Тольятти

Тольятти Волга йылғаһының урта ағымында, уның һул ярында, Һамарҙан ағым үренә табан 70 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡала далалы яйлала, Куйбышев һыуһаҡлағысының һул ярында, Һамар бөгөлөнән төньяҡтараҡ, 53°28’ (Копылово ярымутрауы) — 53°35’ (Автозавод районының промзонаһы) төньяҡ киңлек (яҡынса 17,5 км) һәм 49°12’ (Автозавод районының промзонаһы) — 49°54’ (Поволжский биҫтәһе) көнсығыш оҙонлоҡ (яҡынса 39 км) координаттары булған биләмәлә урынлашҡан. Ҡала сиктәренең дөйөм оҙонлоғо — 149 км, ул Һамар өлкәһенең Ставрополь районы һәм Жигулёвск ҡалаһы менән сиктәш^[17].

Ҡаланың көньяҡ сиге Куйбышев һыуһаҡлағысының плотина буйы участкаһына тоташа. Ҡаланан төньяҡта һәм көнбайышта ауыл хужалығы баҫыуҙары урынлашҡан. Көнсығышта, шулай уҡ ҡала үҙәгендә лә урман массивтары бар^[18]. Волганың ҡаршы ярында Жигулёвск ҡалаһы һәм Жигули тауҙары урынлашҡан.

Ҡала өс физик-географик райондың: Һамар Бөгөлө, Мәләкәс уйһыу Волга аръяғы һәм урманлы-далалы Волга аръяғының сигендә урынлашҡан — улар рельефы, флораһы, фаунаһы, хужалыҡ алып барыу буйынса үҙ-ара бик ныҡ айырылаа^[18]. Әммә был райондарҙың барыһы ла күпселек осраҡта Тольятти кеүек ҙур ҡаланың йоғонтоһонда^[19].

Ҡала биләмәһенең майҙаны 31479 га тәшкил итә^[20]. Ҡала сиктәренә: 5270 га (16,7 %) майҙанлы тораҡ биләмәләр; сәнәғәт-коммуналь-склад зоналары — 5532 га (17,6 %); тышҡы транспорт биләмәһе — 1032 га (3,3 %); ҡала урмандары — 8042 га (25,5 %); ауыл хужалығы тәғәйенләнешендәге ерҙәр — 724 га (2,3 %)^[21].

Өс административ район да Волга ағымы буйлап 40 километра һуҙылған. Үҙәк һәм Комсомол райондары араһындағы алыҫлыҡ 5—7 километр, Үҙәк һәм Автозавод райондары араһында — яҡынса 3 километр. Ҡала райондары үҙ-ара урман менән бүленгән. Майҙаны буйынса ҡала райондары бер-береһенән әллә ни айырылмай: Автозавод районына ҡала биләмәһенең 36%-ы, Үҙәк һәм Комсомол райондарына 32-шәр %-ы тура килә^[22].

Тольятти МСК+1 сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан. UTC ваҡытына ҡарата айырмаһы — +4:00 сәғәт^[23].

Тарихи яҡтан оҙаҡ ваҡыт Тольятти, бөтә Һамар өлкәһе кеүек үк, айырым Һамар сәғәт бүлкәтендә була. Совет йылдарындағы ҙур булмаған осорҙа (1990 йылдан 1991 йылға тиклем) ул тәжрибә рәүешендә Куйбышев өлкәһе (хәҙерге Һамар өлкәһе) Мәскәү ваҡытына күсерелә, әммә был тәжрибә уңышһыҙ тип таныла һәм РСФСР Министрҙар Советы яңынан Һамар ваҡытын ҡайтара^[24][25].

2010 йылдың 28 мартында Рәсәй Президенты Д. А. Медведевтың башланғысы менән төбәк Мәскәү ваҡытына күсә^[26], ләкин 2014 йылдың 26 октябренән Һамар ваҡыты кире ҡайтарыла. Тольятти менән Мәскәү араһындағы ваҡыт айырмаһы яңынан плюс бер сәғәт тәшкил итә.

Тольятти климаты эҫе йәйле һәм һыуыҡ ҡышлы уртаса континенталь. Әммә уны Куйбышев һыуһаҡлағысы һиҙелерлек йомшарта, һыуһаҡлағыс 1—3 км алыҫлыҡтағы биләмәләргә (ҡаланың Комсомол һәм Автозавод райондарына, Үҙәк районға тик Портпосёлок тирәһендә генә) туранан-тура тәьҫир итә. Климатҡа ҡаланың урман массивтары менән бүленгән айырым райондарҙан торған планировка үҙенсәлектәре лә һиҙелерлек йоғонто яһай. Рельеф микроклиматҡа артыҡ йоғонто яһамай^[29].

Ғинуарҙың уртаса температураһы −10,6 °C, июлдең уртаса температураһы +20,9 °C^[28]. Иң юғары температура 2010 йылдың 2 авгусында теркәлгән һәм +40,5 °C булған. Алдағы рекорд +39 °C 1984 йылдың июлендә теркәлгән. Иң түбән температура −43,4 °C (1979 йыл, 1 ғинуар)^[30]. Уртаса йыллыҡ температура — +5,1 °C^[30]. Ҡалалағы һәм тирә-яҡ биләмәләрҙәге температура араһындағы уртаса айырма йәйен 1,2 °C, ҡышын иһә 4,5 °C тәшкил итә^[31].

Йылда ҡояшлы сәғәттәр (көндәр) һаны — 2113 сәғәт (285 көн).

Ҡала һыу ятҡылыҡтарында боҙ туңыу ваҡыты — ноябрь, декабрь. Боҙ китеү ваҡыты — апрель башы. Даими ҡар ятҡан осорҙоң оҙайлылығы — 143 көн. Ҡар ҡатламының уртаса бейеклеге 33 сантиметрға етә, рекордлы ҡыш 1975—1976 йылдарҙа булған, ул ваҡытта ҡар ҡатламының ҡалынлығы 88 сантиметрға еткән^[30]. Май уртаһына тиклем ҡырауҙар төшөүе мөмкин.

Яуым-төшөмдөң уртаса күләме — йылына 492 мм, шуның өстән бер өлөшө йылдың һыуыҡ миҙгеленә тура килә. Йыллыҡ (1965 йылда 355 мм-ҙан 1966 йылда 615 мм-ға тиклем)^[31] һәм айлыҡ яуым-төшөм күләменең ҙур тирбәлеүҙәре, йыш ҡоролоҡло осорҙар хас, ҡоролоҡтар ҙа була^[32]. Быларҙың барыһы ла ҡала биләмәһен хәүефле игенселек зонаһына индерә^[33]. Температура режимы кеүек үк, ҡала төҙөлөшөндәге һәм тирә-яҡ биләмәләрҙәге яуым-төшөм араһында ла айырма күҙәтелә. Ҡалала атмосфераның бысраныуы арҡаһында томан тирә-яҡҡа ҡарағанда ике тапҡырға йышыраҡ төшә, яуым-төшөм кимәле 20-30 мм-ға күберәк, ләкин сағыштырма һәм абсолют дымлылыҡ 5-10 %-ҡа түбәнерәк (дым асфальттан тиҙерәк быуға оса йәки ямғыр канализацияһынан ағып бөтә). Дөйөм алғанда, Тольяттиҙа һауаның дымлылығы ҡышын 80-85 %, йылы миҙгелдә иһә 55-70 % була^[31].

Ҡаланың ел розаһы түбәндәгесә ҡылыҡһырлана: йылдың һыуыҡ осоронда — көньяҡ һәм көньяҡ-көнбайыш, йылы осорҙа көнбайыш һәм төньяҡ-көнбайыш йүнәлешендәге елдәр өҫтөнлөк итә^[34]. Елдең уртаса йыллыҡ тиҙлеге яҡынса 3,9 м/с. Елдең уртаса айлыҡ тиҙлеге секундына 3,2-3,5 метрҙан (июнь — август) секундына 4,6 метрға (октябрь) тиклем үҙгәрә. Тымыҡ көндәрҙең (штиль) уртаса йыллыҡ ҡабатланыуы 13 % тәшкил итә, елдәрҙең секундына 1 метрға еткәне — 27 %, ә секундына 7 метр һәм унан да көслөрәктәренеке 5 %^[34]. тәшкил итә.

Ҡала биләмәһенең рельефын уның Урта Волга буйында (Рус тигеҙлегенең бер өлөшө) урынлашыуы билдәләй. Тектоник схемаға ярашлы, Тольятти Ставрополь депрессияһы сиктәрендә урынлашҡан, ә структура-тектоник билдәһе буйынса, Рус платформаһының төбәк инженер-геологик районлаштырыу схемаһына ярашлы, был биләмә Урал антеклизаһы сиктәренә инә^[35].

Волганың һул ярында сирек осорҙа аккумулятив киртләстәр теҙмәһе барлыҡҡа килгән. Уларҙың һаны һәм ҡайһы берҙәренең йәше бәхәсле булып ҡала. I һәм II һыубаҫар туғай өҫтө террасаларын Куйбышев һыуһаҡлағысы баҫҡан. III терраса рельефта насар сағыла, уны шартлы рәүештә Комсомол районының көньяҡ өлөшөндә билдәләйҙәр. Нигеҙҙә ҡала IV (Хазар) һәм V (Баҡы) һыубаҫар туғай өҫтө террасаларында урынлашҡан. Киңлеге 12-15 км булған дүртенсе һыубаҫар туғай өҫтө террасаһы сағыштырмаса тигеҙ, Волга яғына ауышлыҡ менән, ҡомло балсыҡтан, балсыҡтан, ҡомдан тора. Һыуһаҡлағыс районында яр битләүе йырындар менән ныҡ йырғыланған. Бишенсе һыубаҫар туғай өҫтө террасаһы Волга буйлап киңлеге 30 километрға тиклем булған һыҙат булып һуҙылған. Нигеҙҙә ҡомло-ҡомһол ултырмаларҙан тора, ҡомло балсыҡ ҡатламдары бар^[36].

Тольятти биләмәһендә төҙөлөш ҡомдарының һәм кирбес эшләүҙә ҡулланылған ҡомло балсыҡтарҙың бер нисә ваҡ ятҡылығы булған, уларҙың ҡайһы берҙәре эшкәртелгән; төҙөлөш һөҙөмтәһендә улар иҫәптән алынған.

