Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Салауат (ҡала)

Салауат (тыңлау) (мәғл.) — Рәсәйҙең Башҡортостан Республикаһында республика әһәмиәтендәге ҡала. Райондың көньяғында, Ағиҙел йылғаһының һул ярында, Өфөнән яҡынса 160 км алыҫлыҡта урынлашҡан[1][2].

Этимология һәм тарихы

Төп мәҡәлә: Салауат тарихы

Ҡалаға 1948 йылда башта «Новостройка» тип аталған 18-се нефть химияһы комбинатын төҙөгәндә эшселәр ҡасабаһы булараҡ нигеҙ һалына; һуңынан, 1949 йылда, ҡасабаға башҡорт милли геройы Салауат Юлаев хөрмәтенә Салауат исеме бирелә[3][4]. Ҡала статусы 1954 йылда бирелә[2][3].

Ишембай ҡалаһы, төбәктең нефть сығарыу һәм нефть эшкәртеү сәнәғәте пионеры, буласаҡ Салауат ҡалаһына нигеҙ һала, 18-се комбинат төҙөлөшөн ойоштороуҙа, шулай уҡ ҡала төҙөлөшөндә ярҙам күрһәтә[5].

1948 йылдың 30 июнендә ҡасаба 18-се нефть химияһы заводы (хәҙерге «Газпром Нефтехим Салауат» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте) төҙөлә башлауға бәйле барлыҡҡа килә. СССР Министрҙар Советының 1948 йылдың 30 мартындағы указы менән нефть химияһы заводы төҙөлөшөнә 25 меңдән ашыу тотҡондар һәм хәрби әсирҙәр килтерелә. Уларҙың күбеһе заводтың оҫтаханаларын, торлаҡ биләмәләрен төҙөүҙә төҙөүселәр менән бергә эшләй. Әле Салауатта дүрт штраф колонияһы бар[6].

1949 йылдың 7 июлендә эшселәр ҡасабаһына башҡорт милли геройы Салауат Юлаев хөрмәтенә Салауат исеме бирелә[3][4]. Салауат ҡасаба советы Ишембай ҡала советына буйһона[5]. Ҡасабала төҙөлгән мәктәптәрҙе нумерациялау башта Ишембай ҡалаһы мәктәптәре нумерацияһын дауам итә.

1954 йылдың 12 июнендә Салауат ҡасабаһы ишембай Ҡала Советы ҡарамағынан сыға һәм республика ҡарамағындағы ҡалаға әйләнә[2][3].

География һәм климаты

Салауат майҙаны яҡынса 106 км2. Территорияһы Ағиҙел йылғаһы буйлап оҙонлоғо ≈5,5 км һәм киңлеге ≈2,65 км һуҙылған; ҡаланың иң бейек нөктәһе 175 м (116-сы квартал) тәшкил итә. Ҡала эсендә Ҡорбалыҡүл күле урынлашҡан[1].

Ҡала Урал алды бөгөлө зонаһында урынлашҡан; геологик тарихында бында һуңғы палеозойҙың диңгеҙ бассейны булған, был балсыҡ, эзбизташ, гипс, таш тоҙ һәм бай нефть ятҡылыҡтары булыуына сәбәпсе булған[1].

Климаты уртаса континенталь. Ҡышын ҡаланың түбән урынлашыуы арҡаһында ҡалын томанлы көндәр йыш осрай[2]. Йәй йылы, ҡыш уртаса һалҡын һәм оҙайлы була. Ғинуарҙың уртаса температураһы: -13,9 °C, минималь: -48,2 °C; июль: +19,4 °C (1993), максимум: +39,3 °C (2010). Һауаның уртаса йыллыҡ температураһы: +3,6 °C. Уртаса яуым-төшөм: 576 мм. Ел башлыса көньяҡтан иҫә.

Салауат МСК+2 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Ҡулланылған ваҡыттың UTC-ға ҡарата тайпылышы +5:00 тәшкил итә.

Халҡы

Халыҡ һаны
1968 1975 1987 1990 20000 2013 2020
105000 130000 153000 152000 156800 154884 150500
50 000
100 000
150 000
200 000
1959
1973
1985
1991
1996
2001
2006
2011
2016
2021

Халҡы яҡынса 150 000–156 000 кеше: 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса 156 095 кеше, ә 2024 йылғы смета буйынса яҡынса 150 500 кеше. Ҡала Башҡортостанда иң ҙур өс ҡаланың береһе булып тора, Өфө һәм Стәрлетамаҡтан ҡалышып икенсе урында тора[2]. 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса: урыҫтар — 54,9%, татарҙар — 20,8%, башҡорттар — 18%, сыуаштар — 2,1%, украиндар — 1,5%, башҡа милләт кешеләре — 2,7%.

Административ-территориаль бүленеш буйынса Салауат республика әһәмиәтендәге ҡала статусына эйә; муниципаль структурала Салауат ҡала округы (рус.)баш.[7].

Иҡтисады

Салауат – нефть химияһы сәнәғәте тирәләй нигеҙ һалынған республиканың алдынғы сәнәғәт-финанс үҙәктәренең береһе. Ҡаланы ойоштороусы предприятие — шыйыҡ яғыулыҡ, полиэтилен, ашламалар һәм башҡа химик продукция етештергән «Газпром нефтехим Салауат» (2011 йылға тиклем — «Салауатнефтеоргсинтез»)[2][4][8][9].

Бынан тыш, ҡалала:

  • «Салауатбыяла» — Рәсәйҙәге иң эре быяла предприятиеларының береһе;
  • «Салауатнефтемаш» — нефть һәм газ сәнәғәте, шулай уҡ төҙөлөш материалдары, металлургия, туҡыу секторы, кейем-һалым һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте предприятиелары өсөн ҡорамалдар етештерә[2].

2024 йылдың майында «Газпром Нефтехим Салауат» комплексы дрондар һөжүменә дусар була һәм каталитик крекинг ҡоролмаһының эшен ваҡытлыса туҡтата; әммә төбәк етәкселеге хәбәр итеүенсә, был ваҡытлыса була һәм төп системалар эшләүен дауам итә[9].

Ҡалала ике йылылыҡ электр станцияһы бар: 245 МВт ҡеүәтле Салауат ТЭЦ-ы (Башҡортостан генерациялау компанияһы) һәм 530 МВт ҡеүәтле Яңы Салауат ТЭЦ-ы (ООО Яңы Салауат ТЭЦ-ы — ООО «Газпром СалауатНефть» асыҡ акционерҙар йәмғиәте).

Салауатта «Газпром» асыҡ акционерҙар йәмғиәте базаһында яңы ҙур предприятие төҙөү планлаштырыла, дөйөм инвестиция күләме 400 миллиард һумдан ашыу тәшкил итәсәк.

Мәҙәниәт, мәғариф һәм инфраструктура

Мәғариф

Ҡалала киң спектрлы уҡыу йорттары бар: Өфө дәүләт нефть технология университеты филиалы, колледждар (медицина, педагогия, машиналар төҙөү һ.б.), техникумдар, мәктәптәр, лицейҙар һәм өҫтәмә белем биреү учреждениелары[2].

Мәҙәниәт

Драма театры (Башҡорт драма театры), Нефтехимик мәҙәниәт һарайы, Октябрь кинотеатры, тыуған яҡты өйрәнеү музейы, художество галереяһы, Ағиҙел мәҙәниәт йорто, китапханалар, халыҡ бейеү һәм музыка ансамблдәре бар[2].

Телевидение

«Салауат» төбәк телекомпанияһы 1999 йылдан алып башҡорт һәм рус телдәрендә тапшырыуҙар алып бара.

Спорт

Ҡалала мотоцикл һәм хоккей спорты популяр. 1968 йылда (мотоцикл миҙгеленең һуңғы боҙ көнөндә) «Строитель» стадионында (Үҙәк мәҙәниәт һәм ял паркында) боҙҙа уҙышыу буйынса донъя чемпионатының финалы үтә. Шулай уҡ яҡшы үҫешкән хоккей мәктәбе, спорт комплекстары, бассейндар, стадиондар һәм спорт мәктәптәре бар[10].

Архитектура, символдар һәм дин

Архитектура

1960—1964 йылдарҙа Нефтехимик мәҙәниәт һарайы, Успенский соборы (1990—2002), Неисчерпаемый чаша иконаһының ағас сиркәүе (2007—2011), собор мәсете (1985—2004).

Парктар

Ҡалала тәүҙә милли батыр Салауат Юлаев исемен йөрөткән беренсе парк Пушкин урамының осонда, Богдан Хмельницкий һәм Стахановская урамдары араһында урынлашҡан. Тап уның биләмәһендә Салауат Юлаев һәйкәле ҡуйылған. 2006 йылда скульптура Мәңгелек ут мемориалы ҡаршыһында урынлашҡан уның исемендәге бульварға күсерелде.

Әлеге ваҡытта тарихи парк исемен үҙгәртелгән, бөйөк рус шағиры хөрмәтенә хәҙер А.С. Пушкин исемендәге балалар паркы тип атала, паркта Пушкин һәйкәле ҡуйылған.

Ҡалала башҡа йәшел биләмәләр бар: Горький паркы һәм төрлө аттракциондары менән дан тотҡан Үҙәк мәҙәниәт һәм ял паркы.

Символика

Ҡурай сәскәһе — дуҫлыҡ символы, уның ете таж япрағы — башҡорт халҡының берләшеүенә башланғыс һалған ете ырыу. Салауат ҡалаһы ошо ете ырыуҙың береһе- юрматы ырыуы ерендә барлыҡҡа килә.

Газгольдерға (рус.)баш. оҡшатып эшләнгән һүрәт ҡаланы булдырған нефтехимия проиводствоһын кәүҙәләндерә.

Төп майҙанда һыбайлы менән ҡарсыға, улар ҡаланың Салауат Юлаев исемен йөрөтөүен һәм башҡорт халыҡ батыры Салауат Юлаевтың азатлыҡҡа булған мәңгелек һөйөүен күрһәтә.

Ҡаланың гербы һәм флагы авторҙары- «Газпром нефтехим Салават» ААЙ МЧС-ы табибтары А. В. Лаврухин менән Р. Т. Фәйезов. Ҡала гербы Федерацияһы Президенты янындағы геральдика советы ҡарары менән Рәсәй Федерацияһы геральдика регистрына индерелгән (2001 йыл 31 май,5-се һанлы протокол). Теркәлеү һаны 661[11]..

Ҡала флагы Федерацияһы Президенты янындағы геральдика советы ҡарары менән Рәсәй Федерацияһы геральдика регистрына индерелгән (2001 йыл 31 май,5-се һанлы протокол). Теркәлеү һаны 662.

Дин

Салауатта православие (Успение соборы, ғибәҙәтханалар) һәм сөнни йүнәлешле ислам (Салауат йәмиғ мәсете, башҡа мәсеттәр); шулай уҡ евангелие христиан-баптистар Сиркәүе, евангелие дине христиандарының Берләшкән сиркәүе эшләй.

Йәһүд общинаһы һәм Йәһүә шаһиттарының (рус.)баш. общинаһы бар.

Хәҙерге әһәмиәте

Салауат – сағыштырмаса йәш, әммә әүҙем үҫешкән, сәнәғәт үҙәге булып барлыҡҡа килгән ҡала. Ҡаланың иҡтисады нефть химияһы, быяла һәм машиналар эшләү тармаҡтарына ҡоролған. Ул үҙенең мәҙәни үҙенсәлеген һаҡлап ҡала, мәғариф, спорт һәм социаль инфраструктураны әүҙем үҫтерә. Бөгөн ул 150 мең самаһы кеше йәшәгән Стәрлетамаҡ агломерацияһының иң мөһим үҙәге булып тора[8].

Фотогалерея

Губкин урамы
«Октябрь» кинотеатры
Музыка колледжы
Желанный ҡасабаһы
Нефтяниктар проспекты
Беренсе май урамы
Богдан Хмельницкий урамы
Мусинола храм
Салауат станцияһы

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 Салават. GorodaRus.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 29 август 2025.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Салават. Большая российская энциклопедия 2004–2017. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 29 август 2025.
  3. ↑ 1 2 3 4 Салават - краткая история города. Истмира. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 29 август 2025.
  4. ↑ 1 2 3 Салават Республика Башкортостан. Союз малых городов Российской Федерации.
  5. ↑ 1 2 Чудесный клад. — М.: Советская Россия, 1985. — С. 136—137. — 144 с. — 20 000 экз.  (Тикшерелеү көнө: 29 август 2025)
  6. ↑ Колония особого режима ИК № 4 (г. Салават), Республика Башкортостан. Тюремный портал России (18 ноябрь 2010). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 29 август 2025.
  7. ↑ Устав. Совет городского округа город Салават (14 декабрь 2005). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 29 август 2025.
  8. ↑ 1 2 «Есть такой город Салават» Час истории 75 лет городу Салават. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 29 август 2025.
  9. ↑ 1 2 Oil plant in Russia's Bashkortostan stopped its cat cracker after drone attack 9 May, sources say (ингл.). Rueters (11 май 2024). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 29 август 2025.
  10. ↑ Салаваат — город в России, один из крупнейших промышленных центров Республики Башкортостан. Населённые пункты по маршруту Орск-Уфа. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 29 август 2025.
  11. ↑ Герб и флаг города Салавата. Геральдики. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 29 август 2025.

Әҙәбиәт

  • Калимуллин Б. Г. Салават. Планировка и застройка города / ред. Н. А. Пекарева; Акад. строительства и архитектуры. СССР. — М.: Госстройиздат, 1962. — 60 с.
  • Салават. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1965. — (Города нашей республики).
  • Города России. Энциклопедия / И. Кондратьева. — М.: Большая Российская Энциклопедия, 1994.
  • Дворец культуры нефтехимиков. — Скиф, 2007. — 1000 экз.
  • Любимый город Салават. — 2009. — (К 60-летию города Салават). — 2000 экз.
  • Горелов А. В., Яценко Т. Н. и др. 40 лет на страже здоровья нефтехимиков. — Салават, 2005.

Һылтанмалар

Ошибка Lua в Модуль:Navbar на строке 12: Invalid title Башҡорттар һаны буйынса Рәсәй тораҡ пункттары.

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар