Нуриман районы

Нуриман районы (рус. Нуримановский район) – Башҡортостандағы муниципаль район. Ҡариҙел йылғаһының һул яры буйлап түбәнге ағымында урынлашҡан. Көньяҡ-көнсығышта Силәбе өлкәһе менән сиктәш. 1930 йылдың авгусында Иҫке Күл районы итеп ойошторолған, 1933 йылда хәҙерге исеме бирелә. Район үҙәге — Ҡыҙылъяр ауылы, Өфөнән — 100 км, иң яҡын тимер юл станцияһы Иглиндән 40 км алыҫлыҡта ята.

Халыҡ һаны 2010 йылда 21,5 мең кеше (1970 — 34,3 мең; 1979 — 28,1 мең; 1989 — 22,9 мең; 1995 — 22,4 мең).

Районда 2 ҡасаба — Ҡыҙыл Шишмә (3,1 мең кеше), Павловка (1989 — 3,9 мең кеше) һәм 50 ауыл бар. Халҡының күпселеген татарҙар, башҡорттар, урыҫтар, мариҙар тәшкил итә.

Нуриманов Баһауетдин Йәләлетдин улы (1893—1918) — Башҡортостандағы инҡилаб хәрәкәте етәкселәренең береһе, Рәсәйҙәге Граждандар һуғышыунда әүҙем ҡатнашыусы.
Абдулов Марсель Хәбиб улы (8.05.1930—23.11.2007), совет һәм Рәсәй урмансыһы, дәүләт эшмәкәре. 1966—1991 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының урман хужалығы министры, Башҡорт АССР-ының 9-сы, 10-сы һәм 11-се саҡырылыш Юғары Советы, Башҡортостан Республикаһының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы лауреаты (1991), РСФСР-ҙың атҡаҙанған урмансыһы (1978). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966, 1976), Халыҡтар Дуҫлығы (1981) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры. Ҡуранса ауылынан (хәҙер бөткән).
Исмәғилев Рафаэль Ришат улы (25.03.1951), ғалим-агроном, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының мөхбир-ағзаһы (1998), ауыл хужалығы фәндәре докторы (1992), профессор (1993), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2010). Байгилде ауылынан.
Исмәғилев Фоат Ришат улы (25.01.1949) ғалим-химик-технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1992), профессор (2000). Байгилде ауылынан^[1].

Территорияһы төньяҡлап — Өфө яҫы таулығында, ә көньяҡлап Ағиҙел буйы убалы тигеҙлегендә ята. Территорияһының 78 процентын урман биләй. Ҡариҙел йылғаһы үҙенең ҡушылдыҡтары менән гидрографик селтәр барлыҡҡа килтерә.

Тупрағы: һоро урман, аҡһыл һоро, ҡара һоро урман, кәҫле-көлһыу. Тәбиғәт ҡомартҡылары: һыу сәтләүеге үҫкән Упҡанлы күле; Ҡыҙыл Шишмә карст сығанағы; Саруа күле шишмәһе. Районда аҡ шыршы, ҡарағай, ҡайын, йүкә, имән һәм уҫаҡ урмандары үҫә.

Доломит (Ильин), эзбизташ (Ҡыҙыл Шишмә), ҡом-ҡырсынташ ҡатнашмаһы (Ҡыҙылъяр, Түбәнге Ахлыстин), кирбес балсығы (Ҡыҙылъяр) ятҡылыҡтары табылған.

Нуриман — урман сәнәғәте һәм ауыл хужалығы районы. 205,5 мең гектар ере урман менән ҡапланған. Ағас әҙерләүселәр: Башҡортостан Республикаһы Урман хужалығы министрлығының Нуриман урман хужалығы, хужалыҡ-ара урман хужалығы, “Башлеспром”дың Яманйылға урман сәнәғәте хужалығы (Ҡыҙыл Шишмә ҡас.), Саруа ағас әҙерләү бүлексәһе (“Башнефть” АНК) һ.б. Ҡариҙел йылғаһында — Павловка ГЭС-ы, Ҡыҙылъярҙа РТП һәм май заводы эшләй.