Гидрогеологик йәһәттән ҡала һыуға туйындырылған балсыҡлы-ҡомло тоҡомдарҙан торған төп һыулы горизонт булыуы менән ҡылыҡһырлана, ул өҫтән фильтрланыу, шулай уҡ һыуһаҡлағыстан кире фильтрланыу иҫәбенә тулылана. Автозавод районында грунт һыуҙары 15-35 метр тәрәнлектә ята, Үҙәк районда — яҡынса 45 м, Комсомол районында — 10-20 м. Ҡала сиктәрендә, Үҙәк райондың төньяҡ-көнбайышында, ҙур булмаған күл урынлашҡан, унда рельефтың тәбиғи түбәнәйгән урынында грунт һыуҙары ер өҫтөнә сығып ята^[37].

Ер өҫтө һыу ресурстарынан ҡала тормошона Куйбышев һәм Һарытау һыуһаҡлағыстары йоғонто яһай. Комсомол районының төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Волганың иҫке үҙәне булған Васильевка күлдәре урынлашҡан, улар ҡала халҡының яратҡан ял итеү урыны.

Оҙаҡ ваҡыт Урта Волга буйы, Рус тигеҙлегенең бер өлөшө булараҡ, сейсмик тирбәлеүҙәргә дусар түгел тип һаналған. Әммә Һамар, Тольятти һәм башҡа бер нисә ҡала халҡы бер нисә тапҡыр ер аҫты һелкенеүен тойғандан һуң, тикшеренеүҙәр үткәрелгән.

Асыҡланыуынса, Волганың һул яры Тольятти районында йыл һайын 4 миллиметрға түбәнәйә, ә уңы, киреһенсә, ике миллиметрға күтәрелә. Был Һамар өлкәһе биләмәһе буйлап Волга үҙәне буйлап Жигули һынылышы үтеүе менән бәйле. Ул ер өҫтөнән күренмәй, сөнки өҫтән ултырмалар, тектоник тоҡомдар ҡатламы менән ҡапланған, ләкин тәрәндә мантияға тиклем барып етә. Һынылыш урынында ер аҫтынан гелий һәм радон газдары бүленеп сыға, был һынылыштың бөтә оҙонлоғонда газ аномалиялары тип аталған күренештәрҙең барлыҡҡа килеүенә сәбәп була. Бынан тыш, был урында мантияның өҫкө өлөшө планетаның ер өҫтөнә башҡа урындарға ҡарағанда 60-80 километрға яҡыныраҡ, шул сәбәпле төбәктә тәрән ер аҫты температураһы башҡа ерҙәргә ҡарағанда юғарыраҡ — яҡынса 1400 °C^[38].

Юғары температура һәм ер аҫтынан сыҡҡан газ ағымдары яйлап ер тоҡомоноң тығыҙлығын кәметә. Тольятти районындағы сейсмологик хәлгә шулай уҡ бер нисә техноген фактор ҙа йоғонто яһай: тирә-яҡта файҙалы ҡаҙылмаларҙың бер нисә ятҡылығы карьер ысулы менән эшкәртелә; Куйбышев һыуһаҡлағысында тупланған ғәйәт ҙур һыу запастары массаһы тоҡомға баҫым яһай, йомшаҡ тоҡомдарҙың өҫкө ҡатламдарын тығыҙландыра; Жигули ГЭС-ында яҙғыһын һыу ағыҙыу шулай уҡ райондағы тупраҡтың һәм ҡоролмаларҙың ныҡлығына кире йоғонто яһай. Бынан тыш, бер нисә йыллыҡ күҙәтеүҙәр Комсомол районындағы торлаҡ йорттарҙың нигеҙҙәрендә ярыҡтар барлыҡҡа килеүенә тап ташҡын ваҡытындағы һыу ағыҙыу сәбәпсе булыуын раҫлау мөмкинлеге бирә^[39]

Ошо факттар йыйылмаһы, Рәсәйҙең һуңғы сейсмик активлыҡ карталары буйынса, Урта Волга буйында уның кимәле Рәсәйҙең ҡалған Европа өлөшөнөң күпселек биләмәләре менән сағыштырғанда юғарыраҡ булыуына килтерә. Ғалимдар баһалауынса, Тольятти өсөн Медведев-Шпонхойер-Карник (MSK-64) шкалаһы буйынса 6 балдан көслөрәк ер тетрәүҙең ҡабатланыуы уртаса — 1000 йылға бер тапҡыр, ә 7 балдан көслөрәк ер тетрәү өсөн 5000 йылға бер тапҡыр тәшкил итә.

Тикшеренеүҙәр барышында өлкәлә 1895, 1914, 2000 йылдарҙа теркәлгән ер аҫты һелкенеүҙәре урындағы сейсмик активлыҡ һөҙөмтәһе түгел, ә Азиялағы һәм Кавказдағы көслө ер тетрәүҙәрҙең Ляв тулҡындары ярҙамында төбәккә килеп еткән ҡайтауазы булыуы асыҡлана. Урындағы сейсмик активлыҡ тураһында актуаль мәғлүмәттәр юҡ: ҡыҫҡа ваҡытлы күҙәтеүҙәр һөҙөмтәләре буйынса уның әһәмиәтһеҙ, ләкин бик даими булыуы асыҡлана (1993 йылдан 1996 йылға тиклемге арауыҡта районда өс балдан артмаған 43 урындағы ер тетрәү теркәлә)^[40]. Тольятти янында (Һамар бөгөлө биләмәһендә) сейсмик тикшеренеүҙәр 2001—2008 йылдарҙа Геология һәм яныусы файҙалы ҡаҙылмаларҙы эшкәртеү институтының Волга буйы бүлексәһе (ВО ИГиРГИ) хеҙмәткәрҙәре тарафынан үткәрелә. Тикшеренеүҙәр ваҡытында улар тарафынан йөҙгә яҡын урындағы көсһөҙ ер тетрәү теркәлгән, шуларҙың 41-е — 2008 йылда^[41].

Тольятти урман-дала һәм ылыҫлы-киң япраҡлы урмандар зоналары сигендә урынлашҡан. Ҡаланың бөтә өс районы урмандар менән уратып алынған: көнбайышта башлыса ҡарағай, көньяҡта имән, уҫаҡ, ҡайын, йүкә урмандары. Комсомол районының ял паркында бер генә ултыртылған ағас та юҡ^[42].

1978 йылда «Союзгипролесхоз» Бөтә Союз дәүләт урман хужалығы проект-тикшеренеү институты тарафынан Тольяттиҙың йәшел зонаһы схемаһы эшләнә^[43].

2005 йылда ҡала урмандары майҙаны 8042 гектар тәшкил итә^[21][44], был ҡаланың дөйөм майҙанының яҡынса 25 процентына тиң. Тольятти ҡалаһының һәм ҡала яны зонаһының урмандары тәрән йомшаҡ, һыу ағыҙып килтергән ҡомло тупраҡта урынлашҡан һәм тупраҡты һаҡлау һәм һыуҙы һаҡлау әһәмиәтенә эйә булған беренсе төркөм урмандарына ҡарай. Майҙаны 167 гектар булған 2-се урман кварталы тәбиғәт ҡомартҡылары рәтенә индерелгән^[45].

Ҡаланың шәхси секторындағы йәшел үҫентеләр майҙаны байтаҡ ҙур һәм яҡынса 3000 гектар тәшкил итә. Ҡаланы төҙөгәндә уны йәшелләндереүгә айырым иғтибар бирелһә лә: фәнни нигеҙләнгән проект буйынса йәшел үҫентеләр ултыртҡан,һәр ағастың һәм ҡыуаҡтың ултыртылыуын, тәрбиәләнеүен контролдә тотҡан махсус төҙөлөш идаралығы булдырылһа ла^[46], торлаҡ биләмәһендәге дөйөм ҡулланылыштағы йәшел үҫентеләр майҙаны ни бары 755 гектар тәшкил итә. Элек ултыртылған ҡартайған ағастарҙы алмаштырыу талап ителә (Үҙәк районда улар 70 проценттан ашыу)^[44].

Ҡаланы урап алған Ставрополье районында мышылар, ҡабан сусҡалары, илектәр, ҡуяндар, төлкөләр, ҡоштарҙың һәм бөжәктәрҙең тиҫтәләрсә төрө бар^[47], Жигулёв тауҙарында башҡа бер урында ла осрамаған уникаль үҫемлектәр^[48]: Волга ҡәнәфере, жигулёв һөтлөгәне, жигулёв ҡанүләне (лат. Thymus zheguliensis)^[49] һәм тиҫтәләрсә башҡа үҫемлек үҫә.

Геологик тарих үҙенсәлеге һәм үҙенсәлекле тупраҡ-климат шарттарында Жигули тауҙарында ғәҙәти булмаған, урман-ялан ғына түгел, тайга, ялан һәм үҫемлектәрҙең һәм хайуандарҙың азиат төрҙәре лә осраған тәбиғи урындар барлыҡҡа килә. бындай уникаль биокомплексты һаҡлау өсөн Жигули ҡурсаулығы һәм Һамар Бөгәле милли паркы ойошторола, 2006 йылда улар ЮНЕСКО тарафынан Урта Волга комплекслы биосфера резерватына индерелә^[50].

Ҡала баштан уҡ суҡындырылған ҡалмыҡтарҙы күсереп ултыртыу үҙәге булараҡ нигеҙләнә. Шунан алып ҡала халҡы һаны, хатта илдең башҡа ҡалаларында тәбиғи үҫеш кимәле бындай үҫеште артып китһә лә, һәр саҡ халыҡтың механик үҫеше иҫәбенә арта. Мәҫәлән, 1959 йылда тәбиғи үҫеш 20,2 процент булһа, механик үҫеш 89,9 процентҡа етә. 1970 йылда — 16,4 процент һәм 117,4 процент, 1999 йылда — тәбиғи үҫеш кире булғанда ла (-1,4 процент), механик үҫеш иҫәбенә (5,4 процент) ҡала үҫешә. Бындай миграция ағымы Тольятти өсөн халыҡтың эшкә һәләтле халҡы өлөшө ҙур булған ыңғай структураһын асыҡлай^[22].

