҫке үҙәкте — Троицкая һәм Түбәнге Түбәнге майҙандарҙы — ҡаланың яңы сауҙа үҙәгенә: Верхнеторговая майҙанындағы буласаҡ Гостиный Дворға тоташтырған Оло Ҡазан урамын (ҡаланың төп магистрале) оҙайта. Шул арала Өфөнөң яңы административ үҙәге — Соборная майҙаны — Театраль урамы аша Үрге Торговая майҙанына тоташтырыла. Өфөнөң административ-сауҙа үҙәге оҙаҡ ваҡыт ҡаланың тарихи үҙәге биләмәһендә ҡала[67].

Ҡаланың иң бейек бинаһы — 31 ҡатлы Иҙел-тауэр бинаһы (102,3 метр), 2018 йылдың декабрендә төҙөлөп бөткән, ул ҡаланың төньяҡ өлөшөндә Октябрь проспектында урынлашҡан. Икенсе урында — «Уралсиб» финанс корпорацияһының үҙәк офисы, бейеклеге 100,5 метрлыҡ 26 ҡатлы бина.[109] Урам аша Өфөнөң 1962 йылда төҙөлгән тәүге туғыҙ ҡатлы торлаҡ йорто урынлашҡан.

2014 йылда Башҡортостан Республикаһында Өфө ҡалаһы ҡала округы майҙаны 71,6 мең гектар тәшкил иткән, шуның 20 меңе төҙөлгән майҙан булған. Торлаҡ фонды 23 миллион 800 мең квадрат метр тәшкил итә. Торлаҡ менән тәьмин итеү: бер кешегә 21,6 квадрат метр[110]. Өфө ярымутрауының үҫеш тығыҙлығы коэффициенты 0,55 тәшкил итә. Ҡаланың уртаса бейеклеге биш ҡатлы. Рәсәй Федерацияһының Төбәктәр үҫеше министрлығы, Рәсәй Инженерҙар союзы, Төҙөлөш һәм торлаҡ-коммуналь хужалыҡ буйынса федераль агентлыҡ, Кешенең именлеге һәм һатып алыусылар хоҡуҡтарын яҡлау өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәте төҙөгән ҡала мөхите сифаты рейтингы буйынса, Өфө 2012 йылда 10-сы урынды биләне. 2013 йылға Санкт-Петербург ҡалаһын өйрәнеү институты төҙөгән Рәсәйҙең йөҙ ҙур ҡалаһының комплекслы рейтингы буйынса Өфө уңайлы йәшәү кимәле буйынса икенсе урынды биләй[68].

Һәйкәлдәр

  • Ҡаланың иң танылған символдарының береһе Салауат Юлаев һәйкәле

    Ҡаланың иң танылған символдарының береһе Салауат Юлаев һәйкәле

  • Дуҫлыҡ монументы

    Дуҫлыҡ монументы

  • Аҡмулла һәйкәле

    Аҡмулла һәйкәле

  • Мәжит Ғафури һәйкәле

    Мәжит Ғафури һәйкәле

  • Дуҫлыҡ монументы — Ағиҙел йылғаһы яр буйы, Троицкий майҙаны.
  • Салауат Юлаев һәйкәле — Салауат Юлаев майҙаны.
  • Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай бинаһы алдында, Зәки Вәлиди урамы, 40, Салауат Юлаев һәйкәле.
  • Мәңгелек ут:
  1. Яҡутов исемендәге парк, 2012 й.
  2. Черниковка, Еңеү паркы.
  • Матросов һәм Ғөбәйҙуллин һәйкәле — Черниковка, Еңеү паркы.
  • Локаль һуғыштарҙа һәм бәрелештәрҙә һәләк булғандарға «Ҡайғырған әсә» һәйкәле — Черниковка, Комаров урамы.
  • Матросов һәйкәле — Ленин паркы.
  • Владимир Маяковский һәйкәле — Маяковский майҙаны, Цюрупы һәм Коммунистическая урамдары киҫелешендә.
  • В. И. Ленин һәйкәле — Ленин майҙаны (2011 йылдың ноябрендә ҡайтарыла[113]).
  • В. И. Ленин һәйкәле — В. И. Ленин майҙаны.
  • В. И. Ленин һәйкәле — Черниковка, «Химик» йәмәғәт үҙәге алдындағы майҙан.
  • В. И. Ленин һәйкәле — Демский районы, Дема тимер юл станцияһы алдында.
  • Ғафури һәйкәле — Зәки Вәлиди урамы, Ҙур драма театры алдында.
  • Ш. М. Бабич һәйкәле — Телеүҙәк майҙаны.
  • Башҡорт дәүләт педагогия университеты янында Мифтахетдин Аҡмулла һәйкәле.
  • А. Д. Цюрупа һәйкәле (асылда бюст) — Цюрупа урамы, Октябрьский Революций урамы менән киҫелештә.
  • Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры эргәһендәге Театр майҙанында Заһир Исмәғилев һәйкәле.
  • Шаляпин һәйкәле (Өфө) — Өфө дәүләт сәнғәт академияһы, Ленин урамы.
  • Максим Горький һәйкәле — Пушкин урамы, 3-сө гимназия алдында.
  • Ф. Е. Дзержинский һәйкәле — Чернышевский урамы, «Родина» кинотеатры һәм ФСБ-ның Башҡортостан Республикаһы буйынса дирекцияһы бинаһы эргәһендә.
  • Серго Орджоникидзеға һәйкәл — Беренсе Май урамы.
  • Сергей Николаевич Тыртышный һәйкәле, Черниковка ҡалаһы, «Нефтяник» стадионы
  • Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы М.Ғ.Гареевтың бюсы — Дан бульвары.
  • Генерал М. М. Шайморатов бюсы — Еңеү паркы мемориаль комплексы.
  • Советтар Союзы Геройы генерал-майор Т. Т. Кусимовтың бюсы — Еңеү паркы мемориаль комплексы.
  • Маршал Жуков бюсы — Сипайлово, Жуков майҙаны, Жуков һәм Баязит Бикбая урамдары мөйөшө.
  • Пушкин бюсы — Пушкин аллеяһы.
  • Аксаков бюсы — Пушкин аллеяһы.
  • Яҡутов паркына инеү алдында И.С.Яҡутов бюсы.
  • Ш. Худайберҙин бюсы Матбуған йорто алдында.
  • Советтар Союзы Геройы И. И. Рыбалко бюсы Дим районында, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы майҙанында бюст.
  • Октябрь революцияһы һәм граждандар һуғышы геройҙарына һәйкәл.
  • Сәйәси репрессия ҡорбандарына һәйкәл — Йәштәр һарайы (элекке «Юбилейный» йәмәғәт үҙәге) артындағы Еңеүҙең 50 йыллығы майҙаны.
  • Рәсәйҙең репрессияланған немецтарына һәйкәл — Йәштәр һарайы (элекке «Юбилейный» йәмәғәт үҙәге) артындағы Еңеүҙең 50 йыллығы майҙаны.
  • Урам һепереүсе һәйкәле («Мир» сауҙа-күңел асыу үҙәгенә ингән ерҙә).
  • Башҡортостан Республикаһы буйынса Росреестр идаралығы алдында ер үлсәүсегә һәйкәл, СССР-ҙың 50 йыллығы урамы, 30/5.
  • Машина төҙөүселәр майҙанында «Ваҡыт машинаһы» скульптура композицияһы.
  • Н. Ф. Гастелло һәйкәле — Гастелло майҙаны, элекке УМПО кадрҙар идаралығы бинаһы алдында, Сельская Богородская урамы.
  • «Тәгәрмәс» скульптураһы — Пархоменко урамы, 156.
  • «Нуленсе километр (Өфө)|Нуленсе километры» плитаһы — Үҙәк, Ленин урамы, 28, Башпочтаның төп подъезы алдында.
  • Ҡунаҡһарайға ҡаршы «Һыуһар өйө» скульптураһы урынлашҡан; ул Яҡутов паркына ингән урын алдындағы майҙанға күсерелде.
  • «Трибуна» скульптураһы — Цюрупы урамы, Үҙәк сауҙа үҙәге менән Өфө аренаһы араһында.
  • Михаил Нагой һәйкәле — 8 Марта ҡасабаһы.
  • Дим районында, Өфө тимер юл транспорты техникумы эргәһендә, Ухтомский урамы, 33-сө йортта паровоз.
  • Һауа-десант көстәренә арналған «Беҙҙән башҡа бер кем дә юҡ» һәйкәле Ленин районында, Затон микрорайонында, Волна паркында урынлашҡан.
  • Черниковкала, «Калининский» универмагы ҡаршыһында Бөйөк Ватан һуғышы яугиренә һәйкәл ҡуйылған.
  • Нестеровҡа М. В. Нестеров исемендәге художество музейы.
  • Вокзал майҙанында «Фронтҡа киткән яҡташтар»ға һәйкәл ҡуйылған.
  • Тыл хеҙмәтсәндәренә һәйкәл (Өфө).
  • Ҡала үҙәгендә Мостай Кәрим урамында хайуандарға түҙемле мөнәсәбәткә арналған Талпан Валера һәйкәле ҡуйылған. Постамент өсөн таш Көньяҡ Уралдағы мең метрлыҡ тау түбәһенән алынған, ә арт-объект 925 каратлы көмөштән эшләнгән.
  • «Десантсылар быуындары союзы» һәйкәле (2021) Еңеүҙең паркында урынлашҡан.
  • «Хеҙмәт батырлығы ҡалаһы» стелаһы (2022) Бәләбәй йылғаһы ярында урынлашҡан.

Фонтандар

Төп мәҡәлә: Өфө фонтандары

Өфөлә 20-нән ашыу һыу ҡоролмаһы бар. Өфөләге иң боронғо эшләп килгән фонтан — 1956 йылда Орджоникидзе исемендәге мәҙәниәт һарайы эргәһендә төҙөлгәне. Йыл һайын фонтан миҙгелен асыу фестиваль менән билдәләнә, унда ижади төркөмдәр һәм яңғыҙ башҡарыусылар сығыш яһай, шулай уҡ балалар һәм үҫмерҙәр өсөн уйындар ойошторола.

Баҡса һәм парктар

Өфө — йәшел ҡала, был хаҡта йәшел майҙандар — тарлауыҡтары булған урман парктары, парктар, баҡсалар, скверҙар, аллеялар, бульварҙар — ҡаланың ҙур майҙанын биләүе дәлилләй. Өфөлә ун мәҙәни-ял паркы, бер хәрби мемориаль парк, дүрт баҡса, өс тарихи аллея, алты урман паркы, ике дендропарк, бер ботаника баҡсаһы һәм бер лимонарий бар.

Фән һәм мәғариф

Ғилми үҫештең өс үҙәге бар:

  1. Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге институттары: математика, молекуляр һәм кристалл физикаһы, механика, нефть химияһы һәм катализ, органик химия һ.б.
  2. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы учреждениелары: Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты, «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, Торбаүткәргестәр гидравликаһы үҙәге, биотрансплантациялар һәм биопрепараттар ғилми-етештереү биопланттары институты, башҡалар.
  3. Шәхси компанияларҙың проект-тикшеренеү институттары: РН-БашНИПИнефть, Башгипронефтехим һәм башҡалар.

Вуздар

  • Башҡорт дәүләт университеты

    Башҡорт дәүләт университеты

  • Өфө дәүләт авиация техник университеты

    Өфө дәүләт авиация техник университеты

  • Өфө дәүләт нефть технология университеты

    Өфө дәүләт нефть технология университеты

  • Башҡорт дәүләт медицина университеты

    Башҡорт дәүләт медицина университеты

8 федераль һәм 1 республика дәүләт юғары уҡыу йорттары, шулай уҡ федераль дәүләт юғары уҡыу йорттарының 3 филиалы (ойоштороу көнөнән алып хронологик рәүештә теҙелгән):

  1. Башҡорт дәүләт университеты. 1909 йылда Өфө уҡытыусылар институты булараҡ ойошторола;
  2. Башҡорт дәүләт аграр университеты. 1930 йылдың 23 июлендә Башҡорт ауыл хужалығы институты булараҡ ойошторола;
  3. Башҡорт дәүләт медицина университеты. 1932 йылда Башҡорт медицина институты булараҡ ойошторола;
  4. Өфө дәүләт авиация техник университеты. 1932 йылда Рыбинскиҙа нигеҙ һалына, 1941 йылда Өфөгә эвакуациялана;
  5. Өфө дәүләт нефть техник университеты. 1948 йылда Өфө нефть институты булараҡ ойошторола;
  6. М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты. 1967 йылда Башҡорт педагогия институты булараҡ ойошторола;
  7. Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты. 1968 йылда Өфө сәнғәт институты булараҡ асыла;
  8. Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты. 1988 йылда СССР Эске эштәр министрлығының Өфө юғары мәктәбе булараҡ ойошторола;
  9. Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы. Башҡортостан коммерция академияһы булараҡ ойошторола, 1991 й.

Федераль дәүләт юғары уҡыу йорттары филиалдары:

  1. Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Финанс университетының Өфө филиалы. 1932 йылда ВЗФЭИ-ның уҡытыу һәм консультация үҙәге булараҡ ойошторола, 1958 йылдан филиалы.
  2. Урал дәүләт физкультура университетының Башҡортостан физкультура институты (филиалы).[123][124] 1989 йылда Челябинск дәүләт физик тәрбиә институтының уҡытыу-консультация үҙәге булараҡ ойошторола, 2000 йылдан филиалы, 2005 йылдан хәҙерге исеме һәм статусы.
  3. Г. В. Плехано исемендәге Рәсәй иҡтисад университетының Өфө институты (филиалы).[126] 1959 йылда Бөтә Союз ситтән тороп совет сауҙаһы институтының уҡытыу-консультация үҙәге булараҡ ойошторола. 1993 йылдан филиал, 1997 йылдан институт. 2019 йылда ябыла.

Дәүләткә ҡарамаған юғары уҡыу йорттары:

  1. Хеҙмәт һәм социаль мөнәсәбәттәр академияһының Башҡортостан социаль технологиялар институты (филиалы). 1963 йылда Бөтә Союз профсоюздар үҙәк советының профсоюз хәрәкәте юғары мәктәбенең уҡытыу һәм консультация үҙәге булараҡ асыла, 1998 йылда филиалға әйләнә, 2004 йылда хәҙерге исемен һәм статусын ала.
  2. Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы. 1993 йылда Көнсығыш тышҡы гуманитар университеты булараҡ ойошторола;
  3. Рәсәй кооперация университетының Башҡорт кооператив институты (филиалы). 1995 йылда уҡытыу һәм консультация үҙәге, 1996 йылда филиал, 2003 йылда институт булараҡ ойошторола.
  4. Рәсәй ислам университеты. Р.Фәхретдин исемендәге Рәсәй ислам институты булараҡ ойошторола, 1999 й.

Юғары иҡтисад мәктәбе тикшеренеүе күрһәтеүенсә, Башҡортостан төбәк вуздарына ихтыяж буйынса төбәктәр араһында 46-сы урынды биләй. Миллиондан ашыу халҡы булған Рәсәй ҡалалары араһында Өфө юғары уҡыу йорттарына ихтыяж буйынса һуңғы урында тора.

Мәҙәниәт һәм сәнғәт

Өфө — Башҡортостандың мәҙәни үҙәге[69].

Театрҙар

Башкирский театр оперы и балета.JPG
Здание башкирского академического театра драмы им. М.Г. Гафури, памятник М.Г. Гафури.jpg
Республиканский Русский драматический театр.jpg
Синагога (вид справа).JPG
Teatr Nur.jpg
Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры Рус академия драма театры Хөсәйен Әхмәтов исемендәге филармония Өфө дәүләт татар «Нур» театры

Өфөлә алты дәүләт театры: Башҡорт дәүләт академия опера һәм балет театры, Башҡорт дәүләт академия драма театры, Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт академия драма театры, Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры, Өфө «Нур» татар дәүләт театры һәм ике шәхси профессиональ театр: «Перспектива» альтернатив театры һәм Өфө бөтә жанрҙар классик театры. Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы эшләй.

Китапханалар

Әхмәт-Зәки Вәлиди исемендәге Милли китапхана

Түбәндәге китапханалар әүҙем эшләй: Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең ғилми китапханаһы, филиалдары менән Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы, Үҙәк ҡала китапханаһы, Ш. Худайбердин исемендәге Үҙәк ҡала балалар китапханаһы, Һуҡырҙар өсөн Башҡорт республика махсус китапханаһы, Өфө дәүләт аграр университетының ғилми-техник китапханаһы. Бынан тыш, ҡалала 25 дөйөм һәм 20 балалар китапханаһы бар.

Кинотеатрҙар

«Родина» киноиеатры (1953, архитектор М. С. Яншин)[70].

Өфө кинотеатрҙары: «Мир» үҙәк күңел асыу һәм ял үҙәгендә «Родина», «Ультра Кинотеатр», «Мегаполис» мәҙәни-ял үҙәгендә «Мягкий Кинотар», «Простор» үҙәк күңел асыу һәм ял үҙәгендә «Кинопростор» һәм «Синема Гакре» паркында «Кинопростор» . Ғаилә сауҙа-ял үҙәге, «Планета» сауҙа-ял үҙәгендәге «Киномакс», «Меркурий» сауҙа-ял үҙәгендә «5-се кинотеатр», «Ультра» сауҙа-ял үҙәгендә «Ультра-кинотеатр», «Акварин» сауҙа-ял үҙәгендә «5-се кинотеатр».

Өфөнөң беренсе даими кинотеатры «Фурор» булған (1908 йылда асылған, 1925 йылдан — «Горн», 1936 йылдан — «Салауат» исемле, шул уҡ йылда тамаша залы киңәйтелә), хәҙер офис бинаһы. Кинотеатр бинаһында «Башкирское бистро» кафеһы ла эшләгән. Элекке «Победа» кинотеатры реконструкциялана, һуңынан мәҙәниәт учрежденияларына тапшырыласаҡ.

Музейҙар

Өфөлә 50-нән ашыу дәүләт һәм шәхси музей эшләй.

Галереялар һәм күргәҙмә залдары

Өфөлә «Мираҫ» художество галереяһы, «Сара» художество галереяһы, М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейының «Ижад» күргәҙмә залы, Өфө художество галереяһы һәм Башҡортостан Республикаһы Рәссамдар союзының бәләкәй күргәҙмәләр залы, «Урал» галереяһы, X-max, Дамир Йәлилов исемендәге ҡала фотография йорто, Башҡортостан Республикаһы Рәссамдар союзы, «Облака» заманса сәнғәт үҙәге, «Арт-КВАДРАТ» ҡала үҙәге. Элек «Ватан» тематик этнопаркыэшләгән.

Музыка

Өфө — бик күп рок-музыканттарҙың тыуған төйәге: Юрий Шевчук (ДДТ), Земфира, Рөстәм Булатов (Люмен), Год Змеи (рок-группа), Светотень, Emigstation, The Gykers Group; рэп һәм хип-хоп артистары: Виа Чаппа, , Boulevard Depo, Моргенштерн, Basic Boy, Thomas Mraz, Face, TVETH; һәм эстрада артистары: Андрей Губин, Сергей Приказчиков (Pizza), Элвин Грей һәм башҡалар.

Фестивалдәр

Өфөлә халыҡ-ара фестивалдәр һәм конкурстар уҙғарыла:1995 йылдан музыканттар өсөн Н.Сабитов исемендәге асыҡ конкурс; 2002 йылдан «Sauerfest» орган музыкаһы фестивале (2015 йылдан хәҙерге исеме); 2003 йылдан йыл һайын үткәрелгән «Алһыу пантера» джаз фестивале; һәм «„Зов Урала“ халыҡ инструменттары ансамблдәре һәм оркестрҙары саҡырыуы» конкурс-фестивале (2012, 2015 һәм 2016 йылдарҙа).

Спорт

Күп тармаҡлы спорт комплекстары
  • «Биатлон» халыҡ-ара спорт-һауыҡтырыу комплексы.
  • «Аҡбуҙат» халыҡ-ара ат спорты комплексы (һыйҙырышлығы 6500 тамашасы).
  • «Динамо» спорт-күрһәтмә комплексы.
  • «Нефтяник» спорт комплексы.
  • «Трамплин» спорт-һауыҡтырыу комплексы.
  • «Аҡ Йорт» тау саңғыһы комплексы.
  • Юғары спорт оҫталығы мәктәбе.
Футбол стадиондары
  • «Нефтяник» стадионы — Өфөлә иң ҙур, 15 132 тамашасы һыйҙырышлы, стадионы.
  • 8 мең тамашасы һыйҙырышлы «Строитель» стадионында ҡыш боҙҙа уҙышыу буйынса донъя һәм Европа чемпионаттары үтә.
  • «Динамо» стадионы, 4500 тамашасы һыйҙырышлы.
  • Стадион Н. Гастелло, Сельская Богородская ул., 1, Блд. 1, Өфө ҡалаһы.
  • 10-сы Олимпия резерв спорт мәктәбе стадионы.
  • «Водник» стадионы, Өфө ҡалаһы, Союзная урамы, 1А.
Боҙ ареналары
Аквапарктар

Дин

Ҡалала төп дини конфессиялары — православие христианлығы һәм сөнни йүнәлешле ислам. Православие

  • Богородица Раштыуаһы Соборы

    Богородица Раштыуаһы Соборы

  • Богородско-Өфө сиркәүе .

    Богородско-Өфө сиркәүе .

  • Покров сикәүе

    Покров сикәүе

  • Тәре күтәреү сиркәүе

    Тәре күтәреү сиркәүе

Өфө — Рус православие сиркәүенең Башҡортостан митрополияһы Өфө һәм Стәрлетамаҡ епархияһының үҙәге.

XVII быуаттың икенсе яртыһында Смоленск ҡалаһынан Өфөгә Алла Әсәһе иконаһының килеүе хөрмәтенә Өфө Кремле үҙәгендә тәүге таш Смоленск собор сиркәүе төҙөлә (1955 йылда емерелә).

Ислам

  • Беренсе йәмиғ мәсете

    Беренсе йәмиғ мәсете

  • «Ләлә-Тюльпан» мәсете

    «Ләлә-Тюльпан» мәсете

  • «Мөнирә» мәсете

    «Мөнирә» мәсете

  • Хәмзә хаджи мәсете

    Хәмзә хаджи мәсете

Өфө — Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назараты һәм Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты үҙәк органдары һәм мөфтөйҙәре урынлашҡан урын.

1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары ваҡытында Тарихи Башҡортостан территорияһында төп мәсет тип һаналған Хажи мәсете емерелә. Бәрҫеүән йылғаһы буйында (хәҙер Өфө районының Чесноковка ауылы) урынлашҡан мәсеттә башҡорттарҙың эске үҙидараһында иң юғары власть булған дөйөм башҡорт йәмәғәт йыйылыштары (йыйындар) үткәрелгән.

Беренсе йәмиғ мәсете 1830 йылда мосолмандарҙың Рухи идараһы мөфтөйө Ғәбдрәхимов Ғәбдесәләм үтенесе буйынса Фроловская урамында (хәҙерге Туҡаев урамы) Царевококтан 2-се гильдия сауҙагәре Мөкъмин Хажасәйетов аҡсаһына төҙөлә.

2021 йылға ҡарата Өфөлә 22 мәсет эшләй, шуларҙан дүртәүһе (Мәҙинә (Инорс), Мәрйәм, Нур, Нур Ислам) яраҡлаштырылған биналарҙа урынлашҡан (уларҙың үҙ айырым бинаһы юҡ). Шулай уҡ Әр-Рәхим мәсетен төҙөү, Дүртенсе собор мәсетен реконструкциялау эштәре бара.

Киң мәғлүмәт саралары

Пресса

1801 йылда Өфөлә беренсе типография гражданлыҡ губернаторлығын хеҙмәтләндерә. 1838 йылда Өфөлә һәм губернала тәүге гәзит «Оренбург губернские ведомости» нәшер ителә, унан һуң 1865 йылда «Уфимские губернские ведомости» сыға. Ҡалала тәүге китап 1853 йылда баҫылып сыға. Тәүге журнал — «Уфимский земство вестник» 1879 йылдан 1883 йылға тиклем нәшер ителә.

1918 йылда Өфөлә билдәле чех яҙыусыһы Ярослав Гашек эшләй. Бында ул «Наш путь» һәм «Красная Европа» гәзиттәрен сығара, хикәйәләр һәм фельетондар серияһын яҙа («Из дневника уфимского буржуа», «Уфимский Иван Иванович», «Об уфимском разбойнике, лавочнике Булакулине», «Преосвященный владыка Андрей», «Два выстрела»).

Иң боронғо «Республика Башкортостан» гәзите үҙенең тарихын 1906 йылға тиклем "Уфимский рабочий"гәзитенән башлай. Башҡорт телендә сыҡҡан «Башҡортостан» гәзите үҙенең тарихын 1917 йылға тиклем «Башҡорт иттифаҡи бюроһының мөхбире» гәзитенән башлай. Татар телендәге «Ҡыҙыл таң» гәзите «Башҡортостан» гәзитенән 1918 йылдан сыға. «Вечерняя Уфа» ҡала гәзите 1969 йылдан сыға, башҡорт телендә «Киске Өфө» 2002 йылдан сыға.

Радиотапшырыуҙар

1927 йылда Өфө радиотапшырыуҙар компанияһы ойошторола, 1928 йылдың авгусынан башҡорт һәм рус телдәрендә даими радиотапшырыуҙар әҙерләнә.

Телевидение

Беренсе һынау тапшырыуы 1958—1959 йылдарҙа Яңы йыл төнөндә үтә, даими тапшырыуҙар 1959 йылдың мартында Өфө телевидение үҙәге файҙаланыуға тапшырылас башлана.

Һанлы телевидениеһы һәм радиотапшырыуҙары беренсе (25 ТВК, 506 МГц) һәм икенсе (43 ТВК, 650 МГц) мультиплекстарҙа (телевидение һәм радиотапшырыуҙар пакеты) тапшырылы.

Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр

Дипломатик һәм консул вәкиллектәре

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ Уфа // Уланд — Хватцев. — М. : Большая российская энциклопедия, 2017. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.]; vol. 2004—2017, вып. 33). — ISBN 978-5-85270-370-5.
  2. ↑ Өфө // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы), 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  3. ↑ 1 2 Өфө // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы), 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  4. ↑ 1 2 Р. Г. Буканова. Өфө // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы), 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  5. ↑ 1 2 3 Уфа, губернский город // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том). — СПб., 1890—1907. (рус.)
  6. ↑ Уфа, город // Энциклопедический словарь Гранат: В 58 томах. — М., 1910—1948.
  7. ↑ БД ПМО Республики Башкортостан. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 ноябрь 2025. Архивировано 27 ноябрь 2021 года.
  8. ↑ 1 2 Площадь Уфы планируется увеличить на треть. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 ноябрь 2025. Архивировано 27 ноябрь 2021 года.
  9. ↑ Топографическая карта окрестностей Уфы 1945–1946 годов. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 ноябрь 2025. Архивировано 2 май 2022 года.
  10. ↑ Топографическая карта Урала. ЭтоМесто. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 ноябрь 2025.
  11. ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2024 года. Федеральная служба государственной статистики (27 апрель 2024). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 май 2024.
  12. ↑ Предварительная оценка численности населения Республики Башкортостан на 1 января 2016 года по муниципальным образованиям. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 21 февраль 2016. Архивировано 21 февраль 2016 года.
  13. ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов с населением 3000 человек и более. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 ноябрь 2025. Архивировано 1 сентябрь 2022 года.
  14. ↑ 1 2 3 4 5 Уфа́ / председ. Ю.С. Осипов и др. — Большая Российская Энциклопедия (в 35 т.). — Москва: Научное издательство «Большая российская энциклопедия», 2017. — Т. 33. Уланд — Хватцев. — С. 142–144. — 798 с. — 35 000 экз. — ISBN 978-5-85270-370-5. Архивная копия от 7 июнь 2019 на Wayback Machine
  15. ↑ 1 2 Уфа // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы), 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  16. ↑ Об утверждении Стратегии социально-экономического развития городского округа город Уфа Республики Башкортостан до 2030 года, Решение Совета городского округа город Уфа Республики Башкортостан от 19 декабря 2018 года № 35/2. docs.cntd.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 ноябрь 2025.
  17. ↑ Рычков П. И. Топография Оренбургской губернии. Уфа. 1949. С. 92.
  18. ↑ 1 2 М. Сомов. Описание Уфы // Оренбургские губернские ведомости. Часть неофициальная. 1864. 14 марта
  19. ↑ Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения. — М.: Наука, 1974, С.219)
  20. ↑ Матвеев А. К. Географические названия Урала: Топонимический словарь. — Екатеринбург: Сократ, 2008. — С. 294—296. — 352 с. — ISBN 978-5-88664-299-5.
  21. ↑ Дмитриев Н. К. О тюркских элементах русского словаря // Лексикографический сборник. Вып. 3. М., 1958
  22. ↑ Сергеев А. Н. Опыт объяснения названий русских городов//Древняя и новая Россия. Уфа 1876.Т2.№ 8.С.343-361
  23. ↑ Гарипов Т. М., Ураксин З. Г. Новые воззрения на происхождение урбонима Уфа // Уфа: прошлое, настоящее, будущее: Материалы республиканской научно-практической конференции. — Уфа: Гилем, 2000. — С. 122—123.
  24. ↑ Ландшафты городские - Уфа от А до Я (билдәһеҙ). Посреди России (12 февраль 2014). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 ноябрь 2025. Архивировано 8 октябрь 2021 года.
  25. ↑ Самые длинные города России: список. Их описание и общая протяжённость. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 ноябрь 2025. Архивировано 6 октябрь 2021 года.
  26. ↑ Рейтинг столичных городов России от Фонда "Институт экономики города". Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 ноябрь 2025.
  27. ↑ Расчет расстояний между городами. АвтоТрансИнфо. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 ноябрь 2025.
  28. ↑ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (3 июнь 2011).
  29. ↑ Время в Уфе, Республика Башкортостан, Россия. Сколько сейчас времени в Уфе. dateandtime.info. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 ноябрь 2025. Архивировано 18 октябрь 2017 года.
  30. ↑ 1 2 Географическое положение Уфы - Уфа от А до Я (билдәһеҙ). Посреди России (1 ғинуар 2014). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 ноябрь 2025. Архивировано 8 октябрь 2021 года.
  31. ↑ Климат города Уфы - Уфа от А до Я (билдәһеҙ). Посреди России (8 ғинуар 2014). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 ноябрь 2025. Архивировано 8 октябрь 2021 года.
  32. ↑ Фёдоров Л.А. Диоксины как экологическая опасность. — М. : Наука, 1993.
  33. ↑ Фенольная катастрофа в Уфе: как жителей города выручили родники. Башинформ (15 ғинуар 2005). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 4 декабрь 2025.
  34. ↑ Министерство природопользования и экологии Республики Башкортостан. ecology.bashkortostan.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 ноябрь 2025. Архивировано 25 октябрь 2020 года.
  35. ↑ Рудаков В. Г. К вопросу о двух столицах в Золотой Орде и местоположении города Гюлистана // Научное наследие А. П. Смирнова и современные проблемы археологии Волго-Камья. Материалы научной конференции. Труды ГИМ. Вып. 122. — М., 2000. — Рис. 1.
  36. ↑ Там же; Псянчин А. В. Башкортостан на старых картах. — Уфа, 2001. — С. 71.
  37. ↑ Золотая Орда в источниках. T.I. Арабские и персидские сочинения. М., 2003. С 169.
  38. ↑ «Mercator and Hondius (loth Ed., 1630) and N. Sanson (1650) show Jorman on the south of the Kama R., Pascherti in the position of Ufa, the present head-quarter of the Bashkirs, Sagatin (= Fachatim of the text) at the head of the Ufa River, Marmorea on the Bielaya south of Ufa». — Cathay and the Way Thither: Being a Collection of Medieval Notices of China, Chʻeng-wen Publishing Company, 1967. Henri Cordier
  39. ↑ Псянчин А. В. Башкортостан на старых картах. Уфа, 2001. Стр. 70, 71, он же. Mons Et Urbis: Уральские горы и город Уфа в европейской средневековой картографической традиции//Архив Башкортостана, № 1. 2007. С. 17-23.
  40. ↑ Рычков, П.И. История Оренбургская (1730-1750). Изд. Оренбург. губ. стат. ком., (1896). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 4 декабрь 2025.
  41. ↑ ИСТОРИЯ УФЫ 1557-2006 гг. Хронология событий. Посреди России (2 июль 2012). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 ноябрь 2025. Архивировано 23 сентябрь 2020 года.
  42. ↑ Ногайский овраг – Уфа от А до Я. Посреди России (13 февраль 2014). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 ноябрь 2025. Архивировано 8 август 2020 года.
  43. ↑ 1 2 Закон Республики Башкортостан от 20.04.2005 № 178-з (ред. от 01.06.2015) «Об административно-территориальном устройстве Республики Башкортостан». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 ноябрь 2025.
  44. ↑ 1 2 Постановление Правительства Республики Башкортостан от 29.12.2006 № 391 (ред. от 09.02.2015) «Об утверждении реестра административно-территориальных единиц и населённых пунктов Республики Башкортостан». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 ноябрь 2025.
  45. ↑ Закон Республики Башкортостан от 17.12.2004 № 126-з (ред. от 19.11.2008) «О границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 ноябрь 2025.
  46. ↑ Устав городского округа Уфа Республики Башкортостан. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 ноябрь 2025.
  47. ↑ Органы власти и организации. Официальный портал Республики Башкортостан. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 ноябрь 2025.
  48. ↑ с учётом городов Крыма
  49. ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более (XLSX).
  50. ↑ GEO. Города мира. Самые большие города Европы. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 ноябрь 2025. Архивировано 5 июнь 2020 года.
  51. ↑ На новом рубеже. Ровно 40 лет назад Уфа стала миллионником. Аргументы и факты (12 август 2020). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 ноябрь 2025. Архивировано 22 сентябрь 2020 года.
  52. ↑ Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан (pdf). Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 ноябрь 2025.
  53. ↑ Стратегия социально-экономического развития городского округа город Уфа Республики Башкортостан до 2030 года. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 ноябрь 2025.
  54. ↑ Об итогах социально-экономического развития городского округа город Уфа Республики Башкортостан за 2020 год. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 ноябрь 2025.
  55. ↑ Об утверждении Стратегии социально-экономического развития городского округа город Уфа Республики Башкортостан до 2030 года. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 ноябрь 2025. Архивировано 8 октябрь 2021 года.
  56. ↑ Стратегия социально-экономического развития города Уфы до 2030 года. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 ноябрь 2025.
  57. ↑ Елена Сафонова. Заклинания на шоколад и заброшенный трамплин: путеводитель по Уфе (7 май 2012). 16 октябрь 2025 тикшерелгән.
  58. ↑ Елена Чиркова. С вещами на выезд (26 декабрь 2024). 16 октябрь 2025 тикшерелгән.
  59. ↑ Куйбышевская железная дорога. Куйбышевская ЖД. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 ноябрь 2025.
  60. ↑ В 2014 году аэропорт «Уфа» по пассажиропотоку побил 20-летний рекорд. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 ноябрь 2025. Архивировано 19 ғинуар 2015 года.
  61. ↑ Наше расположение. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 ноябрь 2025.
  62. ↑ Коды аэропортов Уфа, Россия (RU). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 ноябрь 2025. Архивировано 21 сентябрь 2013 года.
  63. ↑ Водный транспорт Республики Башкортостан. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 ноябрь 2025.
  64. ↑ Башкирское речное пароходство. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 ноябрь 2025. Архивировано 21 октябрь 2020 года.
  65. ↑ ИСТОРИЯ УФЫ 1557-2006 гг. Хронология событий. Посреди России (2 июль 2012). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 ноябрь 2025. Архивировано 23 сентябрь 2020 года.
  66. ↑ Управление по государственной охране объектов культурного наследия Республики Башкортостан. okn.bashkortostan.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 ноябрь 2025. Архивировано 26 сентябрь 2020 года.
  67. ↑ Плану Гесте — два века. Журнальный мир. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 ноябрь 2025.
  68. ↑ По удобству проживания Уфа занимает второе место в рейтинге 100 крупнейших городов России. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 ноябрь 2025. Архивировано 17 февраль 2020 года.
  69. ↑ Культура. Администрация городского округа город Уфа Республики Башкортостан. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 ноябрь 2025.
  70. ↑ Калимуллин Б. Кинотеатр «Родина» в городе Уфе // Архитектура СССР : Журнал. — М.: Государственное издательство литературы по строительству и архитектуре, 1954. — № 9. — С. 41.

Әҙәбиәт

Һылтанмалар

  • Сайт города Уфа. Өфө ҡалаһының рәсми сайты. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 ноябрь 2025.
https://ba.ruwiki.ru/w/index.php?title=Өфө&oldid=3023864 ҡабул ителгән