Ватанды һаҡлаусылар көнө

1918 йылдың (15) 28 ғинуарында РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советы Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһын ойоштороу тураһында декрет сығара, (1918 йылдың 20 ғинуары (2 феврале) большевиктарҙың рәсми баҫма органында баҫыла^[4]). Фронтта яңы армияға ирекмән һалдаттарҙы яҙыу башлана, уларҙан Ҡыҙыл Армия роталары ойошторола, улары артабан полкка берләшә^[5].

18 февралдә герман һәм австро-венгр ғәскәрҙәре тотош Көнсығыш фронт буйынса һөжүм башлай. 21 февралдә Яков Свердлов етәкселегендә Петроградты обороналау революция комитеты ойошторола. 22 февраль кисендә Петроградҡа Владимир Ленин саҡырыуы буйынса Могилёвтан Юғары баш командующий штабы начальнигы, элекке генерал, ғәмәлдә Совет Рәсәйен тышҡы дошмандан һаҡлауға етәкселек иткән Михаил Бонч-Бруевич килә. Ленин һәм властың башҡа вәкилдәре менән осрашҡандан һуң, ул Смольныйҙа, Ленин менән күршеләш бүлмәлә эшләй башлай^[6].

Ревель, Псков һәм Нарваға Германияның алты дивизиянан һәм башҡа частарҙан торған 8-се армияһы ғәскәрҙәре һөжүм итә. Псков йүнәлешендә Германия көстәре 5 полктан тора^[7]. Немецтар ҙур булмаған и ирекмәндәр отрядтары менән һөжүм итә, «ҡаршылыҡҡа осрамағас, поездарҙа, автомашиналарҙа һәм саналарҙа артта килгән төп көстәрҙән күпкә алға китә»^[8]. Немецтар тәүлегенә 50 километрға тиклем юл үтә^[9]. Пинск — Двинск — Рига йүнәлеше буйынса хәрәкәт итеп, улар беренсе аҙнала уҡ Минск, Полоцк, Псков, Ревель ҡалаларын ала.

1918 йылдың 23 февралендә Халыҡ комиссарҙары советының 21 февралдә ҡабул иткән «Социалистик Ватан хәүефтә!» тигән саҡырыуы^[10], шулай уҡ баш хәрби командующий Николай Крыленконың: «<…> Барығыҙ ҙа ҡорал алығыҙ. Барығыҙ ҙа революцияны яҡларға. Окоптар ҡаҙыу өсөн мобилизация һәм окоп ҡаҙыусылар отрядын ебәреү советтарға йөкмәтелә, һәр отряд өсөн сикһеҙ вәкәләт бирелгән яуаплы комиссарҙар тәғәйенләнә. Бойороҡ инструкция сифатында барлыҡ ҡалаларҙағы советтарға ебәрелә», — тигән һүҙҙәр менән тамамланған «Хәрби баш командующийҙың саҡырыуы» баҫылып сыға^[10]. 23 февралдә Халыҡ комиссарҙары советы рәйесе Ленин «Правда» гәзитендә «Солох йәки һуғыш» тигән мәҡәлә баҫтыра, унда кисекмәҫтән тыныслыҡ килешеүе зарурлығын белдерә, мәҡәлә һуңында былай тип яҙа:

… готовить революционную армию не фразами и возгласами (как готовили её те, кто с 7-го января не сделал ничего для того даже, чтобы попытаться остановить бегущие наши войска), а организационной работой, делом, созданием серьёзной, всенародной, могучей армии.

23 февралдә эре ҡалаларҙа киң күләмле митингылар үтә, ирекмәндәр күпләп Ҡыҙыл Армия сафына яҙыла башлай, ә 25 февралдә фронтҡа беренсе ҡыҙылармеецтар отрядтары оҙатыла^[11].

23 февралдән һуң ҡыҙылдар отрядтары герман ғәскәрҙәренә ҡаршылыҡ күрһәтә башлай. Валка ҡалаһында һөжүм иткән немец частары латыш уҡсылары менән һуғыша. «Правда» гәзитенең 24 февраль һанында: «Валкала 300 кешенән торған латыш отрядтары немец ударниктары менән һуғыша», — тип яҙыла. Псков, Ревель, Гдов эргәһендә һуғыштар бара^[7][11].

23 февралдә иртән герман курьеры Совнаркомға ультиматум алып килә; уйларға 48 сәғәт бирелә^[12]. РСДРП(б) Үҙәк Комитеты ултырышында Ленин, көслө ҡаршылыҡҡа ҡарамаҫтан, Үҙәк Комитет ағзаларын ультиматумды ҡабул итергә ризалаштыра. Ленин герман шарттарында солох төҙөүҙе талап итә. Ул, иң мөһиме — «ғәмәлдәге пролетар власы утрауын теләһә ниндәй хаҡ түләп һаҡлап ҡалыу» була^[13][14][15]. 24 февралдә ультиматум ҡабул ителә, әммә һуғыштар тыныслыҡ килешеүе төҙөлгән 3 мартҡа тиклем дауам итә^[7].

1918 йылдың 25 февралендә «Правда» гәзитендә баҫылған «Тяжёлый, но необходимый урок» мәҡәләһендә В. И. Ленин былай тип белдерә:

Мучительно-позорные сообщения об отказе полков сохранять позиции, об отказе защищать даже нарвскую линию, о невыполнении приказа уничтожить всё и вся при отступлении; не говорим уже о бегстве, хаосе, безрукости, беспомощности, разгильдяйстве (…) В Советской республике нет армии.

26 февралдә РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советы барлыҡ власть органдарын Мәскәүгә күсерергә ҡарар итә.

1918 йылдың 3 мартында Германия тәҡдим иткән шарттарҙа Брест килешеүе төҙөлә.

1918 йылдың 5 (18) мартында Мәскәү һәм Бөтә Рәсәй патриархы Тихон үҙенең сығышында Брест килешеүен ҡаты тәнҡитләй: «Беҙҙән православие динен тотҡан халыҡ, тотош өлкәләр айырылған һәм дине буйынса сит булған дошманға бирелә, ә тиҫтәләрсә миллион православие кешеһе үҙ диндәре өсөн бөйөк әхлаҡи вәсвәсә шарттарына эләгә, … халҡыбыҙҙы һәм рус ерҙәрен ауыр кабалаға биргән тыныслыҡ, — бындай тыныслыҡ халыҡ теләгән ял һәм тыныслыҡ килтермәйәсәк. Православие сиркәүенә ҙур юғалтыу һәм ҡайғы, ә Ватанға һанап бөткөһөҙ юғалтыуҙар килтерәсәк»^[16].

1919 йылдың 10 ғинуарында Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы (РККА) Юғары хәрби инспекцияһы Рәйесе Николай Подвойский ВЦИК-ка РККА-ның йыллығын 28 ғинуарҙа байрам итергә тәҡдим индерә:

28 января исполняется год со дня издания Советом народных комиссаров декрета о создании Рабоче-крестьянской Красной армии. Было бы желательно отпраздновать годовщину создания Красной армии, приурочив празднование к 28 января, дню издания декрета.

Уның үтенесе һуңлап килә һәм бары тик 23 ғинуарҙа ғына ҡарала. Һөҙөмтәлә ВЦИК, тәҡдимдең һуңлауы сәбәпле, кире ҡаға. Шуға ҡарамаҫтан, 24 ғинуарҙа Моссовет Президиумы «Ҡыҙыл армия ойошторолоуҙы билдәләүҙе байрам итеп үткәреү тураһында» мәсьәләне ҡарай һәм уны Ҡыҙыл бүләк көнө — 17 февраль менән бергә билдәләй. Ҡыҙыл бүләк көнө халыҡ ҡыҙылармеецтарға бүләктәр бирергә тейеш булған үҙенсәлекле хәйриә акцияһы булараҡ планлаштырыла. Әммә 17 февраль дүшәмбегә тура килгәнлектән, Ҡыҙыл бүләк көнө һәм РККА йыллығы алдағы йәкшәмбегә, йәғни 23 февралгә тиклем кисектерелә. «Правда» хәбәр итеүенсә:

Устройство Дня красного подарка по всей России перенесено на 23 февраля. В этот день по городам и на фронте будет организовано празднование годовщины создания Красной армии, исполнившейся 28 января.

Һуңынан байрам бер нисә йылға онотола һәм 1922 йылда ғына тергеҙелә. Шул уҡ йылдың 27 ғинуарында ВЦИК Президиумының Ҡыҙыл армияның 4-се йыллығы тураһында ҡарары баҫыла. Унда^[17]:

В соответствии с постановлением IX Всероссийского съезда Советов о Красной армии Президиум ВЦИК обращает внимание исполкомов на наступающую годовщину создания Красной армии (23 февраля),

 — тиелә

1923 йылда РККА-ның 5 йыллығы киң байрам ителә һәм Бөтә Союз кимәленә сыға. Революцион хәрби советтың 5 февралдәге Л. Д. Троцкий ҡултамға һалған бойороғонда, байрамға сәбәп булған ваҡиға тураһында былай тип билдәләнелә: «1918 йылдың 23 феврале, дошман ҡыҫымында эшсе һәм крәҫтиәндәр хөкүмәте ҡораллы көстәр булдырыу зарурлығын иғлан итте»^[9]. Шул уҡ йылда «Военная мысль и революция» журналында, 23 февралдә төньяҡ-көнбайыш йүнәлешендәге алыштарҙа ҡатнашҡан беренсе ҡыҙыл армия часы ойошторола, тип раҫлана.

1933 йылда К. Е. Ворошилов (Троцкийҙың сәйәси дошманы) РККА-ның 15 йыллығына арналған тантаналы ултырышта, былай тип белдерә^[19]:

Әйткәндәй, РККА йыллығын 23 февралгә тәғәйенләү осраҡлы һәм быны аңлатып булмай, ул тарихи даталар менән тап килмәй.

Шуға ҡарамаҫтан, Сталин идара иткән осорҙан һуң генерал-майор профессор С. Ф. Найда, Совет Армияһының тыуған көнөн билдәләүгә тап 23 февралдә Петроградта В. И. Лениндың «Социалистическое Отечество в опасности!» декретындағы саҡырыуына ярашлы, күпләп ҡыҙылармия отрядтары ойошторолоуы нигеҙ булып тора, тип белдерә^[20].

РФ Юғары Советының оборона һәм именлек комитеты инициативаһы буйынса байрамдың яңы атамаһы РФ Юғары Советы Президиумының 1993 йылдың 8 февралендәге «Рәсәй Федерацияһының иҫтәлекле көнө — Ватанды һаҡлаусылар көнөн булдырыу тураһында» 4423-1 һанлы ҡарарына ярашлы булдырыла.

2002 йылда РФ Федераль йыйылышы Дәүләт Думаһы ҡарары буйынса 23 февраль Рәсәйҙә байрам көнө һәм 1995 йылдың 13 мартындағы «Рәсәйҙәң хәрби дан көндәре һәм иҫтәлекле даталары тураһында» 32-се Федераль законына ярашлы билдәләнә^[21]. Был ҡанунға ярашлы, «Ватанды һаҡлаусылар көнө» Рәсәйҙең хәрби дан көнө булып тора.

2006 йылдың 24 мартында Дәүләт Думаһы байрамдың закондағы тасуирламаһынан «Ҡыҙыл Армияның Германияның кайзер ғәскәрҙәрен еңеүе (1918 йыл)» тигән һүҙҙәрҙе алып ташларға, шулай уҡ байрам атамаһында «һаҡсы» һүҙен берлектә ҡалдырырға ҡарар итә (ул ваҡытта байрам РФ Хеҙмәт кодексының 112-се статьяһында шулай аталған була).

Советтарҙан һуңғы Рәсәйҙә 23 февраль — хеҙмәт коллективтарында, мәктәптәрҙә, ғаиләләрҙә билдәләнгән киң күләмле байрам, был көндә кемдәрҙе ҡотларға тигән һорауға аныҡ яуап юҡ. Өс төрлө фекер йәшәй: бары тик профессиональ хәрбиҙәр (енесенә ҡарамаҫтан) генә ҡотланырға тейеш; армияға мөнәсәбәте булған барыһы ла, шул иҫәптән Бөйөк Ватан һуғышы ветерандары (шулай уҡ енесенә ҡарамаҫтан) барыһын да ҡотларға кәрәк; был байрам бары тик ир-егеттәр, шул иҫәптән малайҙар һәм армияға мөнәсәбәте булмаған ирҙәрҙе лә индереп, байрамы^[22].

Байрамдың Мәскәүҙәге традицияларының береһе — Кремль диуарҙары эргәһендә тантана, Билдәһеҙ һалдат ҡәберенә веноктар һалыу. Александр баҡсаһына Рәсәй Президенты, Федераль Йыйылыштың ике палатаһы башлыҡтары, хәрби етәкселек, властың башҡа тармаҡтары вәкилдәре, сәйәси партиялар етәкселәре, сиркәү руханиҙары килә^[23]. бер минут тынлыҡтан һуң Дәүләт гимны яңғырай, һуңынан почётлы ҡарауыл ротаһы тантаналы маршта үтә. Сәйәси партиялар ҙа айырым киң күләмле саралар уҙғара^[24]. Кисен илдең юғары етәкселеге байрам концертында ҡатнаша. Шулай уҡ төнөн Мәскәүҙә һәм Рәсәйҙең башҡа ҡалаларында байрам салюты атыла^[25]. Псковта ла байрам концерты һәм Ҡыҙыл Армияның беренсе алышына арнап ҡуйылған һәйкәл эргә?ендә парад ойошторола^[26][27][28]. Был көндә Рәсәйҙең башҡа ҡалаларында ла парадтар үтә^[29][30]. 1918 йыл ваҡиғалары реконструкциялана^[31][32][33]. Севастополдә Ватанды һаҡлаусылар көнө генә түгел, Халыҡ ихтыяры көнөнә арналған митинг уҙғарыла, сөнки тап 2014 йылдың 23 февралендә ҡала үҙәгендә меңдәрсә кеше Рәсәйгә ҡушылыуҙы хуплай^[34][35][36].

Рәсәй граждандары өсөн Ватанды һаҡлаусылар көнө — мөһим һәм әһәмиәтле дата. «Йәмәғәт фекере» фонды 2013 йылда үткәргән һорау алыу һөҙөмтәләре буйынса, 77 процент ошолай тип яуап бирә^[37].

23 февраль — Ватанды һаҡлаусылар көнө — Донецк һәм Луганск Халыҡ Республикаларында ял көнө^{[38][39][40][41][42]}.

Белоруссияла Беларусь Республикаһы Ҡораллы Көстәре тарихы илдең дәүләтселеген булдырыуҙа һәм һаҡлауҙа хәл иткес роль уйнаған Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы тыуыуынан башлана, тип билдәләнә.

Тот непростой исторический период оставил нам огромное количество трактовок и интерпретаций. Однако мы должны помнить главное: именно те люди и та Красная армия помогли нам выжить и состояться как нации. Это неоспоримая правда, которую мы должны сохранить и передать следующим поколениям.

— Президент Республики Беларусь Александр Лукашенко^[43]

Беларусь һәм Рәсәй хәрби хеҙмәткәрҙәре берлектә байрам саралары ойоштора^[44][45]. Беларусь Республикаһы Ҡораллы Көстәренең 100 йыллығында 2018 йылдың 23 февралендә авиация ҡатнашлығында парад була^[46], шулай уҡ баш ҡала — герой ҡала Минскиҙа, ҡәлғә-герой Бреста, Витебск, Гомель, Гродно һәм Могилёв ҡалаларында утыҙ залп менән байрам салюты атыла^[47][48].

1999 йылда ил президенты Леонид Кучма 23 февралде Ватанды һаҡлаусылар көнө тип билдәләгән указ сығара, ул ял булмай.

2014 йылдың 14 октябрендә президент Пётр Порошенко был байрамды бөтөрә^[49]. Уның урынына Украинаны һаҡлау көнө (14 октябрь) булдырла, һуңынан ул Украинаны һаҡлаусылар көнө тип үҙгәртелә^[50]. 14 октябрҙә сиркәү — үҙ байрамын, казактар — үҙҙәренекен, украин милләтселәре Украина баш күтәреүселәре ғәскәре көнөн билдәләй^[51].

Ҡырғыҙстанда Ватанды һаҡлаусылар көнө йыл һайын 23 февралдә билдәләнә. Был көн ял көнө булып тора.

23 февраль Тажикстанда Ватанды һаҡлаусылар көнө лә Ҡораллы Көстәр ойошторолоу көнө лә булараҡ билдәләнә^[52].

Көньяҡ Осетияла 23 февраль — рәсми байрам һәм ял көнө. 23 февралдә етәкселек һәм йәмәғәтселек Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Совет Армияһы сафында хеҙмәт иткән ветерандарға, шулай уҡ 90-сы йылдарҙа Төньяҡ Осетия һағына баҫҡан һәм әле лә уны һаҡлағандарға хөрмәт күрһәтә. Оборона министрлығы хәрбиҙәре, ОМОН, башҡа подразделениелар, Эске эштәр министрлығы хеҙмәткәрҙәре тәбрикләнә. Аҙна дауамында хәтер кисәләре һәм дәүләт һаҡсылары менән осрашыуҙар үтә^[53].

Абхазияла 23 февраль билдәләнә, әммә ул рәсми байрам түгел. Был көндө Сухум ҡалаһында Махаджирҙар яр буйында Билдәһеҙ һалдат , 1992—1993 йылдарҙағы Ватан һуғышында һәләк булғандар, грузин-абхаз низағында хеҙмәт иткәндә һәләк булған Рәсәй тыныслыҡ урынлаштырыусылары һәйкәленә веноктар һалына. Дан паркында һәләк булған тыныслыҡ урынлаштырыусылар һәйкәленә сәскәләр һалына^[54].

дәүләт байрамы булмаһа ла, 23 февралдә Ереванда һәм Гюмриҙа Ватанды һаҡлаусылар көнө айҡанлы тантаналы саралар үтә. Әрмәнстан оборона министры, Ҡораллы көстәрҙең баш штабы начальнигы, РФ-ның Әрмәнстандағы ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы вәкиле, Әрмәнсәтандың һәм Рәсәйҙең юғары дәрәжәле офицерҙары һәм хәрби хеҙмәткәрҙәре, димпломатик ведомстволар вәкилдәре Еревандың Еңеү паркына килә, Билдәһеҙ һалдат ҡәберенә веноктар һала. Һуңынан парк буйлап Әрмәнстан һәм Рәсәй хәрби хеҙмәткәрҙәре парадта үтә.

Гюмри ҡалаһының «Мәскәү йорто» мәҙәни-эшлекле үҙәгендә Мәскәү хөкүмәтенең тышҡы иҡтисади һәм халыҡ-ара бәйләнештәр департаменты ярҙамында хәрби-патриотик йырҙар концертын ойоштора, унда билдәле әрмән йырсылары һәм музыканттары сығыш яһай. Ҡаланың драма театрында урындағы хәрби хеҙмәткәрҙәр, Рәсәйҙең 102-се хәрби базаһы хәрби хеҙмәткәрҙәре йыйыла^[55].

Латвия үҙаллылыҡ иғлан иткәндән һуң, 23 февраль рәсми байрам булыуҙан туҡтай^[56]. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, уны Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡандар, СССР Ҡораллы Көстәренең элекке хәрби хеҙмәткәрҙәре, ҡораллы низағтарҙа ҡатнашыусылар, совет хәрби-күнекмә юғары уҡыу йорттарын тамамлаусылар билдәләй. Даугавпилстағы Дубровин паркындағы мемориалда халыҡ ҡала өсөн һәләк булған хәрбиҙәрҙе иҫкә алырға йыйыла. Ригала 23 февралдә Латвияны һәм Риганы азат итеүселәр һәйкәленә веноктар һалына^[57].

Был көндә Рәсәй Федерацияһы һәм Беларусь Республикаһы илселектәре хеҙмәткәрҙәре Эстонияның ветерандар һәм йәмәғәт ойошмалары вәкилдәре менән бергә Таллинндың Хәрби зыяратындағы Азат итеүсе һалдат һәйкәленә веноктар һала^{[58][59][60][61]}.

23 февраль дәүләт байрамы булып тора. Төп саралар Тирасполдә үтә. Уларҙа дәүләт президенты һәм көс ведомстволары башлыҡтары ҡатнаша^[62].