Ҡалала ауылдан килеүселәр күп. Мәҫәлән, Һамар өлкәһенән килеүселәр араһында ауыл кешеләре өлөшө 26 процент тәшкил итә, ә ҡайһы бер йылдарҙа улар мигранттарҙың яртыһынан күберәген тәшкил итә (1972 йылда — 57 процент). Әммә ҙур ҡалаларҙан килеүселәр ҙә аҙ түгел: төҙөлгән заводтар бик күп квалификациялы, ңре мәғариф үҙәктәреннә килгән кадрҙар талап итә. Был күренеш ҡала халҡын бер-береһенән донъяға ҡарашы, тәртибе, мәҙәни тормошта ҡатнашыуы буйынса ике төп өлөшкә бүлә. Мэрияның ҡала үҫешенең стратегик планын эшләүҙә ҡатнашыу буйынса үткәргән һорау алыуында аныҡ ғәмәлдәргә әҙерлеген уҡыусы йәштәр белдерә (яуап биреүселәрҙең 41 проценты), ҙур ҡалаларҙын сығыусылар 32 процент була. Ауылдан сығыусыларҙың 72 проценты бер инндәй ҡыҙыҡһыныу белдермәй^[22].

Һәр бишенсе ҡала кешеһе өсөн «Тольятти» завод менән ассоциациялана, ә ҡала үҙе заводҡа ҡушымта булараҡ ҡабул ителә. Бындай күренеште белгестәр ҡала тормошона ылыҡмауҙа һәм халыҡтың етерлек кимәлдә ерекмәүе менән аңлата^[22].

Хәҙерге ҡала халҡының ҙур өлөшө тарихи йәһәттән АвтоВАЗ производствоһы һәм уның һатып алыусылары менән тығыҙ бәйләнгән булһа, Рәсәй автомобилдәр эшләү өлкәһендәге 200—2010 йылдарҙағы көрсөк һәм киң күләмле ҡыҫҡартыуҙар ҡалала шундай ҡатмарлы социаль-иҡтисади хәл-торош тыуҙыра^[169]: 2014—2015 йылдарҙа ҡалала эшһеҙҙәр һаны 3 тапҡырға арта, 2015 йылда ғына ҡаланан 7,2 мең кеше китә, 31 проценты китергә теләге барлыған белдерә^[170].

2010 йылдың апрель башына ҡарата ҡаланың мәшғүллек үҙәгендә 20 мең рәсми эшһеҙ теркәлә. Был күрһәткес буйынса Тольятти өлкәлә икенсе урында тора.

Иҡтисад тармаҡтары буйынса эшһеҙҙәр түбәндәгесә бүленә:

• сәнәғәттә — 41,0 %;
• сауҙа һәм дөйөм туҡланыуҙа — 21,2 %;
• транспорт һәм элемтәлә — 8,6 %;
• төҙөлөштә — 7,1 %;
• дөйөм коммерция эшмәкәрлегендә — 3,7 %;
• мәғарифта — 3,4 %.

Иҡтисадтың халыҡтың мәшғүллеген тәьмин итеүҙәге аныҡ мөмкинлектәре сикле. Әгәр 2008 йыл һуңына 1 урынға 1,5 кеше дәғүә итһә, 2009 йыл һуңына был һан 11,8 кешегә тиклем үҫә^[171].

Иң түбән эшһеҙлек кимәле 2007 йылдың апрелендә теркәлә, ул ваҡытта күрһәткес 0,5 процент, йәки 2600 кеше була. 2007 йылдың тәүге яртыһында уртаса айлыҡ эш хаҡы эре һәм урта ойошмаларҙа 13 165,3 һум — өлкә өсөн иң юғары күрһәткес^[172], әммә ил буйынса күрһәткестән түбән була (13 810 һум).

1990 йылдарҙа урындағы «Лада Банк» (В. М. Смирнов), «Таис» һәм «Никольская» (Александр Чевозеров) финанс пирамидалары, «АDA» (Павл Алёшкин) төҙөлөш корпорацияһы банкротлыҡҡа сыға һәм эшен туҡтата. Ҡала муниципалитеты ойоштороусылар составына инмәй һәм урындағы предприятиеларҙы, ойошмаларҙы ҡотҡарырға тырышмай, һөҙөмтәлә уларҙың күпселеге йәшәүҙән туҡтай.

2000 йылдарға тиклем ҡалала «Тольятти аяҡ кейемдәре фабрикаһы», трикотаж фабрикаһы, «Тольяттинский» һәм «Комсомольский» ит комбинаттары, балыҡ комбинаты, һыра заводы, Куйбышевфосфор, «Талко» хәмер заводы эшләй. 2002 йылда ИКС телекомпанияһы, 2008 йылда ЛАДА ТВ эшен туҡтаты. 2010 йылда «Татищев» төҙөлөш төркөмө йәшәүҙән туҡтай.

2016 йылға тиклем Анатолий Волошин менән Александр Носоревтың урындағы «ФИА-банк» һәм "ЭЛ Банк"ы, шулай уҡ һөт продукттары етештереү буйынса Danone компанияһы^[188], «АвтоВАЗагрегат» заводы эшләй.

2017 йылға тиклем «АВТ-Дорстрой» яуаплылығы сикләнгән ширҡәт, «Автозаводстрой» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, АвтоВАЗБанк ғәмәлдә була^{[189][190][191][192]}

Автомобилдәр эшләү өлкәһендәге көрсөк, АвтоВАЗда идара итеү реформаһы, дәүләттәге дөйөм көрсөк 2010 йылдар уртаһында Тольяттиҙа иҡтисади хәл-торошто етди ҡаҡшата^[169]. 2015 йылда сәнәғәт етештереүе индексы 91 % һәм 2016 йылдың беренсе яртыһында 83,1 % булһа, ваҡлап һатыу әйләнеше 2015 йылда 28,8 %-ҡа һәм 2016 йылдың беренсе яртыһында тағы ла 3,6 %-ға кәмей^[170]. 2018 йылда АвтоВАЗ көрсөктән сыға һәм Мәскәү халыҡ-ара автосалонында биш яңы машина күрһәтә. 2018 йылдың 9 айында уның саф табышы 5,4 млрд һум була^[193].

РФ Хөкүмәте ҡарары менән ҡала Рәсәй Федерацияһының ҡатмарлы социаль-иҡтисади хәл-торошло моноҡалалар исемлегенә индерелә^[194].

2016 йылда Прокопьевскта «Тольятти» уҙышлы социаль-иҡтисади үҫеш территорияһы ойошторола, унда эшҡыуарлыҡтың махсус режимы ғәмәлдә.

Ҡала барлыҡҡа килтереүсе предприятие булып «АвтоВАЗ» тора. Шулай уҡ ҡалала «Лада Запад Тольятти» (2019 йылға тиклем GM-АвтоВАЗ"), «ВИС-АВТО» заводтары, «Тольятти агрегаттар заводы», «АвтоВАЗтранс» автотранспорт предприятиеһы, өс кирбес һәм тимер-бетон заводы, Тольятти технология яҡтыртыу заводы (автокомпоненттар), «Детальстройконструкции» заводы (ДСК, автокомпоненттар), «Рулевые системы» компанияһы, автоагрегаттар заводы (ТЗА), «Лада спорт» һәм «Супер Авто» махсус автомобилдәр предприятиеһы, Тольятти йылытыу ҡорамалдары заводы, Тольятти ҡорос тәгәрмәстәр заводы, Тольятти торба-профиль заводы, «Атрикс» балалар майҙансыҡтарын эшләү, «Волгагофропак» гофрирланған ҡатырға эшләү заводтары, «Планета» онтаҡлы металлургия предприятиеһы, «Полад» заводы (Valeo һәм Faurecia автокомпоненттарын эшләү), терриоторияһында Otto Bock производствоһы урынлашҡан автомобиль компоненттарын эшләү заводы, Gestamp һәм «Автокомпонент Тольятти» Нижегородка производство компанияһы эшләй.

Ҡалаға яҡын мәнәғәт зонаһында махсус иҡтисад зонаһы урынлашҡан, уның территорияһында Nobel Automotive, CIE Automotive, Edscha, HI-LEX предприятиелары эшләй.

Шулай уҡ ҡалала «Тольятти трансформаторы», цемент машиналары эшләүсе «Волгоцеммаш» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, Тольятти суднолар ремонтлау заводы бар.

Ҡалала «Росинка» шампан шарабы һәм коньяктар сығарыу комбинаты" асыҡ акционерҙар йәмғиәте, «Тольятти шарап заводы» яуаплылығы сикләнгән ширҡәт, «Тольятти икмәк» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, «Тольяттиһөт» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, «Сласти» кондитер фабрикаһы, «Лада» ит комбинаты, «Сифат фабрикаһы» аҙыҡ-түлек предприятиеһы бар.

Электр һәм йылылыҡ энергияһы сығанағы булып ике ТЭЦ: Тольятти ТЭЦ-ы һәм Волга автозаводы ТЭЦ-ы тора, улар ҡала халҡын һәм сәнәғәт предприятиеларын энергия менән тәьмин итә. Ике йылылыҡ электр станцияһы ла Волга территориаль генерациялаусы компания составына инә. Күрше Жигулёвскиҙа урынлашҡан гидроэлектростанция «Русгидро» асыҡ акцилнерҙар йәмғиәте составына керә^[195] һәм Рәсәй электр энергияһының күмәртә баҙарының генерациялаусы компанияһы булып тора.

Тольяттиҙа химия тармағы яҡшы үҫешкән: аммиак сығарыусы донъяла иң эре «ТольяттиАзот», «Куйбышевазот» минераль ашламалар заводы, «Тольяттикаучук» синтетик каучук заводы бар. «ТольяттиАзот» предприятиеһы совет осоронда СССР-ға битараф булмаған Америка миллиардеры Арманд Хаммер ҡатнашлығында төҙөлә^[196]. Үҙ продукцияһын завод «Трансаммиак» асыҡ акционерҙар йәмғиәте идаралығында булған үҙенсәлекле Тольятти-Одесса аммиак торбаһы буйлап ташый.