44,6 мең гектарҙы (район территорияһының 16,9 проценты) ауыл хужалығы ерҙәре биләй, шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 27,8 мең, сабынлыҡтар — 6,8 мең, көтөүлектәр 10,0 мең гектар. Районда эре панелле йорттар төҙөү тресының ярҙамсы хужалығы (Өфө ҡалаһы) бар. Төп тармаҡтары — һөт-ит йүнәлешендәге мал үрсетеү, сусҡасылыҡ, игенселек, картуф үҫтереү. Умартасылыҡ үҫешкән.

1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):

Йыл	Халыҡ һаны
1939 йылдың	62 249	^[2]^[3]
1959 йылдың	42 205	^[4]^[3]
1970 йылдың	34 119	^[5]^[3]
1979 йылдың	28 077	^[6]^[3]
1989 йылдың	22 985	^[7]^[3]

Йыл	Халыҡ һаны
2002 йылдың	21 932	^[8]^[3]
2008 йылдың	21 421	^[9]
2009 йылдың	21 410	^[10]
2010 йылдың	20 824	^[11]
2012 йылдың	20 667	^[12]

Йыл	Халыҡ һаны
2013 йылдың	20 723	^[13]
2014 йылдың	20 620	^[14]
2015 йылдың	20 591	^[15]
2016 йылдың	20 522	^[16]
2017 йылдың	20 353	^[17]

Йыл	Халыҡ һаны
2018 йылдың	20 120	^[18]
2019 йылдың	19 906	^[19]
2021 йылдың	20 523	^[20]

Район территорияһы аша Иглин — Ҡыҙылъяр — Павловка автомобиль юлы үтә. Ҡыҙылъяр ауылы, Ҡыҙыл Шишмә һәм Павловка ҡасабаларында пристандәр бар.

Районда 35 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 12 урта; музыка мәктәбе (Ҡыҙылъяр ауылы), лицей һәм һөнәрселек училищеһы (Павловка ҡасаба), Б.Й.Нуриманов музейы (Яңы Күл ауылы), 25 дөйөм китапхана, 33 клуб учреждениеһы, үҙәк район һәм 3 участка дауаханаһы бар.

Районда урыҫ телендә “Красный Ключ” гәзите сыға.

↑ Башҡортостан энциклопедияһы — Исмәғилев Фоат Ришат улы 2016 йылдың 21 апрель көнөндә архивланған. (Тикшерелеү көнө: 17 ғинуар 2019)
↑ СССР-ҙа халыҡ иҫәбен алыу (1939)
↑ ¹ ² ³ ⁴ ⁵ ⁶ Население Башкортостана:XIX-XXI века: статистический сборник. — 2008. — бит 448.
↑ СССР-ҙа халыҡ иҫәбен алыу (1959)
↑ СССР-ҙа халыҡ иҫәбен алыу (1970)
↑ 1979 йылғы Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу
↑ СССР-ҙа халыҡ иҫәбен алыу (1989)
↑ 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу
↑ http://bashstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/bashstat/resources/88ec76804db875b29208d3356f373569/4+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D0%BB.pdf
↑ https://web.archive.org/web/20150518102941/http://www.gks.ru/bgd/regl/B09_109/IssWWW.exe/Stg/d01/tabl-21-09.xls
↑ 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу
↑ https://web.archive.org/web/20130516092833/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar
↑ https://web.archive.org/web/20131012013314/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar
↑ https://web.archive.org/web/20140810202114/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2014/bul_dr/mun_obr2014.rar
↑ https://web.archive.org/web/20150923180801/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2015/bul_dr/mun_obr2015.rar
↑ http://web.archive.org/web/20210508043701/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2016/bul_dr/mun_obr2016.rar
↑ http://web.archive.org/web/20170731141731/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2017/bul_dr/mun_obr2017.rar
↑ 26. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года — Рәсәй Федерацияһы статистика федераль хеҙмәте.
↑ Численность населения муниципальных образований Республики Башкортостан — 2019. — бит 62.
↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom1_tab-5_VPN-2020.xlsx

Нуриман районы // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-143-9.
Официальный сайт Муниципального района Нуримановский район Республики Башкортостан 2020 йылдың 22 май көнөндә архивланған.

