Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Йыйын

Был терминдың башҡа мәғәнәләре лә бар, ҡарағыҙ: Йыйын (мәғәнәләр).

Йыйын (рус. Джиен; татар. җыен) — төрки халыҡтарының (айырыуса башҡорттарҙың һәм башҡа ҡайһы бер төрки халыҡтарҙың) традицион үҙидаралыҡ институты һәм халыҡ байрамы, шулай уҡ уларҙан Урал алды марийҙарының байрам йолаһы (уларҙа ул Дийын тип атала). Тарихи яҡтан ул ырыу-ҡәбилә халыҡ йыйылышы һәм община идаралығы органы функцияларын үтәгән.

Тарихи функциялары

Башҡорттарҙа

Тәүге осорҙа Йыйын халыҡ йыйылышы рәүешендә ырыуҙың йәки ҡәбиләнең үҙидара органы булған. Масштабына ҡарап, улар түбәндәге төрҙәргә бүленгән:

  • Дөйөм халыҡ (милли) — унда барлыҡ башҡорт даруғаларының, улустарының, ҡәбиләләренең һәм ырыуҙарының вәкилдәре саҡырылған.
  • Территориаль (ырыу-ҡәбилә) — унда бөтә өлкән йәштәге ир-аттар (аҡһаҡалдар ҡоро) ҡатнашҡан.

Был йыйылыштарҙа община тормошоноң мөһим мәсьәләләре хәл ителгән: һуғыш иғлан итеү һәм солох төҙөү, йола хоҡуғы (ғәҙәт) һәм шәриғәт нормалары үтәлешен күҙәтеү, эске һәм ҡәбилә-ара бәхәстәрҙе, шулай уҡ ғаилә-никах мөнәсәбәттәрен (шул иҫәптән барымта һәм ҡарымта мәсьәләләрен) хәл итеү. Бынан тыш, Йыйында аҫаба ерҙәрҙең сиктәре, йәйләү маршруттары билдәләнгән һәм асыҡланған, көтөүлектәр, урман, солоҡ, сабынлыҡ һәм балыҡ тотоу урындары бүленгән. Бында уҡ ырыу-ҡәбилә башлыҡтары, старшиналар, старосталар һәм дөйөм башҡорт ҡоролтайҙарына вәкилдәр һайланған һәм тәғәйенләнгән.

Башҡортостан Рус дәүләтенә ҡушылғандан һуң, йыйылыштарҙың административ функциялары аҡрынлап сикләнә башлай. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, XVII—XVIII быуаттарҙағы башҡорт ихтилалдары осоронда хәрәкәттәрҙе координациялау өсөн Йыйындар даими саҡырыла: унда ҡаршылыҡты дауам итеү йәки туҡтатыу тураһында ҡарарҙар ҡабул ителә, хәрби башлыҡтар һайлана һәм батша хөкүмәтенең тәҡдимдәре ҡарала.

1735-1740 йылдарҙағы ихтилалды баҫтырыу барышында Рәсәй властары тарафынан 1736 йылдың 11 февралендәге указдар сығарыла, улар йыйылыштар уҙғарыуҙы ҡәтғи регламентлай. Был мәлдән алып Йыйынды йылына бер тапҡыр ғына, ҡәтғи билдәләнгән урында — Ләмйән йылғаһы (Ағиҙел бассейны) буйында һәм тик дәүләт хакимиәте вәкилдәре ҡатнашлығында ғына үткәрергә рөхсәт ителә. Ойоштороусылар ҡараласаҡ мәсьәләләр исемлеген воеводаға алдан күрһәтергә һәм рәсми рөхсәт алырға тейеш була. Көн тәртибенән сәйәси һәм иҡтисади темалар тулыһынса сығарыла, шунлыҡтан съездарҙың тәбиғәте күңел асыу өлөшөнә табан үҙгәрә, ә ҡайһы бер төбәктәрҙә исемдәре лә (майҙан, бәйге, һабантуй) алмашына. 1798 йылда кантон идара итеү системаһы индерелеү менән башҡорттарҙың сәйәси йыйылыштары тулыһынса тыйыла, ә Йыйын тулыһынса тик халыҡ байрамына ғына әүерелә[1].

Ҡазан татарҙарында

Иртә феодаль осорҙа ҡазан татарҙарының боронғо ата-бабалары булған болғарҙарҙа ергә коллектив милекселеккә таянған территориаль-сик буйы социаль ойошоу принцибы ғәмәлдә булған. Патронимия (рус.)баш. (ҙур ҡәрҙәшлек коллективының архаик формаһы) менән бәйле бер нисә (ҡайһы ваҡыт ундан ашыу) күрше ауыл халҡы «йәмәғәт округына» (ҡазан татарҙарында — җыен округы) берләшкән. Округ бөтә йәмәғәт тормошо үҙәге булған «төп» ауыл исеме менән аталған. Был ауылда аҡһаҡалдар кәңәшмәләре, дөйөм йыйылыштар үткәрелгән һәм йыйын байрамы ойошторолған. Үҙ сиратында, бындай 3-тән алып 20-гә тиклемге округтар эрерәк иҡтисади һәм мәҙәни берәмектәрҙе — «йәмәғәт округтары конфедерацияларын» ҡорған, уларҙың үҙәктәре йыш ҡына феодаль округтар үҙәктәре менән тап килгән. Феодаль тарҡаулыҡты бөтөрөү барышында йәмәғәт ойошмаһының ҡан-ҡәрҙәшлек һәм иҡтисади нигеҙҙәре аҡрынлап ҡаҡшай, ә 1552 йылда Ҡазан ханлығы яулап алынғас һәм тауар-аҡса мөнәсәбәттәре үҫешкәс, был процесс тиҙләнә. Боронғо ырыу общинаһы ауыл общинаһына әүерелә, шул уҡ ваҡытта йыйындың социаль-ойоштороу роле һүнә бара, ә төп ауылдарҙың мәҙәни-көнкүреш һәм сауҙа әһәмиәте үҫә — улар эре йәрминкә урындарына әүерелә[2].

XIX быуат башына йәмәғәт округтарының милли йомоҡлоғо ҡаҡшай, һәм татарҙарҙың байрамдарында күрше халыҡтар (рустар, сыуаштар, марийҙар, удмурттар) ҡатнаша башлай. Керәшендәрҙә һәм татарҙар һуңыраҡ күсеп ултырған райондарҙа (XIV—XVII быуаттар, шул иҫәптән Төньяҡ-Көнбайыш Башҡортостан һәм Татарстандың көнсығышы) йыйын йыш ҡына христиан байрамдарына тура килтерелә һәм тейешле исемдәр ала: Петран Йыйыны (Питрау җыены), Троица Йыйыны, Тихон Йыйыны. Төп ареалдарҙа иһә, мәҫәлән, Ҡазан артында, байрамдың традицион сценарийы һәм ырыу-община бәйләнештәре күпкә оҙағыраҡ һаҡлана. Ҡазан татарҙарында йыйын берләшмәләренең традицион формаһы 1930 йылдар башына тиклем йәшәп килә, шунан һуң ул аҡрынлап Һабантуй менән ҡушылып китә[3].

Марийҙарҙың Дийыны

Башҡорттарҙың һәм татарҙарҙың көслө этномәҙәни йоғонтоһо аҫтында Ыҡ-Сөн төркөмөндәге көнсығыш марийҙарында (Башҡортостандың Шаран, Баҡалы һәм башҡа райондарында, шулай уҡ Татарстандың көнсығышында йәшәүселәрҙә) Дийын байрамы үҫешә. Байрамдың исеме яраҡлаштырылған төрки термины булып тора.

Марий Дийынының үҙенсәлектәре:

  • Сауҙа һәм ҡунаҡсылыҡ: Йәрминкәләр 2-3 көн дауам иткән, ҙур марий ауылдарына тауар тулы һандыҡлы атлы сауҙагәрҙәр йыйылған. Байрам ғәҙәттә йома көндө башланып, йәкшәмбе тамамланған (ҡунаҡтар кесаҙна килеп, дүшәмбе таралған). Туғандарҙы, айырыуса кейәүҙәге ҡыҙҙарҙы ғаиләләре менән ҡабул итеү изге бурыс һаналған. Ҡунаҡтарҙы һыйлағандар, мунса индергәндәр һәм бер күршенән икенсеһенә күсеп йөрөй торған тантаналы табындар ойошторғандар.
  • Йәштәр уйыны: Йәштәр йырҙар йырлап, гармун уйнап биҙәлгән арбаларҙа ҙур түңәрәк буйлап уҙышҡандар, ә түңәрәк эсендә әйлән-бәйлән уйыны ойошторолған. Байрам егеттәр менән ҡыҙҙарҙың танышыуы һәм киләсәктә ғаилә ҡороуы өсөн мөһим урын булып хеҙмәт иткән.
  • Сиратлашыу: Байрам итеү июнь аҙағынан башлап 4-5 аҙна дауамында бер ауылдар төркөмөнән икенсеһенә күсә барған.

Совет йылдарында (Яңы иҡтисади сәйәсәт — НЭП осоронда) Шаран районындағы традицион марий байрамы рәсми рәүештә «Ленин кооператив байрамы» тип аталған һәм властар тарафынан ауыл кооперацияһын һәм тауар алмашыуҙы дәртләндереү өсөн файҙаланылған. Бер нисә марий ауылында (Аҡбарис, Ҡорткүл) Дийын әлегә тиклем Халыҡ-ара кооперация көнөнә тура килтерелә[4].

Байрам итеү традициялары

Традицион рәүештә байрам яҙғы-йәйге осорҙа — сәсеү тамамланғандан алып сабынлыҡ йәки ураҡ башланғанға тиклем (ғәҙәттә май аҙағынан июлгә тиклем) уҙғарылған. Байрам итеү киң аҡландарҙа йәки ҡалҡыулыҡтарҙа ойошторолған.

Башҡорт байрамының үҙенсәлектәре

Башҡорт Йыйынына бер йәки бер нисә ҡәрҙәш ауыл халҡы йыйылған, шулай уҡ күршеләр саҡырылған. Килгән һәр ғаилә үҙенең тирмәһен йәки ҡыуышын ҡорған. Майҙан уртаһына ҡаҙап ҡуйылған бейек ҡолға байрам башланыуын аңлатҡан. Байрам программаһына түбәндәгеләр ингән:

  • Спорт ярыштары: ат сабыштары (бәйге), милли билбаулы көрәш, уҡ атыу.
  • Ижади конкурстар: музыканттар (ҡурай тартыу) һәм йырсылар ярышы, бейеүҙәр башҡарыу.
  • Балалар уйындары.

Ярыштарҙа еңеүселәргә айғыр, тәкә, ит, туҡыма һәм яулыҡ кеүек ҡиммәтле бүләктәр бирелгән.

Башҡортостандың көньяҡ-көнсығышында байрам мәленә йыш ҡына туйҙар тура килтерелгән, улар ырыу-ара ҙур тантанаға әүерелеп, «Туй йыйыны» тип аталған. Төбәктең төньяғында байрамдың мөһим өлөшө булып йәрминкәләр һаналған.

Байрам табыны: Традицион һый итле ашамлыҡтарҙан — бишбармаҡ, ҡаҙы, тултырманан торған. Эсемлектәрҙән ҡымыҙ, бал һәм буҙа бирелгән. Традицион сәй табынына бәлеш, бауырһаҡ, ҡоймаҡ, гөбәҙиә, сәксәк һәм эремсек тәҡдим ителгән[1].

Татар байрамының үҙенсәлектәре

Татарҙарҙа бер округ иҫәбендәге ауылдар йыйынды һәр төркөм өсөн ҡәтғи билдәләнгән ваҡытта сиратлап байрам иткәндәр, шунлыҡтан дөйөм төбәк масштабында байрам циклы 4-6 аҙнаға һуҙылырға мөмкин булған (конкрет ауыл эсендә тантаналар 3-4 көн барған). Кама аръяғында (мәҫәлән, Әлмәт районында) байрамды үткәреүҙең ике төп тибы билдәләнгән:

  • Йәштәр-туй тибы: үҙ эсенә болондарҙағы киң күләмле көндөҙгө һәм киске йәштәр уйындарын, башҡа ауылдарҙан килгән ҡунаҡтарҙы ҡәтғи регламентланған ҡабул итеүҙе, шулай уҡ йәш килендәрҙең тормош иптәшенең йортона даими йәшәргә күсеү ритуалын алған. Йыйындың үҙенә тиклем парҙарҙың танышыуы өсөн алдан йәштәр уйындары (мәҫәлән, Сатыртау тауы итәгендә Печән Йыйыны йәки Кәбәш Йыйыны) уҙғарылған.
  • Йәрминкә тибы: ауылдарҙың береһендәге ҙур сауҙа йәрминкәһенә тура килтерелгән. Ерле халыҡ ҡунаҡтар менән бергә сауҙа урындарына барған, ауылдар буйлап бүләктәр йыйыу ойошторолған һәм ярыштар үткәрелгән[3].

Хәҙерге торошо

Совет осоронда (1920—1930 йылдарҙа) татарҙарҙа һәм башҡорттарҙа йыйын уҙғарыу традицияһы тулыһынса тиерлек юҡҡа сыға һәм күп яҡтан Һабантуй менән ҡушыла. 1990 йылдарҙан башлап Башҡортостан Республикаһында һәм Рәсәйҙең башҡа төбәктәрендә башҡорттар күпләп йәшәгән урындарҙа йыйындарҙы халыҡ ижады байрамдары һәм мәҙәни-спорт фестивалдәре рәүешендә тергеҙеү әүҙем бара.

Башҡортостандың Урал алды марийҙарында Дийын беҙҙең көндәргә тиклем асыҡ һауала сауҙа һәм эстрада дискотекалары менән үткән киң күләмле йәштәр уйындары һаҡланып ҡалған. Ул марий телен, фольклорын һәм традицияларын һаҡлауҙа мөһим этноконсолидациялаусы ролде үтәгән күп милләтле мөхиттәге мәҙәни-ара үҙ-ара эшмәкәрлектең ҡиммәтле өлгөһө тип танылған[2][1].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 Йыйын (башҡ.). Башҡорт энциклопедияһы: 7 томда. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 29 май 2026.
  2. ↑ 1 2 Альметьевская энциклопедия — Джиен. almet-history.tatneft.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 29 май 2026.
  3. ↑ 1 2 Джиен. Tatarica. Татарская энциклопедия. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 29 май 2026.
  4. ↑ Дийын (Джиен) / марийский традиционный праздник — Объекты нематериального культурного наследия народов Республики Башкортостан (билдәһеҙ). Единый реестр ОНКН народов Республики Башкортостан. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 29 май 2026.

Һылтанмалар

  • Черемшанский В. М. «Описание Оренбургской губернии в хозяйственно-статистическом, этнографическом и промышленном отношениях». — Уфа, 1859.
  • Кузеев Р. Г. «Очерки исторической этнографии башкир». Ч. 1. Уфа, 1957.
  • Руденко С. И. «Башкиры: Опыт этнологической монографии». Ч. 2. «Быт башкир». Л., 1925.
  • Булякова Г. В. Йыйын — форма демократии у башкир // Вестник Челябинского университета : журнал. — 2014. — № 22 (361).

Категориялар