2008 йылда Тольяттиҙа 12,6 меңсамаһы шәхси эшҡыуар иҫәпләнә, уларҙың күпселеге (70 %) күмәртәләп һәм ваҡлап һатыу, шулай уҡ автотранспорт сараларын һәм көнкүреш техникаһын ремонтлау өлкәһендә хеҙмәт күрһәтә. Шулай уҡ 8,4 мең бәләкәй бизнес предприятиеһы иҫәпләнә, уларҙың ойошмаларҙың дөйөм күләмендә өлөшө 32,4 процент.

Уртаса 1000 кешегә 12 бөлөкөй предприятие тура килә. Уларҙа даими эшләүселәр һаны 54,1 мең кеше тәшкил итә. бер бәләкәй предприятие уртаса 6 эш урыны бирә. 2007 йылдың беренсе яртыһында бәләкәй предприятиелар ҡала буйынса дөйөм күләмдең 9,6 процентын етештерә (хеҙмәт күрһәтә)^[172].

2007 йылдың тәүге яртыһында күмәртәләп һатыу әйләнеше 126 911 млн һум була, Һамар өлкәһе сауҙаһы күләмендә Тольяттиҙың өлөшө 40 процент тәшкил итә. Йән башына күмәртәле тауар әйләнеше күләме буйынса ҡала өлкә үҙәге Һамарҙы уҙып китә. Халыҡҡа 19 797 миллион һумлыҡ хеҙмәт күрһәтелә^[172].

Ҡалала «Перекрёсток», «Пятёрочка», «Магнит», «Эльдорадо», «Эксперт», «М.Видео», DОМО, «Спортмастер» сауҙа селтәрҙәре эшләй. МЕТРО, «Лента», «О’Кей», «Auchan» (моллда булған «Парк Хаус»), Леруа Мерлен гипермаркеттары асылған. Урындағы финанс ресурстарын йәлеп итеү иҫәбенә Тольяттиҙа федераль комплекстарға торошло сауҙа-күңел асыу комплекстары бар. 1983 йылда асылған «Русь на Волге» сауҙа үҙәге, 2007—2008 йылдарҙа үткәрелгән модернизациянан һуң сауҙа майҙаны буйынса — 111 мең м² иң ҙуры. Үҙ «Вега», «Аэрохолл» һәм «Мадагаскар» сауҙа-күңел асыу комплекстары төҙөлгән.

Тольяттиҙа Һаулыҡ һаҡлау банкыһы (35 бүлексәһе бар), ВТБ банкы (8 бүлексә), Почта Банкы (27 бүлексә), Россельхозбанк (2 бүлексә), Альфа-Банк (3 бүлексә), Промсвязьбанк (7 бүлексә), Уралсиб, Райффайзенбанк, BSGV банк, Глобэкс банк, Новикомбанк, Бинбанк, «Русский стандарт]», «Российский капитал», Банк Авангард (6 бүлексә), Газпромбанк, Банк Открытие (4 бүлексә), Связь-Банк (6 бүлексә) һәмурындағы кредит-финанс учреждениелары бар.

Страховка компаниялары Тольяттиҙың иҡтисади тормошонда әүҙем ҡатнаша. Ҡалала урындағы «Астро-Волга», шулай уҡ федераль: ВСК, РЕСО-Гарантия, Ренессанс Страхование, Росгосстрах, Альфастрахование, Уралсиб, Югория страховка компанияларының филиалдары бар. Төбәк «Астро-Волга-Мед» урындағы «АскоВАЗ» МСК ябыҡ акционерҙар йәмғиәтен «йота», уның үҙен «Макс-М» федераль страховка компанияһы «йота».

Тольятти тимер юлы, автомобиль, йылға һәм һауа транспортының эре узелы булып тора. Һамар өлкәһенең әһәмиәт буйынса икенсе ҡалаһы булараҡ, иркен территориялары һәм үҫешкән транспорт инфраструктураһы арҡаһында ҙур үҫеш ҡеүәтенә эйә. Икенсе яҡтан, ҡала, өлкәне көнбайыш һәм көнсығыш өлөшкә бүлгән Куйбышев һыуһаҡлағысы рәүешендәге ҙур кәртә арҡаһында тоҡ эсендәге кеүек. Өлкәнең был ике өлөшөн Октябрьск ҡалаһы районындағы тимер юл күпере һәм Жигулёвск ГЭС-ының плотинаһы тоташтыра. Унан тимер юлы һәм E 30М5 «Урал» федераль автоюлы үтә^[197].

Тышҡы транспорт бәйләнешен ике автовокзал (Үҙәк һәм Автозавод райондарында), эре тимер юл станциялары (йөк һәм ике пассажир станцияһы), йылға порты һәм Курумоч аэропорты тәьмин итә.

2007 йыл йомғаҡтары буйынса барлыҡ транспорт предприятиеларының дөйөм йөк әйләнеше 779,4 млн ткм тәшкил итә һәм был һан йылдан-йыл үҫә. 2007 йылда 4201,1 мең тонна йөк ташыла^[181].

Пассажирҙар ташыған йәмәғәт транспорты булып, нигеҙҙә, коммерция мршруткалары (Газель Next Citiline, Citroen Jumper, Peugeot Boxer, Fiat Ducato III) тора.

Муниципаль йәмәғәт транспортын Тольятти автобустары һәм Тольятти троллейбустары тәшкил итә. Ҡала трамвайы юҡ.

Һуңғы йылдарҙа пассажирҙар ағымы кәмей: 2007 йылда 112,1 млн кеше ташыла (2006 йылға ҡарата 94,7 %)^[181]. Муниципаль маршруттарҙың кәмеүе, альтернатив маршруттарҙың артыуы күҙәтелә: 2005 йылдан алып 25-тән артыҡ автобус һәм 15-тән ашыу троллейбус маршруты ябыла^[198]. Ҡалғандарының күбеһенең хәрәкәт схемаһы үҙгәртелә, интервалы арта, машиналар һаны кәметелә.

2018 йылдың 28 мартына Тольятти транспорт паркында 319 автобус һәм 186 троллейбус була, әммә уларҙың 187-һе (40,4 процент автобус) һәм 153 троллейбус (82,3 процент) 100 процент иҫкергән. 2007 йылда яңы тарнспорт алынмай, әммә йыл дауамында 143 автобус һәм 13 троллейбус ҡулланыуҙан сығарыла^[181].

Ҡала яны транспорты ауырыраҡ хәл-торошта. 2007 йылдың тәүге яртыһында ул 16,1 мең пассажир ташый, был 2006 йыл менән сағыштырғанда 10 тапҡырға кәмерәк.

Шул уҡ ваҡытта альтернатив транспортта йөрөгән пассажирҙар һаны һиҙелерлек арта (2006 йылды 27,6 процент булһа, 2007 йылда 29,2 процент).

2020 йылдың 1 ғинуарынан муниципаль транспортта (автобустар һәм троллейбустар) йөрөү хаҡы 29 һум була^[199]. Маршрут таксийында район буйынса йөрөү — 32, райондар араһында 35 һум тәшкил итә^[200]. Түләү ҡулаҡса йәки юл йөрөү карталары менән башҡарыла.

Тольяттиҙа юл системаһы үҫешкән. Ҡала округында автомобиль юлдарының дөйөм оҙонлоғо 1498 км, уларҙың дөйөм майҙаны — 14 345,589 мең м². Әммә ғәмәлдәге юлдарҙың үткәреү һәләте кәмегән һәм йылдан-йыл артҡан хәрәкәт ағымын тулыһынса ҡәнәғәтләндерә алмай^[201].

1970 йылдарҙа иң ҙур Автозавод районында юлдар СССР өсөн фантастик булған һәр мең кешегә 220 автомобиль иҫәбенән сығып һалына, хатта 1980 йылдарҙа 1000 кешегә 15-20 автомобиль тура килә. 2007 йылдың 1 июнендә Дәүләт автоинспекцияһында 243 376 транспорт сараһы теркәлә, уларҙың 75 процентын еңел автомобилдәр алып тора. Йән башына еңел автотранспорт менән тәьминәт буйынса Тольятти Рәсәйҙә 17-се урында тора (1000 кешегә 262 автомобиль)^[202].

Юлдарҙағы хәл-торош уларҙың сифатына ла бәйле: мэрияның ТКХ департаменты директоры баһалауынса, 70 процент юл ҡатламына капиталь ремонт талап ителә, юлдарҙың ямғыр һыуын ағыҙыу канализацияһы менән тәьмин ителеше 66,5 процент тәшкил итә. Баһалауҙар буйынса, ҡала урамдарында кешеләр зыян күргән юл-транспорт ваҡиғаларының 20 проценты тап юл торошона бәйле^[203]. Шуға ҡарамаҫтан, ҡалаал автомобиль транспорты иң популяр булып ҡала.

Ҡаланың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Комсомол районы аша, М5 «Урал» магистраль федераль автоюлы үтә, ул илдең Европа өлөшөнөң Үҙәк районын көнсығыш райондар: Волга буйы, Урал, Себер һәм Алыҫ Көнсығыш менән бәйләй.

Төньяҡ-көнсығыштан ҡалаға өлкә әһәмиәткендәге Тольятти — Димитровград юлы килә, ул ҡаланы һәм Ставрополье районын Ульяновск өлкәһенең көнсығыш өлөшө менән бәйләй. Автоюл васильевка ауылы тирәһендә урау шоссеға тоташа. Шулай уҡ ҡалаға Тольяттиҙы һәм Ставрополье районынң төньяҡ һәм көнбайыш территориялар менән тоташтырған башҡа урындағы әһәмиәткә эйә юлдар ҙа килә.

Тольяттиҙан автоюл буйынса Һамарға тиклем — 88, Мәскәүгәсә — 985, Санкт-Петербургҡа тиклем 1702 км.

Тольятти аша электрлаштырылған ике юллы, өлөшләтә Куйбышев тимер юлының һамар узелы тимер юл селтәре составына ингән Сызрань — Жигулёв диңгеҙе — Һамар станцияһы тимер юл линияһы үтә. Линия Һамар, Сызрань, Жигулёвск ҡалалары менән бәйле йөк һәм пассажирҙар ташыуҙы тәьмин итә. Шулай уҡ ул Кинель-Звезда-Сызрань участкаһын төньяҡтан урап үтә.