ауыл Советы

[1] Башҡортостан энциклопедияһы — Исмәғилев Фоат Ришат улы 2016 йылдың 21 апрель көнөндә архивланған. (Тикшерелеү көнө: 17 ғинуар 2019)

[_eadc73f10a40e478-2] СССР-ҙа халыҡ иҫәбен алыу (1939)

[_c962aef18af72720-3] ¹ ² ³ ⁴ ⁵ ⁶ Население Башкортостана:XIX-XXI века: статистический сборник. — 2008. — бит 448.

[_747647186868544d-4] СССР-ҙа халыҡ иҫәбен алыу (1959)

[_b5d76c826b6d4b53-5] СССР-ҙа халыҡ иҫәбен алыу (1970)

[_b6f3d5df1e828a3d-6] 1979 йылғы Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу

[_545bab83691fc992-7] СССР-ҙа халыҡ иҫәбен алыу (1989)

[_ffbfccd5546d38f2-8] 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу

[_eec145ba21d297b3-9] ttp://bashstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/bashstat/resources/88ec76804db875b29208d3356f373569/4+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D0%BB.pdf

[_001ffc50eba865a3-10] ttps://web.archive.org/web/20150518102941/http://www.gks.ru/bgd/regl/B09_109/IssWWW.exe/Stg/d01/tabl-21-09.xls

[_88297514df13c953-11] 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу

[_2e283d128aa7a9ef-12] ttps://web.archive.org/web/20130516092833/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar

[_416bce11beb42b03-13] ttps://web.archive.org/web/20131012013314/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar

[_5d893f55349d5253-14] ttps://web.archive.org/web/20140810202114/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2014/bul_dr/mun_obr2014.rar

[_6836392f09be13a3-15] ttps://web.archive.org/web/20150923180801/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2015/bul_dr/mun_obr2015.rar

[_69343bcd653d379f-16] ttp://web.archive.org/web/20210508043701/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2016/bul_dr/mun_obr2016.rar

[_04cf995df9d42d91-17] ttp://web.archive.org/web/20170731141731/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2017/bul_dr/mun_obr2017.rar

[_6e003a5aba7c2577-18] 26. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года — Рәсәй Федерацияһы статистика федераль хеҙмәте.

[_8d186e15091e4a8d-19] Численность населения муниципальных образований Республики Башкортостан — 2019. — бит 62.

[_a52c0e625b0def47-20] ttps://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom1_tab-5_VPN-2020.xlsx

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

Башҡортостан
Ҡалалар	Ағиҙел \| Баймаҡ \| Бәләбәй \| Белорет \| Бөрө \| Благовещен \| Дүртөйлө \| Дәүләкән \| Ишембай \| Күмертау \| Мәләүез \| Межгорье \| Нефтекама \| Октябрьский \| Салауат \| Сибай \| Стәрлетамаҡ \| Туймазы \| Учалы \| Яңауыл
Районы	Архангел \| Асҡын \| Ауырғазы \| Баймаҡ \| Баҡалы \| Балтас \| Бәләбәй \| Балаҡатай \| Белорет \| Бишбүләк \| Бөрө \| Благовар \| Благовещен \| Бүздәк \| Борай \| Бөрйән \| Ғафури \| Дәүләкән \| Дыуан \| Дүртөйлө \| Ейәнсура \| Иглин \| Илеш \| Ишембай \| Йәрмәкәй \| Йылайыр \| Краснокама \| Күгәрсен \| Кушнаренко \| Көйөргәҙе \| Ҡалтасы \| Ҡариҙел \| Ҡырмыҫҡалы \| Ҡыйғы \| Мәләүез \| Мәсетле \| Мишкә \| Миәкә \| Нуриман \| Өфө \| Саҡмағош \| Салауат \| Стәрлебаш \| Стәрлетамаҡ \| Тәтешле \| Туймазы \| Учалы \| Фёдоровка \| Хәйбулла \| Шишмә \| Шаран \| Әбйәлил \| Әлшәй \| Яңауыл
Мәҡәләләр: Герб \| Флаг \| Гимн \| Тарих \| География \| Халыҡ \| Биләмә ҡоролошо

Нуриман районы

Билдәле шәхестәр

Географияһы

Иҡтисад

Халыҡ һаны

Транспорт

Социаль-мәҙәни өлкә

Иҫкәрмәләр

Һылтанмалар

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар