Төньяҡ-Ҡаҙағстан өлкәһе

Төньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе өлкәһе Ҡаҙағстандың төньяғында урынлаша, ул Көнбайыш Себер тигеҙлегенең көньяҡ сиген һәм Һары Арҡа ҡалҡыулығының бер өлөшөн биләй. Өлкәнең бөтә территорияһы UTC+5 ваҡыт бүлкәтендә урынлаша.

Төньяҡ — көньяҡ йүнәлештә өлкәнең сиктәре араһындағы тура ара — 375 км, көнбайыш — көнсығыш йүнәлешендә — 602 км. Иң төньяҡ нөктәһе координаттары — 55°26’ т. к. һәм 68°59’ к. о., иң көньяҡ нөктәһе — 52°13’ т. к. һәм 67° к. о., иң көнбайыш нөктәһе — 54° т. к. һәм 65°57’ к. о., иң көнсығыш нөктәһе — 52°50’ т. к. һәм 74°02’ к. о.

Көньяҡта Яҡшы-Яңғыҙытау тауы (748 м) урынлаша — өлкәҙең иң бейек нөктәһе, ә иң түбән нөктә — өлкәнең көнсығыш өлөшөндә урынлаша Теке күле (28 м).

Йылғалар Обь йылғаһы бассейнына ҡарай. Өлкәнең территорияһы меридиан йүнәлешендә Ишем йылғаһы үҙәне (Иманбурлыҡ һәм Аҡҡанбурлыҡ ҡушылдыҡтары менән) менән киҫеп үтелгән, уның киңлеге өлкәнең көньяғында бер нисә километрҙан алып төньяғында 20–22 километрға тиклем үҙгәрә.

Климаты ҡырҡа континенталь. Ҡыш һалҡын һәм оҙайлы, йәй сағыштырмаса эҫе, күбеһенсә аяҙ һәм йыш ҡоролоҡ менән айырылып тора. Ғинуарҙың уртаса температураһы −18,6 °C, июлдең — +19,0 °C. Һауа температураһының иң түбән күрһәткесе −48 °C тирәһе (Болаев станцияһы, 1968 йыл), иң юғарыһы — +41 °C тирәһе (Сергеев ҡалаһы, 2014 йыл). Уртаса тәүлек температураһы 0°C-тан юғары булған осор оҙонлоғо 125 көн тирәһе тәшкил итә. Температураның 0°C-тан уҙыш датаһы — 10—15 апрель. Температураның +5°C-тан уҙыш датаһы — 22—25 апрель.

Йыл дауамында көн оҙайлылығы 7 сәғәттән 17 сәғәткә тиклем үҙгәрә. Өлкәнең төньяҡ райондарында йылына яҡынса 78 болотһоҙ көн, ә көньяҡ райондарында — 41-гә тиклем күҙәтелә. Йыллыҡ ҡояш нурының дөйөм ваҡыт оҙайлылығы 1900–2000 сәғәт тәшкил итә. Уртаса алғанда, йылына йәмғеһе 95 ккал/см² күләмендә ҡояш радиацияһы күҙәтелә, шуларҙың 65 ккал — тура радиация, 30 ккал — таралған радиация тәшкил итә.

Йыллыҡ уртаса яуым-төшөм миҡдары 350 мм, шуларҙың 80—85 проценты йылы миҙгелдә (апрель—октябрь) яуа. Ҡар ҡатламы яҡынса 5 ай — ноябрҙән мартҡа тиклем һаҡлана, ҡыш аҙағына уның уртаса ҡалынлығы 25 см була.

2009 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса өлкә райондарында ҡаҙаҡтар, урыҫтар һәм башҡа милләттәрҙең өлөшө.

Төньяҡ-Ҡаҙағстан өлкәһендә халыҡ кәмей бара, 1989 йылдан алып халыҡ һаны тиерлек 40 %‑ҡа кәмей.