Үҙәк юлдың урау тармағында ҡаланың бер генә — Жигулёв диңгеҙе станцияһы инә. Тольятти станцияһы һәм ике йөк: Химзавод һәм Химия станциялары — көрсөк тармағында урынлашҡан. Тимер юлының шулай үтеүе ҡалала тимер юл транспортының аҙ ҡулланылыуына сәбәп булып тора.

Тольяттиҙан бер генә: № 065/066 Тольятти — Мәскәү пассажир поезы йөрөй, ҡайһы бер станцияларға (Адлер, Санкт-Петербург) тағылма вагондар ебәрелә. Транзит поездар йәйге ваҡытта «Жигулёв диңгеҙе» станцияһы аша үтә. Һамарға һәм йәйге осорҙа Отвага станцияһына тиклем бер нисә ҡала яны электричкаһы йөрөй. 2021 йылдан «Жигулёв диңгеҙе» станцияһынан Һамарға тиклем көн һайын даими рәүештә «Ласточка» тиҙ йөрөшлө электр поезы йөрөй^[204]. 2022 йылдың 1 октябренән «Ласточка»-ның юлы «Тольятти» станцияһына тиклем оҙайтыла^[205].

Нигеҙҙә, тимер юлы буйынса йөк ташыла.

Тольяттиҙың йылға транспорты Куйбышевазот предприятиеһының «Порт Тольятти порты» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенә ҡарай. Уның ҡарамағында Тольятти йөк ташыу порты бар, ул «йылға-диңгеҙ» класлы судноларҙы ҡабул итә ала. Порттың 8 йөк һәм 2 пассажир причалы, йылға вокзалы, гостиницы на 100 кешелек ҡунҡханаһы бар. Төп йүнәлеш булып минераль ашламалар ташыу, йылға ҡомон табыҡ һәм һатыу тора. Пассажирҙар ташыу ҡала яны йүнәлештәре буйынса башҡарыла, башҡалары, килемһеҙ булыу сәбәпле, ябыла. Йылға, тимер юлы һәм автомобиль транспорты йөктәрен эшкәртеүсе заманса контейнер терминалы төҙөү планлаштырыла.

2012 йылға тиклем Автозавод районында Усолье ауылына автотранспорт һәм пассажирҙарҙы «АвтоВАЗТранс» асыҡ акционерҙар йәмғиәте паромы ташый.

Халыҡ-ара Курумоч аэропорты Тольяттиҙәң үҙәгенән 70 километр алыҫлыҡта, М-5 «Урал» автоюлы буйлап Һамар өлкә үҙәге сигенән 35 километрҙа Берёза ҡасабаһы оайлнында урынлашҡан.

Ҡала эргәһендә, рус Борковка ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа вертолёттар һәм еңел самолёттарҙы ҡабул итергә һәләтле аэродром төҙөлгән. Бынан тыш, Тольяттиҙан 20 километр төньяҡтараҡ тағы ла ике ҙур булмаған Түбәнге Санчелей һәм Үрге Санчелей (спорт) аэродромы бар.

Хәҙерге ваҡытта урындағы һауа линиялары эшләмәй.

Ҡаланан халыҡ-ара Тольятти — Көньяҡ (Украина) («Трансаммиак» асыҡ акционерҙар йәмғиәте ҡуллана) аммиакопроводы баш ала.

ауыр социаль-иҡтисади хәл-тороштан сығыу өсөн ҡала, өлкә һәм дәүләт етәкселеге саралар күрә. 2009 йылда Тольятти моногород статусын ала^[206]. Ҡала иҡтисадына дәүләт ярҙамы күрһәтеү сиктәрендә ҡалала төрлө кимәлдәге, төрлө масштабтағы һәм тәғәйенләнештәге, ҡаланың монобәйлелектән китеүенә йүнәлеш алған инвестиция майҙансыҡтары барлыҡҡа килә^[206]:

• «Тольятти» (айырым иҡтисад зонаһы) — сәнәғәт производствоһы өлкәһендә эре инвестиция проекттарны тормошҡа ашырыу өсөн инфраструктура майҙансығы.
• «Тольяттисинтез» индустриаль паркы — химия һәм башҡа производстволар өлкәһендә инвестиция проекттарын тормошҡа ашырыу өсөн махсуслашҡан инфраструктура майҙансығы.
• юғары технологиялар өлкәһендәге «Жигулёв үҙәне» технопаркы — инновациялар һәм юғары технологиялар өлкәһендә проекттарҙы тормошҡа ашырыу өсөн инфраструктура майҙансығы. Юғары интеллектуаль ҡушымтаһы булған проекттарҙың тиҙ үҫешен һәм коммерциаланыуын тәьмин итеү өсөн булдырылған.
• Тольятти уҙышлы үҫеш территорияһы — инвестициялар йәлеп итеү, иҡтисад үҫешен шәбәйтеү һәм ҡала халҡы тормошон яҡшыртыу, урта бизнесты үҫтереү йүнәлешле льготалы һалым шарттары, ябайлаштырылған административ процедуралар һәм башҡа өҫтөнлөктәр булған иҡтисади зона.

Тольятти атмосфераны бысратыуҙың юғары ҡеүәтенә эйә зонаға керә. Имен булмаған метеорология шарттары йылына 30 процент тәшкил итә: штилдәр (йылына уртаса ҡабатланыуы 13 %) һәм көслө булмаған елдәр (секундына 1 метр булған елдәрҙең ҡабатланыуы — 27 %) бик йыш атмосфераның ер өҫтө ҡатламында ҡатнашмалар тупланыуға ярҙам итә^[207].

Төп бысратыусы сығанаҡтар булып Үҙәк районы предприятиелары тора (63,2 %, шул иҫәптән ТЭЦ — 33,7 %). Автозавод районына ташлантыларҙың 26,2 % (17,9 % — ТЭЦ ВАЗа), ә Комсомольскийға 10,6 %^[208] тура килә. Йылылыҡ энергетикаһы ташлантылары дөйөм күләмдең яртыһынан күберәген алып тора (51,6 %). Һауала даими рәүештә ташлантының рөхсәт ителгән ҡуйылығы артыҡ булыуы күҙәтелә: формальдегид буйынса — 3,7 ПДК; азот диоксиды — 1,1 ПДК; бензапирен — 1,9 ПДК; гидрофторид — 1,2 ПДК; аммиак — 1,7 ПДК^[209].

Әлеге ваҡытта ҡаланың төп бысратыусы сығанағы булып 8 эре сәнәғәт предприятиеһы тора: «Тольяттикаучук» яуаплылығы сикләнгән ширҡәт, «Тольяттиазот» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, Тольятти ТЭЦ-ы,ОАО «АвтоВАЗ» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, ВАЗ ТЭЦ-ы, «Куйбышевазот» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, «Волгоцеммаш» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, ОАО «Тольяттинский трансформатор» асыҡ акционерҙар йәмғиәте. 2011 йылда уларҙың тулайым ташландығы 29228 тонна тәшкил иткән^[210].

Әммә һуңғы йылдарҙа сәнәғәт һауан төп бысратыусы булып тормай. Әгәр 1990 йылда стационар сығанаҡтарҙың ташландыҡтары күләме 103,2 мең тонна булһа^[208], 2001—2003 йылдарҙа был һан 43,7; 34,9 и 32,8 мең тонна тәшкил итә^[211]. беренсе урынға автомобиль транспортынан сыҡҡан ташландыҡ тора^[212]. Автотарнспорттың 1988 йылда 29 % булған тулайым ташландығы 2004 йылда 59 %-ҡа етә^[213], әммә был Һамарға (76 %) ҡарағанда кәмерәк.

Атмосфераны бысратыу индексы йылдан-йыл кәмей (12 — 2002 йыл^[208], 10,4 — 2005 йыл^[214]), әммә юғары булып ҡала. Белгестәр баһалауынса, майҙаны 315 км² булған Тольятти, ташландыҡтары менән майҙаны до 744 км²^[208]. булған территорияға кире йоғонто яһай.

Куйбышев һыуһаҡлағысында экологик хәл-торош ҡатмарлы. Уның плотина эргәһендәге зонаһы Волга Һәм Кама һыуһаҡлағыстары араһында иң насары. Ҡазандан алып ошо урынға тиклем һыу составын барлыҡ тикшереүҙәрҙә лә кадмийҙың, терегөмөштөң, фенолдың, нефть продукттарының күләме күп булыуы билдәләнә. Плотина эргәһендәге зонала нефть продукттары буйынса ПДК күләме — 1,5, фенол буйынса — 3,5, баҡыр һәм марганец буйынса 8 тапҡырға, ә нефть буйынса ПДК иң күп булған уртаса бер тапҡыр күрһәткес — 25—28, баҡыр һәм фенолдар буйынса 30 һәм унан да күберәк була^[215].

Һөҙөмтәлә, ҡала халҡының эсәр һыуын эсергә яраҡлы тип әйтеп булмай^[216][217].

Һыуһаҡлағыстың төп бысратыусылары булып Волганың үрендә урынлашҡан ҡалалар: Ульяновск, Яр Саллы, Түбәнге Кама, Чистай тора. Составында азот һәм фосфор булған сәнәғәт ташландыҡтарының даими ағып төшөүе бер күҙәнәкле зәңгәр-йәшел ылымыҡтар таралыуға, улар бик йыш балыҡ һәм ҡоштарҙың үлеменә сәбәп була. Ҡала пляждарындағы һыу июнь һуңында «сәсәкә ата» башлай. Куйюышев һыуһаҡлағысының дөйөм бысраныуы сифат буйынса 5 мөмкинлектән 3 «а» класына индерелә — «ныҡ бысраҡ». Һыуҙың бысраныу комплекслылығы коэффициенты 25 %-ҡа тиң^[218]).

Ер аҫты һыуҙарының торошо ҡәнәғәтләнерлек тип баһалана, әммә уларға ла бысраныу хәүефе янай. Һуңғы 25-30 йылда ер аҫты һыуҙарының гидрологик режимы үҙгәреүе 10-15 метрға күтәрелә һәм йылына уртаса 0,2—0,4 метрға күтәрелә. Был территорияларҙы һыу баҫыуға, ерҙәрҙең әселәнеүенә, ер өҫтө һәм ер аҫты һыуҙары араһындағы әйләнештең насарайыуына килтерә^[215].

Дөйөм алғанда электромагнит хәл-торош тотороҡһоҙ булыуы менән ҡылыҡһырлана. Жигулёвск ГЭС-ы кеүек электромагнит нурланыу сығанағына яҡын булыу һөҙөмтәһендә плотина районында рөхәст ителгән фон күләме меңдәрсә тапҡырға артып китә. Юғары вольтлы электр линиялары буйында был күрһәткес 30 тапҡыр самаһына арта^[34]. Электр магниты ҡырҙары картаһына сәнәғәт зонаһының тышҡы көс кабелдәре һәм троллейбус линиялары йоғонто яһай^[219].

Ҡалала шау-шыуҙың уртаса кимәле 67,2 децибелға тиң, был яҡынса Мәскәү ҡалаһындағы шау-шыуға тиң. Рәсәйҙә санитар норма — 55 децибел^[220].

Йыл һайын ҡаланың эре предприятиеларында йән башына 1,5 тонна ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтары тура килә^{[сығанаҡ 1947  көн күрһәтелмәгән]}. Көнкүреш ҡалдыҡтары йән башына 0,65 м³, был дөйөм Рәсәй күрһәткесенән 0,47 кубометрға күберәк^[219]. Сүп-сарҙың бер өлөшө эшкәртеүгә ебәрелә, әммә ҡалалағы ҡаты көнкүреш ҡалдығын эшкәрткән берҙән-бер завод уның 50 процентын ғына эшкәртергә һәләтле^[221]. Заводта бары тик беренсе линия ғына эшләй, һәм компост (предприятиеның төп продукты) эшкәртеүҙең берҙән-бер циклынан һуң ул ашлама сифатында ҡулланыуға яраҡһыҙ була һәм элеккесә сүп-сар булып ҡала^[222]. Бары тик пластик һәм ҡайһы бер башҡа ҡалдыҡтар эшкәртелә.

2009 йылда сүп-сарҙы айырыу буйынса комплекс сафҡа индерелә, ул полигонда артабан эшкәртергә яраҡлы сүп-сарҙы утилләштереү, комплекстың ҡеүәте Тольяттиҙан ғына түгел, Ставрополье районы һәм Жигулёвскиҙың сүп-сарын да айырыу мөмкинлеген бирә^[223].

Ҡалала дөйөм майҙаны 14 482,7 мең м² тәшкил иткән 9757 торлаҡ бина иҫәпләнә^[171]. Уларҙың 2204-е, майҙаны 13 703 мең м² булған күп фатирлы йорт. Торлаҡтың 90 проценты шихси милектә, күп фатирлы йорттарҙа фатирҙарҙың 88,2 %-ы хосусилаштырылған.

Райондар буйынса торлаҡ фонд түбәндәгесә бүленә:

• Автозавод — 891 бина;
• Үҙәк — 5959;
• Комсомольск — 2768.

Ғаттар буйынса торлаҡ йорттарҙың бүленеше:

• 1-, 2 ҡатлы биналар − 7378;
• 3—, 4 ҡатлылар — 491;
• 5 ҡатлылар — 656;
• 6-, 9-, 10 ҡатлылар — 708;
• 12 ҡатлы һәм унан бейегерәк йорттар — 259.

Райондар буйынса бейек йорттарҙың бүленеше тигеҙ түгел: Үҙәк районда бинаның уртаса бейеклеге 5 ҡат булһа, автозавод районында — 10^[225].

Автозавод районының барлыҡ торлаҡ фонды (барлыҡ майҙандың 53,9 %-ы) төҙөкләндереүҙең барлыҡ күрһәткестәре буйынса 100 процент йыһазландырылған (аҙ ҡатлы йорттарҙа лифттар булмауҙан башҡа).

Риэлторҙарҙың Рәсәй гильдияһы баһаһы буйынса, 2010 йылдың 31 майында ҡаланың күсемһеҙ милек баҙарында уртаса хаҡтар бер квадрат метр өсөн 26 293 һум була — Рәсәйҙең эре ҡалалары араһында 15-се урын^[226].

Торлаҡ фонд структураһында ҙур урынды төҙөкләндереүҙең барлыҡ төрҙәре, шул иҫәптән лифттар һәм сүп-сар торбалары булған капиталь торлаҡ йорттар алып тора:

• 99,7 % торлаҡ фонды үҙәкләштерелеп йылытыла;
• 99,3 % — һыу торбаһы;
• 98,9 % — канализация;
• 96,6 % — эҫе һыу һәм ванна;
• 74,2 % — лифттар;
• 21,7 % менән тәьмин ителгән;
• 74,6 % электроплита менән йыһазландырылған;

Ҡала ике сығанаҡҡа:

• Куйбышев һыуһаҡлағысының ер өҫтө һыуҙары (һыу йыйыу урыны ҡаланан үрҙә)
• Ер аҫты һыуҙарына (10 һыу йыйыу урынында 127 артезиан скважинаһы бар, Үҙәк районда урынлашҡандар) нигеҙләнгән үҙәкләштерелгән һыу менән тәьмин итеү системаһына эйә.

Автозавод районында эҫе һыу менән тәьмин итеүҙең асыҡ системаһы эшләй (бер үк йылылыҡ сығанағы йылытыу ҡсҡн дә, һыу йылытыу өсөн дә ҡулланыла). Был һыу сифатына кире йоғонто яһай һәм ҡулланыусы өсөн уның хаҡын арттыра, сөнки һыуҙы бер нисә тапҡыр таҙартырға кәрәк. 1996 йылда автозавод районында тикшерелүгә алынған эҫе һыуҙың 11 %-ы нормаға тап килмәй. 1997 йылда был күрһәткес 44 % була^[215]. Районды ябыҡ һыу тәьминәтенә күсереү планы бар, әммә уны индереү ҙур сығымдар талап итә^[227].

Йылына 89,2 млн м³ һыу тотонола. Ҡулланыусыға ул дөйөм оҙонлоғо 778,5 км булған һыу торбалары аша барып етә. Яңы артезиан сығанаҡтарын эшкәртеү эштәре алып барыла.

Ҡалала шулай уҡ үҙәкләштерелгән канализация системаһы бар. Ҡаланың канализация селтәре 690,7 километрға һуҙылған. Ағым һыу дүрт таҙартыу ҡоролмаһы менән таҙартыла.

Дөйөм торлаҡ фондтың — 99,3, канализацияның 98,9 %-ы торбалары менән тәьмин ителгән.

Жигулёвское диңгеҙе ҡасабаһында һыу урындағы артезиан скважинаһынан алына. Яҙғыһын, ташҡын ваҡытында ғына хлорлана.

Ҡаланы йылылыҡ менән Волга автозаводы ТЭЦ-ы һәм Тольятти ТЭЦ-ы, 16 ҡаҙанлыҡ тәьмин итә. Йылылыҡ селтәрҙәренең оҙонлоғо 603,45 км тшкил итә. Йылына 10,4 млн ГКал йылылыҡ бирелә, халыҡҡа — 4,3 млн ГКал.

Дөйөм торлаҡ фондының 99,9 %-ы — йылылыҡ, үҙәкләштерелгән эҫе һыу менән 96,8 %-ы тәьмин ителгән.

Газ селтәре оҙонлоғо 1370,9 км тәшкил итә.

Ҡаланы электр менән 1071 трансформатор подстанцияһы тәьмин итә, уларҙың 422-һе — муниципалитеттыҡыу. Электр селтәрҙәре оҙонлоғо — 4417 км.

Ҡала урамдарын 22000 яҡтыртҡыс яҡтырта; урамды яҡтыртыу селтәре оҙонлоғо — 902,3 км.

• Тольятти тыуған яҡты өйрәнеү музейы 1962 йылда асыла, 55623 берәмек һаҡлай, йылына уртаса 167 124 кешене ҡабул итә^[238]. Яңы «20 быуат: Ставрополь-Тольятти» экспозицияһы ҡаланың яңы тарихын һөйләй^[239].
• К. Г. Сахаров исемендәге тахника тарихы парк комплексы (элек — Техник музей) 2001 йылдың 7 сентябрендә асыла, 38 гектар майҙанды биләй, 460 эре һәм 3000 самаһы ваҡ экспонатҡа эйә. Беренсе донъя һәм Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытындағы ҡорал өлгөләре, хәҙерге армия ҡоралланыуында булған техника моделдәре ҡуйылған. Шулай уҡ ватан һәм сит ил йөк, еңел автомобилдәре күрһәтелә. Тимер юл, ауыл хужалығы, йыһан техникаһы экспозицияһы булдырылған. Ҡайһы бер экспонаттар бер генә данала. Хеҙмәт урынынан тулыһынса килтерелгән Б-307 һыу аҫты кәмәһенең (641Б проекты) дизель двигателе айырым иғтибар үҙәгендә.
• «Наследие» ҡала музей комплексы 1996 йылдан эшләй, 1953 йылдың майында һыу баҫыу зонаһынан күсерелгән беренсе йорт базаһында асыла.
• Тольятти ҡалаһының тарихи-мәҙәни мираҫы музейы, 755 һаҡлау берәмеге бар, йылына 4880 кешене ҡабул итә. Төп бурыстарының береһе булып ҡаалның тарихи һәм мәҙәни ҡомартҡыларын һаҡлау тора (2012 йылда ябыла, фондының бер өлөшөТольятти тыуған яҡты өйрәнеү музейына тапшырыла).

• Тольятти художество музейы (Тольятти картиналар галереяһы булараҡ билдәле) 1987 йылда асыла, 8812 һаҡлау берәмегенә эйә,йылына уртаса 151 700 кешене ҡабул итә.
• Актуаль Реализм музейы (элек — Волга картиналар галереяһы). 2011 йылда нигеҙләнә. Музей коллекцияһында реалист-рәссамдар эшенә акцент яһаған XX—XXI быуаттың һынлы сәнғәт, скульптура һәм графика әҫәрҙәре һаҡлана. Рәсәй художество академияһының «Красные ворота: против течения» проектының күп йылдар ҡатнашыусыһы булып тора.
• «Куб» күргәҙмәләр залы.
• «Дом девяти» галереяһы.

• Тольятти ҡурсаҡ театры — беренсе профессиональ театр, 1973 йылда асыла.
• «Колесо» драма театры, 1988 йылда асыла, илдә беренсе контракт театры була^[240]
• Йәштәр драма театры (элекке Йәш тамашасы театры) 1992 йылда асыла.
• «Дилижанс» театры.
• «Вокзал» театры.
• «Секрет» театр-студияһы.
• «Вариант» театры.
• «Голосова-20» театраль үҙәге.
• «Буратино» ҡурсаҡтар һәм битлектәр театры, 1999 йылда асыла.
• «Три грации» театр үҙәге.
• Елены Золотухина етәкселегендәге «ДАР» балалар музыкаль-театр студияһы.
• Тольятти филармонияһы — 1992 йылда асыла, симфоник оркестр, джаз оркестры, рус халыҡ инструменттары оркестры бар.
• «Счастливое детство» өлгөлө балалар бейеү ансамбле, 1971 йылда ВАЗ балалар мәҙәниәт йорто ҡарамағында ойошторола.
• «Самоцветы» әлгәлә бейеү ансамбле, 1976 йылда «СинтезКаучук» Мәҙәниәт һарайы ҡарамағында ойошторола.
• «Жигулёвские зори» халыҡ бейеү ансамбле, 1971 йылда ойошторола. Балетмейстер, художество етәксеһе — Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Юрий Гладков.

• «Сатурн», 724 урынлыҡ 1 кинозал (2011 йылдың 25 сентябрендә эшләүҙән туҡтай);
• «Вега-Фильм» кинотетарҙар селтәре:
  • "Капитал"да, 440 урынлыҡ 4 кинозал;
  • «Вега» сауҙа үҙәгендә, 570 урынлыҡм4 кинозал, 12 урынлыҡ DVD-HALL;
• «Аэрохолл», 706 урынлыҡ 6 кинозал;
• «Три Пингвина», 488 урынлыҡ 5 кинозал;
• PARK HOUSE молында «MORI CINEMA», 1239 урынлыҡ 8 заллы мультиплекс. Һамар өлкәһендә берҙән-бер IMAX залы (2014 йылдың июнендә асыла)^[241].

«Тольяттиазот» мәҙәниәт һарайында һәм ВАЗ-дың мәҙәниәт һәм техника һарайынад кинозалдар бар.

2007 йылда, бер йыл да эшләмәйенсә, «Формула Кино» мультиплексы ябыла, ә 2008 йыл уртаһынан ҡаланың иң оло «Буревестник» кинотетары ябыла 236 мест^[242].

Тольяттиҙа «коммерцияға ҡарамаған» киноларҙы алға һөргән, донъя классикаһы ретроспективаларын, шулай уҡ Рәсәйҙә киң прокатҡа сығарылмаған яңы фильмдарҙы күрһәткән «Колизей» киноклубы эшләй.

Йыл һайын ҡалала һәм уның эргәһендә тиҫтәләгән төрлө фестивалдәр үтә, шул иҫәптән:

• Автор йырҙарын башҡарыусыларҙың Грушинск фестивале (Тольятти эргәһе, 1968 йылдан)
• Захаров слёты (Тольятти эргәһе, 1963 йылдан)
• Ушу фестивале (1997 йылдан)^[243]
• балаларҙың гандбол фестивале (2001 йылдан)^[244]
• The Beatles дуҫтары фестивале (2001 йылдан)
• «Барабаны мира» фестивале (2003 йылдан)^[245]
• Тремоло фестивале (алдын «Классика над Волгой» тип атала) (2008 йылдан)
• «Премьера одной репетиции» театр фестивале (2009 йылдан)^[246]
• «Классика OPEN FEST» фестивале (2010 йылдан)^[247]
• «ТолКон» роль уйындары конвенты (2013 йылдангода)
• «Жигулёвское море» ҡышҡы спорт уйындары фестивале (2014 йылдан)
• Васильев утрауҙарында «Молодецкий» экология фестивале^[248].

Тольяттиҙа үткән, Һамар өлкәһеннә ситтә лә билдәле фестивалдәр:

• В. Хара иҫтәлегенә йыр фестивале (1974—1986 йылдар)^[249]
• «Автоград» рок-фестивале (1970—2000 йылдар башы)^[250][251]
• «Майские чтения» драматургия фестивале (1990—2009 йылдар)^[252]
• Олег Лундстрем исемендәге джаз фестивале (1995—2005 йылдар)^[253]
• «Музейный Пикник» фестивале (1997—2011 йылдар)^[254]
• «ГЭС» электрон музыка һәм экстремаль спорт фестивале (2007—2015 йылдар)

Элекке ҡаланан шул килеш бары тик һыу баҫыу кимәленнә өҫтәрәк торған элекке земство дауаханаһы биналары комплексы (Воскресенск монастыре) генә һаҡланып ҡала.

Һәр райондың архитектураһы үҙенсәлекле һәм башҡаларына оҡшамаған. Комсомольскиҙа Сталин һәм Хрущёв осорҙарындағы аҙ ҡатлы биналар күп. Бараки, появившиеся при строительстве ГЭС, в 1980 йылдарҙа ГЭС төҙөлөшө ваҡытнда барлыҡҡа килгән барактар һүтелеп, улар урынына ҙур ҡатлы йорттар һалынған. Архитектура үҙенсәлектәре араһында совет классицизмы дәүеренең тотош ансамблен тыуҙырған Шлюзовая ҡасабаһының бер өлөшө иғтибарҙы йәлеп итә. Ҡаланың был өлөшөн ҡайһы берҙә «бәләкәй Петербург» тип атайҙар^[256].

Үҙәк районда бик күп ағас шәхси йорттар һаҡланып ҡалған. Улар ҙур майҙанды биләгән шәхси секторға нигеҙ һала. Әммә уларҙың ҡайһы берҙәре генә тарихи йөҙөн һаҡлап ҡалған; бындай биналар хәҙер ҡаланың архитектура һәйкәлдәре тип һанала. Райондың күп ҡатлы биналары — төрлө хрущёвкалар, бары тик бер нисә квартал ғына 9, 14 һәм 16 ҡатлы биналарҙан тора. Башҡаларынан район урман зонаһы сигендәге Автозавод районынан айырып торған коттедж ҡасабаһы менән айырыла. Порт биҫтәһе — ҡалала барак тибындағы торлаҡ йорттар осраған берҙән-бер урын.

Төҙөлөшө 1960 йылдарҙа башланып, әле лә дауам иткән Автозавод районы бер төрлө кварталдарҙан тора. Район, создаваемый для проживания строителей и работников «АвтоВАЗ»-ды төҙөүселәр һәм хеҙмәткәрҙәр өсөн төҙөлгән район илдә беренсе тапҡыр ваҡытлыса йәшәү урыны һәм барактарһыҙ төҙөлгән урын була. 1973 йылда яңы район төҙөүсе архитекторҙар СССР-ҙың дәүләт премияһы ала^[257]. Кварталдар төрлө планировкалы 5, 9, 14 һәм 16 ҡатлы биналарҙан тора, күптәре мәҙәни-көнкүреш тәғәйенләнешле — 2352 һәм 1176 мест мәктәптәр, 280 һәм 320 мест балалар баҡсалары, дауаханалар һәм поликлиникалар илдә беренсе тапҡыр тәжрибә рәүешендә төҙөлә^[258]. Әммә 1970 йылда планлаштырылған һәм хатта архитектура буйынса сит ил дәреслектәренә ингән «хыял ҡалаһы»^[259] килеп сыҡмай. Игеҙәк кварталдар күҙҙе ҡыуандырмай, ҙур мәҙәни, сауҙа биналары ҙур булмаған кафеларҙың, кибеттәәрҙең уңайлылығын алмаштыра алмай. Бары тик 1990 йыдарҙа ғына яңы кварталдар индивидуаль проекттар буйынса төҙөлә башлай. Әйткәндәй, был райондың да үҙенең архитектура ҡомартҡылары бар: шуларҙың береһе — Волга буйындағы иң ҙур «Русь на Волге» сауҙа үҙәге, ВАЗ-дың мәҙәниәт һәм техника һарайы^[260], Пионерҙар һарайы бинаһы, Спас-Преображенск соборы.

Тольятти Рәсәйҙең тарихи ҡалалары исемлегенә инә.

1987 йылда ҡалала үткән Таш менән эшләүсе скульпторҙарҙың Бөтә союз симпозиумы арҡаһында, ҡалала яңы һәйкәлдәр барлыҡҡа килә^[261].

Мэрияның мәҙәниәт департаменты мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 167 тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы һаҡлауға алынған. Улар ҡала төҙөү һәйкәлдәре һәм монументаль ҡомартҡылар, иҫтәлекле билдәләлр һәм таҡтаташтар.

Иҫтәлекле һәм архитектура ҡомартҡыларының яртыһынан күбе Үҙәк районда урынлашҡан. Бында Азатлыҡ майҙанында Мәңгелек ут яна, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәләк булған герой-яҡташтар хөрмәтенә ҡуйылған Дан обелискыһы урынлашҡан. Фёдоровка ҡасабаһындағы 1846 йылда төҙөлгән Варвара сиркәүе мәҙәни һәм тарихи ҡиммәткә эйә. Иң билдәле иҫтәлекле урындарҙың береһе — «Тольятти» мәҙәниәт һарайы бинаһына ҡуйылған «Прометей» монументаль-һынлы сәнғәт композицияһы.

Яңы һәйкәлдәрҙән: Волга ярында ҡала барлыҡҡа килеүҙең 260 йыллығына уны нигеҙләүсе В. Н. Татищевҡа һәйкәл ҡуйыла, ҡала паркында золом ҡорбандарына бағышланған «Ҡайғырыусы фәрештә» скульптура композицияһы, Торғо эт һәйкәле, Николай Чудотворец скульптураһы һәм башҡалар.

Киң мәғлүмәт сараларының үҫеше 1918 йылдан, беренсе «Ставропольская беднота» гәзите сыға башлағандан башлана. Был гәзиттең бер генә данаһы ла һаҡланмаған. Бер нисә тапҡыр атамаһын үҙгәртеп (иң билдәлеһе «Коммунист-большевик»), гәзит 1930 йылдарға тиклем сыға. ГЭС төҙөгәндә завод күп тиражлы баҫмалары сыға башлай. Улар 1953 йылда «За коммунизм» дөйөм ҡала гәзите сыға башлағанға тиклем даими баҫма матбуғат була^[262].

«За коммунизм» гәзите 1980 йылдар һуңына тиклем берҙән-бер мәғлүмәт баҫмаһы була. Уның берҙән-бер көнәркәш булып ВАЗ-дың «Вожский автостроитель» күп тиражлы гәзите тора.

Ҡаланың киң мәғлүмәт саралары тарихында яңы этап 1980 йылдар һуңында — 1990 йылдар башында, альтернатив баҫмалар һәм ҡала телекомпанияһы барлыҡҡа килгәс башлана. Әммә Тольяттиҙа журналистика хәүефле һөнәр булып сыға. Советтарҙан һуңғы осорҙа ҡалала^[263]:

• 1995 йылда — «Тольятти сегодня» («За коммунизм» гәзите шулай атала башлай) гәзитенең баш мөхәррире Андрей Уланов;
• 1996 йылда — федераль каналдарҙы тарнсляциялаған тәүге ТВТ телеканал хужаһы Алик Гасанов;
• 1996 йылда — «ЛАДА ТВ» телекомпанияһына нигеҙ һалыусы һәм уның директоры Сергей Иванов менән баш мөхәррире Сергей Логинов;
• 1997 йылда — «Всё обо всём» гәзите мөхәррире Николай Лапин;
• 2002 йылда — «Тольяттинское обозрение» гәзитенең баш мөхәррире, ҡала Думаһы депутаты Валерий Иванов;
• 2003 йылда — «Тольяттинское обозрение» гәзитенең баш мөхәррире Алексей Сидоров үлтерелә.

90-сы йылдарҙа ҡалала в городе существовала телекомпания «Арт клуб „Диво“», «ИКС», «Паритет», ТВТ «Телевидение Тольятти» телекомпаниялары эшләй, уларҙың программалары көн һайын «Жигулёвский РТПЦ», шулай уҡ урындағы «ЛАДА-ТВ» аша иртән һәм кисен беренсе һәм икенсе каналда эфирға сыға.

Быль осорҙа Автозавод районының 10-сы кварталында 5 метрлыҡ каналда урындағы «Алмаз-ТВ» телекомпанияһы эшләп маташып ҡарай.

Ҡала мэры Сергей Жилкин инициативаһы буйынса ҡала телевидениеһын ойоштороу буйынса эштәр башҡарыла. Ул «Муниципальное телевидение» (МТВ) һәм «Тольяттинское многоабонентное телевидение» (МУП ТМТ) кабель телевидениеһы булдыра^[264]. Һуңынан ТМТ кабель селтәрҙәре «Сеть-М» яуаплылығы сикләнгән ширҡәт идаралығына күсә һәм ЛИК компанияһы төркөмөнә берләшә^[265].

ВАЗ-ТВ («Лада Медиа» яуаплылығы сикләнгән ширҡәт) Автозавод районы территорияһында барлыҡ кабель селтәрҙәрен йота].

«ЛАДА ТВ» телекомпанияһы һәм «Телекомпания ЛИК» кабель телевидениеһы, етәкселеге фажиғәле һәләк булғандан һуң, үҙ программаларын эшләүҙе туҡтата. Ойоштороусылар ЛИК компаниялар төркөмөнн булдыра, ул дөйөм кабель селтәрен булдырып, «ИКС», «ЛИК», «Сеть-М» телекомпанияларын берләштерә^[266].

Ҡаланың төп телекомпнаияһы булып «ВАЗ-ТВ» телекомпанияһы ҡала. Ул үҙ селтәрҙәрендә урындағы телекомпанияларҙың тапшырыуҙарын күрһәтеүҙә туҡтатып, уларҙы дөйөм ҡала баҙарынан ҡыҫырыҡлап сығара^[267].

кабель телеселтәрҙәре операторҙары

• «ЛАДА-МЕДИА» (ВАЗ ТВ)^[268] — «АвтоВАЗ» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең тереоадиотапшырыуҙар һәм матбуғат компанияһы. Ул Автозавод районда тарала.
• «ЛИК-ТВ» — төркөмдәр компанияһы («ЛИК» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте, «Сеть-М», «ИКС» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте). Комсомол, Үҙәк районында һәм Шлюз ҡасабаһында тарала

Ҡалала цифрлы телевидение федераль мультиплексының 20 телеканалы сигналы, шулай уҡ шундай форматтағы «Че», «ТНТ», «СТС», «Матч! Страна», «Домашний» телеканалдары ҡабул ителә. Кабельтелевидениеһынан күберәк канал ҡарарға мөмкин.

Урындағы һәм Һамарҙың «СКАТ», «ВАЗ ТВ», «Терра», «Самара» ДТРК-һы, «Губерния» ТРК-һы ҙ программаларын эшләй, федераль каналдарҙы программаларын күрһәтә, кабель селтәрҙәре төҙөй.

2020 йылға Тольяттиҙа «Городские Ведомости» муниципаль гәзите, «Площадь Свободы», «Хронограф Тольятти», «Вольный Город» шәхси баҫмалары, «Понедельник» эшлекле гәзите, «Презент», «Миллион», «Тольяттинский навигатор», «АвтоСреда Тольятти» бушлай реклама-мәғлүмәт баҫмалары нәшер ителә. Журналдар: «Премьер Эксперт» һәм «Город». Корпоратив баҫмалар: «Волжский автостроитель» («АВТОВАЗ»), «Волжский химик» («ТОАЗ»), «Газета Призыв» («Куйбышевазот»), «Волжский машиностроитель» («ВЦМ»), шулай уҡ Тольятти дәүләт университетының, «Актуальная Газета» Тольятти идара итеү академияһының, «Церковный вестник» (Православие институты) гәзиттәре нәшер ителә.

«Тольяттинское обозрение», «Домашний советник» ғаилә гәзите, «Город на Волге» (элекке «Тольятти-Вечёрок»), «Газета Тольятти», «ТВ-Пресс Неделя Тольятти», «Плошка», «Честь имею», «Панорама Тольятти», «Спортивное обозрение Самарской губернии», «Постскриптум Тольятти», «Вести региона» баҫмалары эшмәкәрлеген туҡтата.

Ҡалала 30 радиостанция эшләй^[269]:

1992—2006 йылдарҙа 68,69 УКВ йышлығында «Волга Альянс» урындағы радиостанция эшләй, һуңынан «Тольятти Информ» тип үҙгәртелә, ул 37-се лицейҙа урынлаша.

2007 йылға тиклем ҡалала «Радио Тольятти» муниципаль сымлы радио^[270] һәм урындағы «Свежий Ветер» радиоһы эшләй.

1993 йылда тулыһынса урындағы тапшырыуҙарҙан торған берҙән-бер «Радио Август» радиостанцияһы барлыҡҡа килә.

Ҡалала 6 һанлы телефон номерҙары ҡулланыла. Код — 8482. Төп интернет провайдер һәм стационар элемтә операторы булып «Ростелеком» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең филиалы тора^[271][272].

Шулай уҡ ҡалала «Инфолада», «Инфопак» операторҙары эшләй. «Комстар» һәм «Golden Telecom» федераль элемтә операторҙары бар.

2010 йылдың 1 апреленә ҡарата ҡалала 271,4 мең телефон үткәрелгән, уларҙың 223,8 меңе — халыҡҡа (2007 йылдың 1 июлендә юыл күрһәткес 263,9 мең һәм 221,1 мең була). Йән башына 100 кешегә 37 телефон утра килә (2007 йылда 30,8).

Таксофон селтәре насар үҫешкән. элемтә операторҙары өсөн хеҙмәттең был төрө федераль бюджеттан компенсация алыу ҡатмарлы һәм оҙайлы булғанлыҡтан, рентабелле түгел. Бары тик «Ростелеком» ғына бындай хеҙмт күрһәтә^[172].

GSM стандартындағы кеҫә телефондары бәйләнеше хеҙмәтен Билайн, МТС, МегаФон, Tele 2, Ростелеком операторҙары күрһәтә^[273] (2016 йылға тиклем СМАРТС).

2010 йылдың 1 апреленә 1250 мең берәмек SIM-карта һатылған, йәғни 1000 кешегә 1570 кеҫә телефоны номеры тура килә.

Элемтә хеҙмәтенең яңы юғары технологиялы баҙары динамикалы үҫешә. Тольяттиҙа «ТК-Телеком», «РТКомм. РУ», «Транстелеком» интернет-операторҙары эшләй, башҡаларҙың да килергә ниәте бар.

Другой Телеком, Аист, Ростелеком, Инфолада, Айдо Телеком, шулай уҡ Билайн, Мегафон һәм USB-модемдар рәүешендә МТС интернет хеҙмәтен күрһәтә. Элек эшләгән Тольятти Телеком (2017 йылдың 1 ноябренә тиклем) һәм ВолгаТелеком (2011 йылға тиклем) Ростелекомға ҡушылып, эшмәкәрлеген туҡтата^[274].

Хәҙерге Тольяттиҙа беренсе ҡорам бары тик 1985 йылда ғына төҙөлә.

Тольяттиҙың ҙур православие ҡорамдары:

• Мәрйәм Ананың Ҡазан иконаһы исемендәге ҡорам,
• Спас-Преображенск соборы,
• Святитель Тихона, Патриарха Мәскәү һәм бөтә Русь хөрмәтенә төҙөлгән ҡорам,
• Благовещение ҡорамы,
• Успение Пресвятой Богородицы ҡорамы.

Ирҙәр монастыре һәм православие классик гимназияһы эшләй. Волга буйы православие институты төҙөлә.

Ҡорамдарҙың бер өлөшө төҙөлә, ҡайһы берҙәренә төҙөлөш өсөн ер бүленгән.

• Тольятти йәмиғ мәсете ҡаланың Үҙәк районыныда урынлашҡан. Ике йыл эсендә төҙөлөп, 1996 йылда асыла.

Шулай уҡ ҡалала башҡа төп диндәрҙең: Әрмән Апостол сиркәүе, старообрядсыларҙың, католиктарҙың, иудейҙарҙың, протестанттарҙың, буддистарҙың һәм башҡаларҙың ойошмалары бар.